Temeki shegý álemdegi eń keń taralǵan ziiandy ádetterdiń biri bolyp qala beredi. Qazaqstanda temeki tutynýshylar sany birtindep azaiyp keledi. Ulttyq statistika biýrosynyń 2025 jylǵy zertteýine sáikes, búginde el turǵyndarynyń 17,5 paiyzy temeki shegedi. Bul 2024 jylǵy kórsetkishten tómen bolǵanymen, mamandar temeki men nikotinge táýeldilik máselesi áli de ózekti ekenin aitady. Ásirese jastar arasynda elektrondy temeki men veipterdiń keń taralýy alańdaýshylyq týǵyzady. Temekiniń adam densaýlyǵyna áseri, veipterdiń qaýpi jáne ziiandy ádetten arylýdyń joldary týraly Kardiologiia jáne ishki aýrýlar ǵylymi-zertteý institýty terapiia bólimshesiniń pýlmonolog dárigeri Aida Jádilden surap kórdik, dep habarlaidy dalanews.kz.
– Temeki shegýdiń adam densaýlyǵyna tigizetin eń qaýipti saldary qandai jáne onyń áseri qansha ýaqyttan keiin baiqala bastaidy?
– Temeki shegý júrek-qan tamyrlary júiesine de, tynys alý múshelerine de úlken ziian keltiredi. Ol ishemiialyq júrek aýrýynyń, insýlttiń, ókpe obyrynyń jáne sozylmaly obstrýktivti ókpe aýrýynyń damý qaýpin arttyrady.
Kópshilik temekiniń ziiany tek birneshe jyldan keiin baiqalady dep oilaidy. Alaida onyń keri áseri alǵashqy kúnderden-aq bastalady. Temeki tútinindegi ziiandy zattar qanǵa túsip, aǵzany ottegimen qamtamasyz etý protsesin buzady. Nátijesinde adamnyń jumysqa qabileti tómendep, tynys alý júiesine salmaq túsedi. Uzaq ýaqyt temeki shegý aýyr sozylmaly aýrýlarǵa alyp kelýi múmkin.
– Sońǵy jyldary jastar arasynda elektrondy temeki men veipterdiń keń taralýy baiqalady. Olardyń kádimgi temekiden qandai ziiany bar?
– Ókinishke qarai, kóptegen jastar elektrondy temeki men veipti qaýipsiz dep qabyldaidy. Biraq bul durys emes.
Veipterdiń quramynda nikotin jáne tynys alý joldaryn titirkendiretin túrli himiialyq zattar bolady. Olar da táýeldilik qalyptastyrady jáne ókpe saýlyǵyna keri áser etedi. Ásirese jasóspirimder úshin qaýipti, óitkeni nikotinge táýeldilik erte qalyptasady.
Kóp jaǵdaida elektrondy temeki qoldaný keiin dástúrli temekige kóshýge sebep bolýy múmkin. Sondyqtan olardyń ziianyn elemeýge bolmaidy. Osyǵan bailanysty elimizde 2024 jyldyń 20 maýsymynan bastap veipterdi, olarǵa arnalǵan suiyqtyqtardy jáne hosh iistendirgishterdi ákelýge, óndirýge, satýǵa jáne taratýǵa tyiym salyndy.
– Temekini tastaǵysy keletin adamdarǵa qandai tiimdi ádisterdi usynar edińiz jáne meditsinalyq kómek qanshalyqty mańyzdy?
– Eń bastysy – adamnyń óz sheshimi men nieti. Temekiden bas tartý týraly naqty sheshim qabyldaý mańyzdy.
Temekini qoiǵannan keiin aǵzada oń ózgerister birden bastalady. Eki saǵattan soń nikotin aǵzadan shyǵaryla bastaidy. On eki saǵattan keiin kómirtek totyǵy tolyq joiylyp, ókpeniń jumysy jaqsarady. Birneshe kúnnen soń iis sezý men dám sezý qabileti qalpyna keledi. Al birneshe aptadan keiin qan ainalymy jaqsaryp, fizikalyq belsendilik artady.
Keibir adamdarǵa temekiden bas tartý barysynda dáriger kómegi qajet bolýy múmkin. Mundai jaǵdaida mamandar arnaiy keńes berip, táýeldilikti jeńýge kómektesetin ádisterdi usynady. Sondyqtan meditsinalyq qoldaýdyń mańyzy zor.
– Temeki shegýdiń aldyn alý úshin otbasy, mektep jáne meditsina salasy qandai jumystarǵa basymdyq berýi kerek dep oilaisyz?
– Temeki shegýdiń aldyn alý – barshaǵa ortaq mindet. Bul jerde otbasynyń róli erekshe. Balalar kóbine ata-anasynyń áreketin qaitalaidy. Sondyqtan eresekterdiń ózderi salaýatty ómir saltyn ustanýy mańyzdy.
Mektepterde ziiandy ádetterdiń saldary týraly túsindirý jumystaryn turaqty júrgizip, oqýshylardy sportqa jáne paidaly isterge tartý qajet. Al meditsina salasy halyqtyń densaýlyq saýattylyǵyn arttyrýǵa, aqparattyq-túsindirý jumystaryn júrgizýge jáne temekige táýeldi azamattarǵa kásibi kómek kórsetýge basymdyq bergeni jón.
Jalpy, densaýlyq – ár adamnyń óz qolyndaǵy qundylyq. Temekiden bas tartý arqyly adam óz ómiriniń sapasyn jaqsartyp qana qoimai, bolashaq urpaqqa da durys úlgi kórsete alady.
