Qazaqstanda turǵyn úilerdi jer silkinisi men basqa da tabiǵi apattardan mindetti saqtandyrýdy engizý máselesi qaita talqylanyp jatyr. Buǵan Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi usynǵan jańa model sebep boldy, dep habarlaidy dalanews.kz.
Retteýshiniń málimetinshe, búginde eldegi turǵyn úilerdiń nebári 3,2%-y tabiǵi apattardan saqtandyrylǵan – tirkelgen 6,2 mln-ǵa jýyq páter men úidiń shamamen 200 myńy ǵana. Tipti seismikalyq qaýpi joǵary aimaqta ornalasqan Almatyda bul kórsetkish nebári 7,7%-dy quraidy. Bul rette qala toǵyz balǵa deiingi jer silkinisi bolýy yqtimal aimaqta ornalasqan.
Almatylyqtar nelikten qala úshin negizgi qaýipterdiń biri sanalatyn jer silkinisinen baspanasyn sirek saqtandyrady, mundai polis shyn máninde ne beredi jáne saqtandyrylmaǵan páter qiraǵan jaǵdaida menshik iesi nege úmit arta alady? Bul suraqtarǵa Qazaq Expert Club-tyń qurylys salasyndaǵy sarapshysy Diliara Seitnýrova jaýap berdi.
«Saqtandyrý deńgeiiniń tómen bolýynyń bir sebebi – adamdardyń bul quraldyń qalai jumys isteitinin tolyq túsinbeýi. Mysaly, polis, ádette, páterdiń naryqtyq qunyna emes, qalpyna keltirý qajet múlik pen konstrýktsiialardyń qunyna baǵdarlanady. Naryqtyq baǵaǵa aýdan, úidiń ornalasqan jeri, infraqurylym jáne saqtandyrý ótemine kirmeitin basqa da faktorlar kiredi. Sondyqtan adam shartta páterdiń naryqtyq qunynan edáýir tómen somany kórip, mundai saqtandyrý ózine tiimsiz dep sheshýi múmkin», – dep túsindiredi sarapshy.
Bul rette yqtimal tólem mólsheri saqtandyrý somasyna ǵana emes, turǵyn úidiń jaǵdaiy men shart talaptaryna da bailanysty.
Seitnýrovanyń pikirinshe, mysaly, tozyǵy jetken nemese apatty úilerge qatysty qiyndyqtar týyndaýy múmkin. Eger saraptama eleýli zaqym tek jer silkinisinen ǵana emes, konstrýktsiialardyń fizikalyq tozýynan da bolǵanyn anyqtasa, bul saqtandyrý tólemine áser etýi múmkin.
Zańdastyrylmaǵan qaita josparlaý da mańyzdy. Eger menshik iesi kótergish konstrýktsiialarǵa óz betinshe ózgeris engizse jáne jer silkinisinen keiin saraptama osy ózgeris pen ǵimarattyń zaqymdanýy arasynda bailanys bar ekenin anyqtasa, bul da saqtandyrýshynyń sheshimine áser etýi múmkin.
«Tolyq kólemde saqtandyrmaý máselesi de bar. Polis qunyn tómendetkisi kelgen menshik iesi baspanasyn onyń naqty qalpyna keltirý qunynan tómen somaǵa saqtandyrýy múmkin. Shart talaptaryna bailanysty saqtandyrý jaǵdaiy týyndaǵan kezde bul tólemniń proportsionaldy túrde azaiýyna ákelýi yqtimal. Sondyqtan saqtandyrý somasyn azaitý arqyly únemdeý túptep kelgende ótemaqy mólsherin edáýir qysqartýy múmkin», – deidi sarapshy.
Taǵy bir mańyzdy parametr – franshiza, iaǵni shyǵynnyń menshik iesi óz moinyna alatyn bóligi. Zaqym kólemi az bolǵan jaǵdaida shyǵyn somasy franshiza mólsherimen shamalas bolýy múmkin. Mundai jaǵdaida saqtandyrý tólemi óte az bolady nemese múldem tólenbeýi múmkin.
Sondyqtan Diliara Seitnýrovanyń aitýynsha, jer silkinisinen saqtandyrýdy eń aldymen jerasty dúmpýlerinen keiingi kez kelgen shyǵynnyń ótelý kepildigi retinde emes, iri qarjylyq shyǵyndardan qorǵaný quraly retinde qarastyrǵan jón.
«Munda saqtandyrý qunyn yqtimal shyǵynmen salystyrý mańyzdy. *Sóz quny ondaǵan million teńge bolatyn baspanadan aiyrylý qaýpimen salystyrǵanda jyl saiynǵy salystyrmaly túrde az shyǵyn týraly bolyp otyr. Mysaly, páterdi qalpyna keltirý quny 25 mln teńge bolsa, shartty túrde 0,4% tarif kezinde saqtandyrý jylyna shamamen 100 myń teńge, nemese aiyna 8 myń teńgeden sál astam bolady», – dep túsindiredi sarapshy.
Ol másele árdaiym polis qunyna ǵana bailanysty emes ekenin de atap ótti. Apat qaýpi psihologiialyq turǵydan alystaǵy qubylys retinde qabyldanady: adam jer silkinisi bolýy múmkin ekenin túsinedi, biraq onyń dál óz basynda jáne dál qazir bolatynyn kútpeidi. Sondyqtan jyl saiynǵy saqtandyrý jarnasy eshqashan bolmaýy da múmkin oqiǵaǵa jumsalatyn shyǵyn retinde qabyldanady», – deidi sarapshy.
Alaida saqtandyrýdyń bolmaýy turǵyn úige eleýli zaqym kelgen jaǵdaida menshik iesiniń shartpen aldyn ala belgilengen ótemaqysy bolmaitynyn bildiredi.
Seitnýrovanyń aitýynsha, tótenshe jaǵdai kezinde zardap shekkenderge kórsetiletin memlekettik kómek pen saqtandyrý tólemi – bir-birinen túbegeili erekshelenetin eki mehanizm. Birinshi jaǵdaida kómektiń kólemi, nysany men merzimi zańnamaǵa jáne naqty jaǵdaidaǵy memlekettik sheshimderge bailanysty bolady. Al saqtandyrý polisi, kerisinshe, ótemniń talaptary men mólsherin aldyn ala belgileidi.
«Eger turǵyn úi qatty zaqymdansa, menshik iesi eń aldymen zaqymdardy tirkep, páter qujattaryn saqtap, ǵimarattyń jaǵdaiy týraly resmi qorytyndy alýy qajet. Eger úi apatty jáne qalpyna keltirýge jaramsyz dep tanylsa, odan ári zańnamada kózdelgen tetikter qoldanylýy múmkin. Bul rette polistiń bolmaýy aldyn ala kepildendirilgen saqtandyrý tóleminiń de bolmaitynyn bildiredi. Saqtandyrýdyń tolyqqandy balamasy retinde tek memlekettiń keiingi kómegine sený – táýekeldi», – deidi sarapshy.
Yqtimal shyǵyndardyń aýqymy men erikti saqtandyrýdyń tómen deńgeii turǵyn úilerdi apattyq táýekelderden mindetti saqtandyrý ideiasyn qaita qarastyrýǵa sebep bolǵan faktorlardyń biri. Qazir mundai modeldi Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi ázirlep jatyr. Mindetti jarna mólsheri naqty óńirdegi tabiǵi qaýip deńgeiine de bailanysty bolady dep josparlanyp otyr. Bazalyq saqtandyrý qarjylyq qorǵaýdyń eń tómengi deńgeiin qamtamasyz etýi tiis, al menshik iesi qalaǵan jaǵdaida baspanasyn qosymsha túrde joǵary somaǵa saqtandyra alady.
Mundai tásildiń logikasy – táýekeldi bólisý. Aýqymdy tabiǵi apat bolǵan jaǵdaida turǵyn úidi qalpyna keltirýge jumsalatyn shyǵyndar tek tótenshe jaǵdaidan keiin bir mezette paida bolmaidy: saqtandyrý rezervi júiege qatysýshylardyń kóptigi esebinen aldyn ala qalyptastyrylady.
«Alaida maqsaty túsinikti túrde túsindirilmegen kez kelgen mindetti tólem halyq tarapynan qosymsha qarjylyq júkteme retinde qabyldanýy múmkin. Sondyqtan adam qansha tóleitinin, onyń ornyna qandai saqtandyrý ótemin alatynyn, saqtandyrý jaǵdaiy týyndaǵan kezde qandai somany ala alatynyn jáne qandai jaǵdailar saqtandyrýǵa jatpaitynyn naqty túsinýi kerek. Tozyǵy jetken jáne apatty turǵyn úi qory – bólek másele. Fizikalyq turǵydan aitarlyqtai tozǵan ári jer silkinisi kezinde obektivti túrde eń osal sanalatyn turǵyn úilerge qatysty júieniń qalai jumys isteitinin anyqtaý qajet», – deidi Seitnýrova.
Onyń aitýynsha, mindetti júie engizilgenge deiin erikti saqtandyrýdy qarastyryp júrgen menshik ieleri úshin eń aldymen jer silkinisiniń saqtandyrý táýekelderiniń tizimine kiretin-kirmeitinin anyqtaý mańyzdy. Páterdi saqtandyrý polisiniń bolýy onyń barlyq tabiǵi apattardan keletin shyǵyndy avtomatty túrde óteitinin bildirmeidi.
«Sondai-aq saqtandyrý somasyna, franshiza mólsherine, saqtandyrýǵa jatpaityn jaǵdailar tizimine, sondai-aq úidiń tehnikalyq jaǵdaiy men qaita josparlaýǵa bailanysty talaptarǵa nazar aýdarý qajet», – dep qorytyndylady sarapshy.
