بۇل تۋرالى DalaNews.kz حابارلايدى.
«قىتايدىڭ «جٸبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋٸ» قايىرىمدىلىق ماقساتتا قۇرىلعان دەسەڭٸز, قاتەلەسەسٸز. بۇل – ٶزەگٸندە بٷتٸن بٸر مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸ جاتقان جويقىن جوبا.
كٶر دە تۇرىڭىز, الداعى ەكٸ عاسىر بويىنا قىتاي بۇل باعدارلاماعا بارىنشا باسىمدىق بەرەدٸ. مۇنىڭ ەكٸ ساياسي سيپاتى بار», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
بولجام
2021 جىلى قىتاي كومپارتيياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولماق. سەتپاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, قىتاي بيلٸگٸ بۇعان دەيٸن ەلدەگٸ ورتا تاپتىڭ سانى مەن ساپاسى ارتادى, ٷلكەن كٷشكە اينالادى دەپ ٷمٸتتەنٸپ وتىر.
بۇل – بٸرٸنشٸ جٷزجىلدىقتىڭ مەجەسٸ.
«ەكٸنشٸ جٷزجىلدىقتا – 2049 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولادى.
مٸنە, وسى كەزدە قىتاي ٶزٸن جاھاندىق ەكونوميكالىق سۋپەردەرجاۆا رەتٸندە مەلٸمدەمەك. بۇل ۋاقىتقا دەيٸن قىتاي رەسەيدٸ ورتا ازييادان بٸرجولاتا تىقسىرىپ, ىعىستىرىپ شىعادى.
ورتا ازييا ەلدەرٸ ەكونوميكالىق تۇرعىدان اسپان استى ەلٸمەن ەرٸپتەسۋدٸ حوش كٶرٸپ, رەسەيدەن ٸرگەسٸن اۋلاق سالا باستايدى.
بولجاۋىمشا, سانكتسييالىق جەنە ساۋدا سوعىسى كرەملدٸ تيتىقتاتىپ تىنباق اقىر اياعىندا. رەسەيدٸڭ ٶزٸ دە ەرٸپتەس رەتٸندە قىتايدى قىزىقتىرۋدان قالادى», – دەيدٸ دوسىم سەتپاەۆ.
قىتاي مۇنىمەن توقتاپ قالمايدى. كەلەسٸ كەزەكتە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا اۋىز سالادى كٶرشٸ ەل.
«جۇتىپ قۇيادى بۇل وداقتى. جۇتىپ قويعانىن اڭعارمايدى دا. وداقتى ەلدەقانداي قىلاتىندار ٷشٸن سالىستىرايىقشى: ەۋرازييالىق وداقتىڭ نەگٸزگٸ قارجىلىق قۇرىلىمى سانالاتىن ەۋرازييالىق بانكتٸڭ جارعىلىق كاپيتالى 10 ملرد دوللاردىڭ ار جاق, بەر جاعىندا. ال ازييا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسييالىق بانكٸنٸڭ جارعىلىق كاپيتالى 100 ملرد دوللاردان اسىپ جىعىلادى», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
ايتۋىنشا, ورتا ازيياداعى بەس مەملەكەتتٸڭ بارلىعى سٶز جٷزٸندە مەسكەۋمەن اراداعى دوستىق پەن ەرٸپتەستٸكتٸڭ ساقتالۋىن قالاعانىمەن, ٸس جٷزٸندە الىستان ارالاسقاندى جٶن كٶرەدٸ.
«تٷرٸكمەنستان مەن تەجٸكستاننىڭ رەسەيمەن اراداعى قارىم-قاتىناسى تٸپتٸ سالقىن. جالپى, بٸزدٸڭ ايماق ٷشٸن كرەديتٸ مەن ينۆەستيتسيياسى جاعىنان قىتاي ەلدەقايدا تارتىمدى», – دەيدٸ ول.
نەگە?
سەتپاەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, «جٸبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋٸ» پايدا بولماي تۇرا قىتاي شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن بولاشاق ەكونوميكالىق جوبا رەتٸندە قاراستىرعان. قىتاي قاشاندا ەكٸ مەسەلەگە نازار اۋدارعان. بٸرٸ – ەكونوميكا, ەندٸ بٸرٸ – قاۋٸپسٸزدٸك.
دەل قازٸر شىۇ «جٸبەك جولى» جوباسى اياسىنداعى ەكونوميكالىق ماقسات-مۇراتتى جٷزەگە اسىرۋدا قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتەتٸن باعدارلاماعا اينالدى.
ال شىۇ-عا ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ دەرلٸگٸ مٷشە.
«بەيجٸڭ ورتا ازيياداعى احۋالدىڭ بارىنشا تۇراقتى بولعانىن قالايدى. اسقىنىپ كەتكەنٸنەن قاۋٸپتەنەدٸ. سەبەبٸ بٸزدە بٷلٸك شىقسا, شالىعى شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميياسىن دا شارپىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. بۇل ايماقتا وڭتايلى سەتتٸ كٷتٸپ, الاقانىن ىسقىلاپ وتىرعان قىتايمەن قىرعي-قاباق توپتار بار», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
نەنٸ كٶزدەيدٸ?
ساياساتتانۋشىنىڭ پايىمداۋىنشا, قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ەۋەل باستاعى باعىتى – مۇناي-گاز سالاسى. بۇل تۇرعىدا قىتايدىڭ 2020 جىلعا دەيٸنگٸ ەنەرگەتيكانى دامىتۋ باعدارلاماسىنا نازار اۋدارعان جٶن.
«نەگە? – دەيدٸ سەتپاەۆ. سەبەبٸ باعدارلامانىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى مۇناي-گاز سالاسىنا قاتىستى. ونىڭ ٸشٸندە جاڭا مۇناي كٶزدەرٸن تابۋ, مۇناي قورىن كٶبەيتۋ, مۇناي تاسىمالداۋدىڭ بالامالى كٶزدەرٸن ٸزدەستٸرۋ.
مۇناي-گاز سالاسىندا قىتاي ورتا ازييانىڭ ٷش مەملەكەتٸ – قازاقستان, ٶزبەكستان جەنە تٷرٸكمەنستانمەن تىعىز ەرٸپتەستٸك ورناتقان. بٸراق, بەرٸبٸر دە بۇل باعىتتاعى قىتايدىڭ نەگٸزگٸ ستراتەگييالىق ەرٸپتەسٸ قازاقستان بولىپ قالا بەرمەك. بۇعان قىتاي عانا ەمەس, بٸز دە مٷددەلٸمٸز» , – دەيدٸ ول.
يە, بٸز دە مٷددەلٸمٸز. سەتپاەۆ سولاي دەپ پايىمدايدى. قىتاي نارىعىنا مۇناي مەن گاز جەتكٸزەتٸن ٸرٸ تاسىمالداۋشىعا اينالۋدى كٶزدەيدٸ بٸزدٸڭ ەل.
2015 جىلى قازاقستان مۇنايىنىڭ 80 پايىزى يتالييا, فرانتسييا, گوللاندييا, شۆەيتسارييا جەنە يسپانيياعا ەكسپورتتالعان. مۇنايدىڭ 70 پايىزى كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كتك) ارقىلى جٶنەلتٸلٸپتٸ. كتك كٷنٸ كەشە مودەرنيزاتسييادان ٶتتٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە قازاق مۇنايىنىڭ تاسىمالىن جىلىنا 52 ملن-نان 67 ملن تونناعا دەيٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەك.
سەتپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان مۇنايى ەلٸ بٸرازعا دەيٸن كتك ارقىلى جەتكٸزٸلەدٸ. بٸزدەگٸ مۇنايدىڭ 25 پايىزىن قىتاي كومپانييالارى يگەرٸپ وتىر ەكەن.
ال رەسەي ٷشٸن ٶز مۇنايىن قازاقستان ارقىلى قىتايعا تاسىمالداۋ اسا ٶزەكتٸ مەسەلە. «روسنەفت» قىتايعا تاسىمالداناتىن مۇناي كٶلەمٸن جىلىنا 13-18 ملن-نان 30 ملن-عا دەيٸن ارتتىراتىنىن ايتقان.
«قىتاي جٸبەك جولى جوباسىنان ٷمٸتتٸ. بٸرقاتار اۋديتورلىق كومپانييالار جوبانىڭ قانشالىقتى جەمٸستٸ بولارىنا زەرتتەۋ جٷرگٸزگەن-تۇعىن. ولاردىڭ بولجامىنشا بۇل جوباعا قاتىسى بار ەلدەردٸڭ ەكٸنشٸ تىنىسى اشىلادى. ينۆەستيتسييا سۋداي اعىلادى بۇل ەلدەرگە.
قىتاي قارجى اياپ وتىرعان جوق. جٸبەك جولى اياسىنداعى ينفراقۇرىلىمدارعا 50 ملرد دوللار بٶلمەك. مۇنىڭ بەلگٸلٸ بٶلٸگٸ تەمٸر جول مەن كٶلٸك جولدارىنا باعىتتالارى تٷسٸنٸكتٸ.
قازاقستان تەمٸرجولىنىڭ دەرەگٸنشە, 2011 جىلى قازاقستان ارقىلى ەۋروپاعا مىڭعا جاقىن كونتەينەر ٶتكەن, ال 2020 جىلعا قاراي بۇل كٶرسەتكٸش 2 ملن كونتەينەرگە جەتپەك», – دەيدٸ سەتپاەۆ.
دايىنداعان دۋمان بىقاي
