تەمەكٸ شەگۋ ەلەمدەگٸ ەڭ كەڭ تارالعان زيياندى ەدەتتەردٸڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. قازاقستاندا تەمەكٸ تۇتىنۋشىلار سانى بٸرتٸندەپ ازايىپ كەلەدٸ. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2025 جىلعى زەرتتەۋٸنە سەيكەس, بٷگٸندە ەل تۇرعىندارىنىڭ 17,5 پايىزى تەمەكٸ شەگەدٸ. بۇل 2024 جىلعى كٶرسەتكٸشتەن تٶمەن بولعانىمەن, ماماندار تەمەكٸ مەن نيكوتينگە تەۋەلدٸلٸك مەسەلەسٸ ەلٸ دە ٶزەكتٸ ەكەنٸن ايتادى. ەسٸرەسە جاستار اراسىندا ەلەكتروندى تەمەكٸ مەن ۆەيپتەردٸڭ كەڭ تارالۋى الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. تەمەكٸنٸڭ ادام دەنساۋلىعىنا ەسەرٸ, ۆەيپتەردٸڭ قاۋپٸ جەنە زيياندى ەدەتتەن ارىلۋدىڭ جولدارى تۋرالى كارديولوگييا جەنە ٸشكٸ اۋرۋلار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى تەراپييا بٶلٸمشەسٸنٸڭ پۋلمونولوگ دەرٸگەرٸ ايدا جەدٸلدەن سۇراپ كٶردٸك, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
– تەمەكٸ شەگۋدٸڭ ادام دەنساۋلىعىنا تيگٸزەتٸن ەڭ قاۋٸپتٸ سالدارى قانداي جەنە ونىڭ ەسەرٸ قانشا ۋاقىتتان كەيٸن بايقالا باستايدى?
– تەمەكٸ شەگۋ جٷرەك-قان تامىرلارى جٷيەسٸنە دە, تىنىس الۋ مٷشەلەرٸنە دە ٷلكەن زييان كەلتٸرەدٸ. ول يشەمييالىق جٷرەك اۋرۋىنىڭ, ينسۋلتتٸڭ, ٶكپە وبىرىنىڭ جەنە سوزىلمالى وبسترۋكتيۆتٸ ٶكپە اۋرۋىنىڭ دامۋ قاۋپٸن ارتتىرادى.
كٶپشٸلٸك تەمەكٸنٸڭ زييانى تەك بٸرنەشە جىلدان كەيٸن بايقالادى دەپ ويلايدى. الايدا ونىڭ كەرٸ ەسەرٸ العاشقى كٷندەردەن-اق باستالادى. تەمەكٸ تٷتٸنٸندەگٸ زيياندى زاتتار قانعا تٷسٸپ, اعزانى وتتەگٸمەن قامتاماسىز ەتۋ پروتسەسٸن بۇزادى. نەتيجەسٸندە ادامنىڭ جۇمىسقا قابٸلەتٸ تٶمەندەپ, تىنىس الۋ جٷيەسٸنە سالماق تٷسەدٸ. ۇزاق ۋاقىت تەمەكٸ شەگۋ اۋىر سوزىلمالى اۋرۋلارعا الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن.
– سوڭعى جىلدارى جاستار اراسىندا ەلەكتروندى تەمەكٸ مەن ۆەيپتەردٸڭ كەڭ تارالۋى بايقالادى. ولاردىڭ كەدٸمگٸ تەمەكٸدەن قانداي زييانى بار?
– ٶكٸنٸشكە قاراي, كٶپتەگەن جاستار ەلەكتروندى تەمەكٸ مەن ۆەيپتٸ قاۋٸپسٸز دەپ قابىلدايدى. بٸراق بۇل دۇرىس ەمەس.
ۆەيپتەردٸڭ قۇرامىندا نيكوتين جەنە تىنىس الۋ جولدارىن تٸتٸركەندٸرەتٸن تٷرلٸ حيمييالىق زاتتار بولادى. ولار دا تەۋەلدٸلٸك قالىپتاستىرادى جەنە ٶكپە ساۋلىعىنا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ. ەسٸرەسە جاسٶسپٸرٸمدەر ٷشٸن قاۋٸپتٸ, ٶيتكەنٸ نيكوتينگە تەۋەلدٸلٸك ەرتە قالىپتاسادى.
كٶپ جاعدايدا ەلەكتروندى تەمەكٸ قولدانۋ كەيٸن دەستٷرلٸ تەمەكٸگە كٶشۋگە سەبەپ بولۋى مٷمكٸن. سوندىقتان ولاردىڭ زييانىن ەلەمەۋگە بولمايدى. وسىعان بايلانىستى ەلٸمٸزدە 2024 جىلدىڭ 20 ماۋسىمىنان باستاپ ۆەيپتەردٸ, ولارعا ارنالعان سۇيىقتىقتاردى جەنە حوش يٸستەندٸرگٸشتەردٸ ەكەلۋگە, ٶندٸرۋگە, ساتۋعا جەنە تاراتۋعا تىيىم سالىندى.
– تەمەكٸنٸ تاستاعىسى كەلەتٸن ادامدارعا قانداي تيٸمدٸ ەدٸستەردٸ ۇسىنار ەدٸڭٸز جەنە مەديتسينالىق كٶمەك قانشالىقتى ماڭىزدى?
– ەڭ باستىسى – ادامنىڭ ٶز شەشٸمٸ مەن نيەتٸ. تەمەكٸدەن باس تارتۋ تۋرالى ناقتى شەشٸم قابىلداۋ ماڭىزدى.
تەمەكٸنٸ قويعاننان كەيٸن اعزادا وڭ ٶزگەرٸستەر بٸردەن باستالادى. ەكٸ ساعاتتان سوڭ نيكوتين اعزادان شىعارىلا باستايدى. ون ەكٸ ساعاتتان كەيٸن كٶمٸرتەك توتىعى تولىق جويىلىپ, ٶكپەنٸڭ جۇمىسى جاقسارادى. بٸرنەشە كٷننەن سوڭ يٸس سەزۋ مەن دەم سەزۋ قابٸلەتٸ قالپىنا كەلەدٸ. ال بٸرنەشە اپتادان كەيٸن قان اينالىمى جاقسارىپ, فيزيكالىق بەلسەندٸلٸك ارتادى.
كەيبٸر ادامدارعا تەمەكٸدەن باس تارتۋ بارىسىندا دەرٸگەر كٶمەگٸ قاجەت بولۋى مٷمكٸن. مۇنداي جاعدايدا ماماندار ارنايى كەڭەس بەرٸپ, تەۋەلدٸلٸكتٸ جەڭۋگە كٶمەكتەسەتٸن ەدٸستەردٸ ۇسىنادى. سوندىقتان مەديتسينالىق قولداۋدىڭ ماڭىزى زور.
– تەمەكٸ شەگۋدٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن وتباسى, مەكتەپ جەنە مەديتسينا سالاسى قانداي جۇمىستارعا باسىمدىق بەرۋٸ كەرەك دەپ ويلايسىز?
– تەمەكٸ شەگۋدٸڭ الدىن الۋ – بارشاعا ورتاق مٸندەت. بۇل جەردە وتباسىنىڭ رٶلٸ ەرەكشە. بالالار كٶبٸنە اتا-اناسىنىڭ ەرەكەتٸن قايتالايدى. سوندىقتان ەرەسەكتەردٸڭ ٶزدەرٸ سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ۇستانۋى ماڭىزدى.
مەكتەپتەردە زيياندى ەدەتتەردٸڭ سالدارى تۋرالى تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن تۇراقتى جٷرگٸزٸپ, وقۋشىلاردى سپورتقا جەنە پايدالى ٸستەرگە تارتۋ قاجەت. ال مەديتسينا سالاسى حالىقتىڭ دەنساۋلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا, اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋگە جەنە تەمەكٸگە تەۋەلدٸ ازاماتتارعا كەسٸبي كٶمەك كٶرسەتۋگە باسىمدىق بەرگەنٸ جٶن.
جالپى, دەنساۋلىق – ەر ادامنىڭ ٶز قولىنداعى قۇندىلىق. تەمەكٸدەن باس تارتۋ ارقىلى ادام ٶز ٶمٸرٸنٸڭ ساپاسىن جاقسارتىپ قانا قويماي, بولاشاق ۇرپاققا دا دۇرىس ٷلگٸ كٶرسەتە الادى.
