قازاقستاندا تۇرعىن ٷيلەردٸ جەر سٸلكٸنٸسٸ مەن باسقا دا تابيعي اپاتتاردان مٸندەتتٸ ساقتاندىرۋدى ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ قايتا تالقىلانىپ جاتىر. بۇعان قارجى نارىعىن رەتتەۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸ ۇسىنعان جاڭا مودەل سەبەپ بولدى, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
رەتتەۋشٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, بٷگٸندە ەلدەگٸ تۇرعىن ٷيلەردٸڭ نەبەرٸ 3,2%-ى تابيعي اپاتتاردان ساقتاندىرىلعان – تٸركەلگەن 6,2 ملن-عا جۋىق پەتەر مەن ٷيدٸڭ شامامەن 200 مىڭى عانا. تٸپتٸ سەيسميكالىق قاۋپٸ جوعارى ايماقتا ورنالاسقان الماتىدا بۇل كٶرسەتكٸش نەبەرٸ 7,7%-دى قۇرايدى. بۇل رەتتە قالا توعىز بالعا دەيٸنگٸ جەر سٸلكٸنٸسٸ بولۋى ىقتيمال ايماقتا ورنالاسقان.
الماتىلىقتار نەلٸكتەن قالا ٷشٸن نەگٸزگٸ قاۋٸپتەردٸڭ بٸرٸ سانالاتىن جەر سٸلكٸنٸسٸنەن باسپاناسىن سيرەك ساقتاندىرادى, مۇنداي پوليس شىن مەنٸندە نە بەرەدٸ جەنە ساقتاندىرىلماعان پەتەر قيراعان جاعدايدا مەنشٸك يەسٸ نەگە ٷمٸت ارتا الادى? بۇل سۇراقتارعا Qazaq Expert Club-تىڭ قۇرىلىس سالاسىنداعى ساراپشىسى ديليارا سەيتنۋروۆا جاۋاپ بەردٸ.
«ساقتاندىرۋ دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەن بولۋىنىڭ بٸر سەبەبٸ – ادامداردىڭ بۇل قۇرالدىڭ قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸن تولىق تٷسٸنبەۋٸ. مىسالى, پوليس, ەدەتتە, پەتەردٸڭ نارىقتىق قۇنىنا ەمەس, قالپىنا كەلتٸرۋ قاجەت مٷلٸك پەن كونسترۋكتسييالاردىڭ قۇنىنا باعدارلانادى. نارىقتىق باعاعا اۋدان, ٷيدٸڭ ورنالاسقان جەرٸ, ينفراقۇرىلىم جەنە ساقتاندىرۋ ٶتەمٸنە كٸرمەيتٸن باسقا دا فاكتورلار كٸرەدٸ. سوندىقتان ادام شارتتا پەتەردٸڭ نارىقتىق قۇنىنان ەدەۋٸر تٶمەن سومانى كٶرٸپ, مۇنداي ساقتاندىرۋ ٶزٸنە تيٸمسٸز دەپ شەشۋٸ مٷمكٸن», – دەپ تٷسٸندٸرەدٸ ساراپشى.
بۇل رەتتە ىقتيمال تٶلەم مٶلشەرٸ ساقتاندىرۋ سوماسىنا عانا ەمەس, تۇرعىن ٷيدٸڭ جاعدايى مەن شارت تالاپتارىنا دا بايلانىستى.
سەيتنۋروۆانىڭ پٸكٸرٸنشە, مىسالى, توزىعى جەتكەن نەمەسە اپاتتى ٷيلەرگە قاتىستى قيىندىقتار تۋىنداۋى مٷمكٸن. ەگەر ساراپتاما ەلەۋلٸ زاقىم تەك جەر سٸلكٸنٸسٸنەن عانا ەمەس, كونسترۋكتسييالاردىڭ فيزيكالىق توزۋىنان دا بولعانىن انىقتاسا, بۇل ساقتاندىرۋ تٶلەمٸنە ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.
زاڭداستىرىلماعان قايتا جوسپارلاۋ دا ماڭىزدى. ەگەر مەنشٸك يەسٸ كٶتەرگٸش كونسترۋكتسييالارعا ٶز بەتٸنشە ٶزگەرٸس ەنگٸزسە جەنە جەر سٸلكٸنٸسٸنەن كەيٸن ساراپتاما وسى ٶزگەرٸس پەن عيماراتتىڭ زاقىمدانۋى اراسىندا بايلانىس بار ەكەنٸن انىقتاسا, بۇل دا ساقتاندىرۋشىنىڭ شەشٸمٸنە ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.
«تولىق كٶلەمدە ساقتاندىرماۋ مەسەلەسٸ دە بار. پوليس قۇنىن تٶمەندەتكٸسٸ كەلگەن مەنشٸك يەسٸ باسپاناسىن ونىڭ ناقتى قالپىنا كەلتٸرۋ قۇنىنان تٶمەن سوماعا ساقتاندىرۋى مٷمكٸن. شارت تالاپتارىنا بايلانىستى ساقتاندىرۋ جاعدايى تۋىنداعان كەزدە بۇل تٶلەمنٸڭ پروپورتسيونالدى تٷردە ازايۋىنا ەكەلۋٸ ىقتيمال. سوندىقتان ساقتاندىرۋ سوماسىن ازايتۋ ارقىلى ٷنەمدەۋ تٷپتەپ كەلگەندە ٶتەماقى مٶلشەرٸن ەدەۋٸر قىسقارتۋى مٷمكٸن», – دەيدٸ ساراپشى.
تاعى بٸر ماڭىزدى پارامەتر – فرانشيزا, ياعني شىعىننىڭ مەنشٸك يەسٸ ٶز موينىنا الاتىن بٶلٸگٸ. زاقىم كٶلەمٸ از بولعان جاعدايدا شىعىن سوماسى فرانشيزا مٶلشەرٸمەن شامالاس بولۋى مٷمكٸن. مۇنداي جاعدايدا ساقتاندىرۋ تٶلەمٸ ٶتە از بولادى نەمەسە مٷلدەم تٶلەنبەۋٸ مٷمكٸن.
سوندىقتان ديليارا سەيتنۋروۆانىڭ ايتۋىنشا, جەر سٸلكٸنٸسٸنەن ساقتاندىرۋدى ەڭ الدىمەن جەراستى دٷمپۋلەرٸنەن كەيٸنگٸ كەز كەلگەن شىعىننىڭ ٶتەلۋ كەپٸلدٸگٸ رەتٸندە ەمەس, ٸرٸ قارجىلىق شىعىنداردان قورعانۋ قۇرالى رەتٸندە قاراستىرعان جٶن.
«مۇندا ساقتاندىرۋ قۇنىن ىقتيمال شىعىنمەن سالىستىرۋ ماڭىزدى. *سٶز قۇنى ونداعان ميلليون تەڭگە بولاتىن باسپانادان ايىرىلۋ قاۋپٸمەن سالىستىرعاندا جىل سايىنعى سالىستىرمالى تٷردە از شىعىن تۋرالى بولىپ وتىر. مىسالى, پەتەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋ قۇنى 25 ملن تەڭگە بولسا, شارتتى تٷردە 0,4% تاريف كەزٸندە ساقتاندىرۋ جىلىنا شامامەن 100 مىڭ تەڭگە, نەمەسە ايىنا 8 مىڭ تەڭگەدەن سەل استام بولادى», – دەپ تٷسٸندٸرەدٸ ساراپشى.
ول مەسەلە ەردايىم پوليس قۇنىنا عانا بايلانىستى ەمەس ەكەنٸن دە اتاپ ٶتتٸ. اپات قاۋپٸ پسيحولوگييالىق تۇرعىدان الىستاعى قۇبىلىس رەتٸندە قابىلدانادى: ادام جەر سٸلكٸنٸسٸ بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ, بٸراق ونىڭ دەل ٶز باسىندا جەنە دەل قازٸر بولاتىنىن كٷتپەيدٸ. سوندىقتان جىل سايىنعى ساقتاندىرۋ جارناسى ەشقاشان بولماۋى دا مٷمكٸن وقيعاعا جۇمسالاتىن شىعىن رەتٸندە قابىلدانادى», – دەيدٸ ساراپشى.
الايدا ساقتاندىرۋدىڭ بولماۋى تۇرعىن ٷيگە ەلەۋلٸ زاقىم كەلگەن جاعدايدا مەنشٸك يەسٸنٸڭ شارتپەن الدىن الا بەلگٸلەنگەن ٶتەماقىسى بولمايتىنىن بٸلدٸرەدٸ.
سەيتنۋروۆانىڭ ايتۋىنشا, تٶتەنشە جاعداي كەزٸندە زارداپ شەككەندەرگە كٶرسەتٸلەتٸن مەملەكەتتٸك كٶمەك پەن ساقتاندىرۋ تٶلەمٸ – بٸر-بٸرٸنەن تٷبەگەيلٸ ەرەكشەلەنەتٸن ەكٸ مەحانيزم. بٸرٸنشٸ جاعدايدا كٶمەكتٸڭ كٶلەمٸ, نىسانى مەن مەرزٸمٸ زاڭناماعا جەنە ناقتى جاعدايداعى مەملەكەتتٸك شەشٸمدەرگە بايلانىستى بولادى. ال ساقتاندىرۋ پوليسٸ, كەرٸسٸنشە, ٶتەمنٸڭ تالاپتارى مەن مٶلشەرٸن الدىن الا بەلگٸلەيدٸ.
«ەگەر تۇرعىن ٷي قاتتى زاقىمدانسا, مەنشٸك يەسٸ ەڭ الدىمەن زاقىمداردى تٸركەپ, پەتەر قۇجاتتارىن ساقتاپ, عيماراتتىڭ جاعدايى تۋرالى رەسمي قورىتىندى الۋى قاجەت. ەگەر ٷي اپاتتى جەنە قالپىنا كەلتٸرۋگە جارامسىز دەپ تانىلسا, ودان ەرٸ زاڭنامادا كٶزدەلگەن تەتٸكتەر قولدانىلۋى مٷمكٸن. بۇل رەتتە پوليستٸڭ بولماۋى الدىن الا كەپٸلدەندٸرٸلگەن ساقتاندىرۋ تٶلەمٸنٸڭ دە بولمايتىنىن بٸلدٸرەدٸ. ساقتاندىرۋدىڭ تولىققاندى بالاماسى رەتٸندە تەك مەملەكەتتٸڭ كەيٸنگٸ كٶمەگٸنە سەنۋ – تەۋەكەلدٸ», – دەيدٸ ساراپشى.
ىقتيمال شىعىنداردىڭ اۋقىمى مەن ەرٸكتٸ ساقتاندىرۋدىڭ تٶمەن دەڭگەيٸ تۇرعىن ٷيلەردٸ اپاتتىق تەۋەكەلدەردەن مٸندەتتٸ ساقتاندىرۋ يدەياسىن قايتا قاراستىرۋعا سەبەپ بولعان فاكتورلاردىڭ بٸرٸ. قازٸر مۇنداي مودەلدٸ قارجى نارىعىن رەتتەۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸ ەزٸرلەپ جاتىر. مٸندەتتٸ جارنا مٶلشەرٸ ناقتى ٶڭٸردەگٸ تابيعي قاۋٸپ دەڭگەيٸنە دە بايلانىستى بولادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. بازالىق ساقتاندىرۋ قارجىلىق قورعاۋدىڭ ەڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيٸن قامتاماسىز ەتۋٸ تيٸس, ال مەنشٸك يەسٸ قالاعان جاعدايدا باسپاناسىن قوسىمشا تٷردە جوعارى سوماعا ساقتاندىرا الادى.
مۇنداي تەسٸلدٸڭ لوگيكاسى – تەۋەكەلدٸ بٶلٸسۋ. اۋقىمدى تابيعي اپات بولعان جاعدايدا تۇرعىن ٷيدٸ قالپىنا كەلتٸرۋگە جۇمسالاتىن شىعىندار تەك تٶتەنشە جاعدايدان كەيٸن بٸر مەزەتتە پايدا بولمايدى: ساقتاندىرۋ رەزەرۆٸ جٷيەگە قاتىسۋشىلاردىڭ كٶپتٸگٸ ەسەبٸنەن الدىن الا قالىپتاستىرىلادى.
«الايدا ماقساتى تٷسٸنٸكتٸ تٷردە تٷسٸندٸرٸلمەگەن كەز كەلگەن مٸندەتتٸ تٶلەم حالىق تاراپىنان قوسىمشا قارجىلىق جٷكتەمە رەتٸندە قابىلدانۋى مٷمكٸن. سوندىقتان ادام قانشا تٶلەيتٸنٸن, ونىڭ ورنىنا قانداي ساقتاندىرۋ ٶتەمٸن الاتىنىن, ساقتاندىرۋ جاعدايى تۋىنداعان كەزدە قانداي سومانى الا الاتىنىن جەنە قانداي جاعدايلار ساقتاندىرۋعا جاتپايتىنىن ناقتى تٷسٸنۋٸ كەرەك. توزىعى جەتكەن جەنە اپاتتى تۇرعىن ٷي قورى – بٶلەك مەسەلە. فيزيكالىق تۇرعىدان ايتارلىقتاي توزعان ەرٸ جەر سٸلكٸنٸسٸ كەزٸندە وبەكتيۆتٸ تٷردە ەڭ وسال سانالاتىن تۇرعىن ٷيلەرگە قاتىستى جٷيەنٸڭ قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸن انىقتاۋ قاجەت», – دەيدٸ سەيتنۋروۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, مٸندەتتٸ جٷيە ەنگٸزٸلگەنگە دەيٸن ەرٸكتٸ ساقتاندىرۋدى قاراستىرىپ جٷرگەن مەنشٸك يەلەرٸ ٷشٸن ەڭ الدىمەن جەر سٸلكٸنٸسٸنٸڭ ساقتاندىرۋ تەۋەكەلدەرٸنٸڭ تٸزٸمٸنە كٸرەتٸن-كٸرمەيتٸنٸن انىقتاۋ ماڭىزدى. پەتەردٸ ساقتاندىرۋ پوليسٸنٸڭ بولۋى ونىڭ بارلىق تابيعي اپاتتاردان كەلەتٸن شىعىندى اۆتوماتتى تٷردە ٶتەيتٸنٸن بٸلدٸرمەيدٸ.
«سونداي-اق ساقتاندىرۋ سوماسىنا, فرانشيزا مٶلشەرٸنە, ساقتاندىرۋعا جاتپايتىن جاعدايلار تٸزٸمٸنە, سونداي-اق ٷيدٸڭ تەحنيكالىق جاعدايى مەن قايتا جوسپارلاۋعا بايلانىستى تالاپتارعا نازار اۋدارۋ قاجەت», – دەپ قورىتىندىلادى ساراپشى.
