بۇل جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ ساياسي بوياۋىن قالىڭداتىپ جٸبەرٸپتٸ.
مۇنى 1986 جىلى "امەريكا داۋىسى" مەن "ازاتتىق" راديوسىنان باقىتجاندى تانىستىرىپ, ٶلەڭدەرٸن وقىعان كانادادا تۇراتىن قازاق اقىنى باقىت كەنجەەۆ ٶتكەن كٷزدە الماتىدا كەزدەسۋدە ايتتى.
باقىتجان قاپانييانوۆتىڭ 1986-1988 جىلدارى ەدەبيەتتەن شەتتەتٸلٸپ, قۋعىنعا ۇشىراۋىنا دا وسى ٶلەڭ سەبەپ بولىپتى. بۇل ٶلەڭ «پروستور» جۋرنالىنىڭ 1986 جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى نٶمٸرٸندە جارييالاندى.
سول كەزدەن باستاپ مەسكەۋدە ورتالىق كوميتەتتەگٸ ەگور ليگاچەۆ, يۋريي سكلياروۆتىڭ تٸكەلەي نۇسقاۋىمەن ونىڭ كٸتاپتارى باسپادان الىنىپ تاستالىپ, ٶلەڭدەرٸ ٶرتەلدٸ.
ۆالەريي ماريچەۆتٸڭ "پۋست ەتو بۋدەت ناشيم سەكرەتوم" كٸتابىندا اقىندى ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆتىڭ قۋعىن-سٷرگٸنەن قالاي قورعاپ قالعانى, ۆيكتور باديكوۆتىڭ ەستەلٸكتەرٸندە "پروستور" جۋرنالىنىڭ اقىنعا اراشا تٷسكەنٸ ايتىلعان.
«ايداۋ مەن قۋعىن-سٷرگٸننەن ٶز-اعامىز اراشالاپ الدى. بۇل ەس جيىپ, العا جٷرۋٸمە كٷش بەردٸ. سول كەزدە ماعان قولۇشىن بەرۋ جوعارى لاۋازىمدا جٷرگەن تۇلعا ٷشٸن باسىن بەيگەگە تٸككەنمەن بٸردەي ەدٸ. مەن مۇنى ۇمىتپايمىن, – دەيدٸ باقىتجان قاناپييانوۆ.
پوزابىتىي منوي س دەتستۆا يازىك,
پرەسلوۆۋتوە دۆۋيازىچيە,
پري كوتوروم تەريايۋ سۆوي ليك
ي پريوبرەتايۋ دۆۋليچيە.
يا پويمۋ نەيزۆەستنوگو منە
ۋحودياششەگو ابوريگەنا,
نو كوگدا سرەدي نوچي ۆو سنە
پەرەد پرەدكوم سكلونيايۋ كولەنو,
سوزنايۋ, چتو نە ۆەريت ون منە,
كاك پريشەلتسۋ يز تياجكوگو پلەنا.
ۋسمەحنەتسيا ون ۆ توي تيشينە:
"تى مەنيا نەدوستوينايا سمەنا".
باقىت كەنجەەۆتٸڭ (تٶمەندە سۋرەتتە, رەد.) ايتۋىنشا, باقىتجان وسىدان كەيٸن وك-تٸڭ قارا تٸزٸمٸنە ٸلٸنگەن اقىنداردىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
ال ەلەم مۇنى قازاقتىڭ ەمەس, جەكەلەگەن ۇلتتاردىڭ تراگەديياسى دەپ قابىلدادى.
كەيٸن باقىت كەنجەەۆتان وسى تۋرالى پٸكٸر بەرۋمٸزدە ٶتٸنگەن كەزدە قازاق ەكەنٸڭ قانمەن بەرٸلگەن قاسيەت ەكەنٸن, باقىتجاندا بۇل قاسيەت بار ەكەنٸن, باقىتجان ورىس تٸلٸندە جازعانمەن, قازاقتىڭ يٸسٸ شىعىپ تۇراتىنىن ايتىپ بەردٸ.
«مەن انا تٸلٸم – قازاق تٸلٸن بٸلمەيمٸن. بۇل مەنٸڭ جانىمدى جارالايتىن درامام, تراگەدييام. بٸراق تامىرىممەن بايلانىسىمدى ٷزگەن ەمەسپٸن...", – دەيدٸ باقىت كەنجەەۆ.
باقىتجان قاناپييانوۆ بٸزگە بولاشاعىنا نٷكتە قويعان جىردىڭ 1985 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جازىلعانىن, وعان مۇرات ەۋەزوۆ پەن ولجاس سٷلەيمەنوۆ سيياقتى اعا دوستارى باتا بەرٸپ, تۇساۋىن كەسكەنٸن ايتىپ بەردٸ.
جەلتوقساننىڭ ىزعارلى كٷندەرٸندە ەلەمگە تارالىپ كەتكەن انا تٸلٸمٸزدٸڭ مۋزاسى اقىننىڭ كٶز الدىندا جويىلدى. قولداعىسى – دوستارىنىڭ جانكەشتٸلٸگٸمەن ساقتالىپ قالعان ٷزٸندٸسٸ عانا.
«1986 جىلدىڭ اياعى بالاپان باسىمەن, تۇرىمتاي تۇسىمەن كەتتٸ. 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸ تۇتقىنداۋعا رۇحسات بەرەتٸن قۇجات جوباسىنىڭ دايىندالىپ قويعانىن ەكٸنٸڭ بٸرٸ بٸلمەيدٸ. ونى قۋعىن-سٷرگٸننەن ديمەكەڭ قۇتقارىپ قالدى.
جالعىز جاندى اللاعا امانات ەتۋدەن باسقا امال بولمادى. ەشكٸمگە ٶكپەلەمەدٸم. بٸراق ەكٸ جىل بويى مەن باستان كەشكەندەردٸ, ەدەبيەتتەن شەتتەتٸلگەندەگٸ كٶڭٸل-كٷيٸمدٸ جاۋىما دا تٸلەمەيمٸن. ەكٸ جىل ماعان عاسىردان دا ۇزاق ۋاقىت بولدى, – دەيدٸ باقىتجان قاناپييانوۆ.
اقىننىڭ ايتۋىنشا, «جەلتوقساننىڭ باتىرىمىن» دەپ ەسەپتەيتٸندەر كٶبەيٸپ كەتكەنٸن, باتىر سانايتىنداردىڭ كٶپتٸگٸنەن قايسىسىنىڭ شىن باتىر ەكەنٸن اجىراتا المايتىن جاعدايعا جەتكەنٸمٸزدٸ ايتىپ بەردٸ.
«حح عاسىر قازاقتىڭ ازاتتىق ٷشٸن كٷرەسٸنٸڭ بارىنشا ۇيىمداسقان, ساياسيلانعان فورماسىمەن باستالدى. قىلىش پەن سەمسەر ٶتكەن عاسىردىڭ ەنشٸسٸندە قالدى. ەرٸسٸ – الاش, بەرٸسٸ – جەلتوقسان قوزعالىسى 1930-1990 جىلدارداعى ۇلت-ازاتتىق باعىتتاعى يدەيانىڭ جاڭعىرىعى – دەيدٸ باقىتجان.
جەلتوقساننىڭ ىزعارلى كٷندەرٸ ٶزٸمەن بايلانىستى بولعان وقيعالار ەلٸ كٷنگە دەيٸن كٶز الدىندا.
«مەنٸڭ ٷيٸم تٶلەباەۆ كٶشەسٸندە ەدٸ. جەلتوقسان وقيعاسى بولىپ جاتقان كەز. كەشكٸسٸن بٸزدٸڭ جاقتى بەتكە الىپ جٷگٸرٸپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ ٶرٸمدەي ەكٸ بوزبالاسىن توقتاتىپ, ٷيگە الىپ كەلدٸم. سوڭىندا قۋعىن بارى تٷسٸنٸكتٸ.
ٷيگە كەلگەن سوڭ ولار "اعا, بٸزدٸڭ نە كٸنەمٸز بار. بٸز كونستيتۋتسييالىق قۇقىمىزدى پايدالاندىق" دەيدٸ. بالالاردى سول كٷنٸ ٷيدە تٷنەتٸپ, ەرتەڭٸنە پەتەرلەرٸنە دەيٸن جەتكٸزٸپ سالدىم», – دەيدٸ ول.
اقىننىڭ دوسى مۇرات ەۋەزوۆتٸڭ ايتۋىنشا, سول كەزدەرٸ "اقىننىڭ دوسىمىن" دەگەندەردٸڭ بٸرازىنىڭ كٶزقاراسى بٸرەر كٷننٸڭ ٸشٸندە 180 گرادۋسقا ٶزگەرٸپ شىعا كەلگەن.
بۇل سىناق ونىڭ دوستارىنىڭ قاتارىن سيرەتٸپ جٸبەرگەن.
«باقىت كەنجەەۆ وقىعان ٶلەڭدٸ راديودان تىڭداي المادىق. نايزاعايدىڭ جالىن قولمەن ۇستاۋ مٷمكٸن ەمەس قوي. سول سيياقتى ٶتتٸ دە كەتتٸ. تەك ەدەمٸ ەسەر قالدى. قايتالاپ تىڭداۋعا نەمەسە ٷن تاسپاعا باسىپ الۋعا مٷمكٸندٸك شەكتەۋلٸ. بٸراق جاستارعا رۋح بەرگەنٸنە سەنەمٸن, – دەيدٸ مۇرات ەۋەزوۆ.
1986-1988 جىلدارى ورىس تٸلدٸ قازاق اقىنى باقىتجان قاناپييانوۆتىڭ الىس-جاقىن شەتەلدەردەگٸ تانىمالدىلىعى "ەسەلەنٸپ" كەتتٸ.
شەتەلدٸك باسپالاردان كٸتابىن شىعارۋعا ۇسىنىستار تٷستٸ. تٸپتٸ ساياسي باسپانا, ازاماتتىق ۇسىنعاندارى دا بولىپتى. مۇنىڭ الدىندا دوسى باقىت كەنجەەۆ مەسكەۋ, ودان ەرٸ اقش-قا بارىپ تۇراقتاعان.
اقىننىڭ "وبراتنايا پەرسپەكتيۆا" دەگەن ٶلەڭدەر جيناعىن فرانتسۋز تٸلٸنە اۋدارعان اقىن تەرري مارينياك "جان-باقىت" دەگەن ات بەرگەن. اتى-جٶنٸنٸڭ ٶزگەرۋٸمەن تەگٸن جوعالتىپ الاتىندار بارلىق ەلدە بار.
"بۇل ەسٸم سٸزدٸ قازاقتىڭ ورتاسىنان الىستاتىپ جٸبەرگەن جوق پا?" دەگەن ساۋالعا تٶمەندەگٸ جاۋاپتى الدىق.
«باقىتجان تٷركٸ-قازاق تەرمينٸندە "باقىتتى جان" دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. "جان باقىت" تا "باقىتتى جاننان" الىستاپ كەتكەن جوق. ەسٸمٸم قىرىق تٸلگە اۋدارىلسا دا باقىتجان بولىپ قالامىن, – دەيدٸ ول.
باقىتجان بٸزبەن ەڭگٸمەسٸندە اقش-قا, باتىس ەلدەرٸنە دەگەن ىقىلاسىنىڭ ەرەكشە ەكەنٸن ايتتى اقش ەلەمنٸڭ 20 شاقتى ەلٸنٸڭ پوەززيياسىنا عانا ەمەس, ٷلكەن دوستىققا جول اشتى. ٷش كٸتابى جارىققا شىقتى.
«بٸراق ازاماتتىعىمدى اۋىستىرۋدى باسىما قارا بۇلت ٷيٸرٸلگەن كٷندەرٸ دە ويلاعان جوقپىن. بۇل – جالاڭ پافوس ەمەس, شىن سٶزٸم. شىعارمالارىم اقش, انگلييا, كانادا, مالايزييا, قىتاي تەرٸزدٸ 20 مەملەكەتتە باسىلدى. 20 ەلدە وقىرمانىم بار.
تٷپ-تامىرىمنىڭ شىڭعىس حانعا بارىپ تٸرەلەتٸنٸن, چينگيزيد ەكەنٸمدٸ ۇمىتقان ەمەسپٸن. بابام شىڭعىس حان كٶزٸ تٸرٸسٸندە تابانى تيگەن ەلدٸڭ بوساعاسىندا ەمەس, تٶرٸندە وتىردى. مەن دە قازاقتىڭ, قازاقستاننىڭ باقىتجانى بولىپ, ورتالارىڭىزدا جٷرە بەرەيٸن, – دەيدٸ.
باقىتجاننان «امەريكا داۋىسى»" مەن "ازاتتىقتا" وقىلعان ٶلەڭنٸڭ اۋديونۇسقاسى قايدا?» دەگەن سۇراعىمىزعا جاۋاپ بەرگٸسٸ كەلمەدٸ. ال ونىڭ دوسى مۇرات ەۋەزوۆ باسقاشا ويلايدى.
ساعات ەشٸمباەۆتىڭ الاڭعا شىققان جاستاردىڭ بەينەسٸ جازىلعان تاسپانى ساقتاپ قالعان جانكەشتٸلٸگٸن تاريح ۇمىتپايدى. سول تاسپا قازٸر ۇلتتىق تەلەارنانىڭ التىن قورىندا تۇر.
جەلتوقسان وقيعاسى كەزٸندە باقىتجاننىڭ باقىت كەنجەەۆ وقىعان جىرلارىنىڭ ورنى بٶلەك. بۇل – تاريح. مۇنى ۋاقىت وزدىرماي ەلگە الدىرىپ, قايتا ٶڭدەۋ كەرەك. ەل ٸشٸندە جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى دەرەكتەر رەسەي ارحيۆتەرٸندە ساقتاۋلى دەگەن سٶز بار. ەندٸ سوزساق, ونى قالىپقا كەلتٸرۋ قيىن بولادى, – دەيدٸ مۇرات ەۋەزوۆ.
م. ەۋەزوۆ ايتىپ ٶتكەندەي, بۇل مەسەلەنٸ مينيسترلٸك دەڭگەيٸندە شەشۋگە بولادى. جەلتوقسان قۇرباندارىن ەسكە العان كەزدەرٸ تەلەارنالار تاڭعى جۇمىسىن سول ٶلەڭدەردٸڭ باقىت پەن باقىتجاننىڭ بەينەسٸندە, قازاقشا اۋدارماسىمەن باستاۋدى مٸندەتتەۋ كەرەك. كەلەر ۇرپاق 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ تاريحي مەنٸن, قازاق بالاسىنىڭ نە ٷشٸن الاڭعا شىققانىن سول كەزدە عانا سەزە الادى قازاق تاريحىنا قاتىستى تاسپادا ساقتالعان سٶز – تاريح ٷنسٸز قالعاندا سٶيلەيتٸن دەرەك» دەيدٸ – دەيدٸ مۇرات ەۋەزوۆ.
راۋان بايزاحوۆ
