الايدا ٶتپەلٸ كەزەڭنٸڭ كاتاكليزمدەرٸ ايماقتاعى دەموكراتيياعا دەگەن كٶزقاراستى كٷرت ٶزگەرتتٸ.
دەموكراتييانىڭ دوگمالارىمەن بەتپە-بەت كەلگەن ايماق ەلدەرٸ باتىس پەن اقش-تىڭ قۇندىلىقتارىن قابىلداۋعا ەزٸر بولمادى. قازٸر. قازٸر ورتا ازيياداعى دەموكراتييانىڭ اتى بولعانمەن, زاتى جوق.
ايماقتاعى سٶز بوستاندىعى جەنە ادام قۇقىعىنىڭ ساقتالۋىن سٷزە زەرتتەگەن Human Rights Watch (نRW) ٶكٸلدەرٸ وسىنداي ۇيعارىمعا كەلٸپتٸ.
«Dalanews.kz» قور ماماندارىنىڭ ادام قۇقىعىنا قاتىستى بايانداماسىن شولىپ شىعىپ, نRW-دٸڭ ورتا ازيياعا قاتىستى كٶزقاراسىن ورتاعا سالۋدى جٶن كٶردٸ.
«ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ كٶشباسشىلارى ادام قۇقىقتارىنىڭ تاپتالماۋىنا باستى نازار اۋدارۋى تيٸس. ادام قۇقىعىن قورعاۋ ادام كاپيتالىنا كٶڭٸل بٶلۋدٸ بٸلدٸرەدٸ. 70 ملن-نان اسا ادام تۇراتىن ايماق ەكونوميكاسىنىڭ ٶسٸمٸ ادام قۇقىعىنىڭ ساقتالۋىمەن ساباقتاسىپ جاتىر», – دەيدٸ قور ٶكٸلدەرٸ.
قوردىڭ ورتا ازييا بويىنشا جاۋاپتى مامانى حيۋ ۋيليامسوننىڭ ايتۋىنشا, ايماق ەلدەرٸ باسشىلارى «تۇنشىققان» جۇرتتى بۋىندىرا بەرۋدٸ دوعارىپ, بەلسەندٸلەردٸڭ جانايقايىنا قۇلاق تٷرگەنٸ جٶن.
«ساياسي قۋعىن-سٷرگٸندٸ توقتاتىپ, ساياسي تۇتقىنداردى بوساتۋ – ورتا ازييا ٷشٸن دەموكراتييا قۇندىلىقتارىن قابىلداۋدىڭ العاشقى العىشارتى. ٶزبەكستان وسى تۇرعىدا ٶزگەرٸپ جاتىر. بيلٸككە ميرزيياەۆ كەلگەلٸ ەلدەگٸ ادام قۇقىعىنىڭ احۋالى جاقسارىپ, تٷزەلٸپ كەلەدٸ.
بۇل ٷردٸستەن قىرعىزستان دا قالىس قالعان جوق. اتامباەۆتىڭ تۇسىندا سٶز بوستاندىعىن «تۇساۋلاۋ» قالىپتى قۇبىلىس ەدٸ, بيلٸككە جەنٸبەكوۆ كەلگەلٸ تەۋەلسٸز باق-قا قىرعيداي تيەتٸن وقيعالار سيرەۋدە.
ايماقتاعى ٶزگە ەلدەردە ٶزگەرٸس جوق. كەرٸسٸنشە, جىل ٶتكەن سايىن ادام قۇقىعى اياققا تاپتالاتىن, سٶز بوستاندىعى ساقتالمايتىن نەبٸر سوراقى جاعدايدىڭ كۋەسٸ بولۋدامىز» دەيدٸ ول.
نRW ٶكٸلدەرٸنٸڭ ايتۋىنشا, ايماقتاعى ادام قۇقىعى مەن سٶز بوستاندىعىنىڭ احۋالىن جاقسارتۋدا ورتا ازييا باسشىلارىنىڭ ەرٸك-جٸگەرٸ ٷلكەن رٶل وينايدى. بۇل رەتتە قور ماماندارى ايماقتاعى ەربٸر ەلگە جەكە-جەكە توقتالىپتى.
قازاقستان
دەموكراتييا ٷشٸن بيلٸك سىناۋ قالىپتى, قاجەتتٸ ٷردٸس. مۇنىڭ تٷسٸنۋ وڭاي بولعانمان, قابىلداۋ قيىنعا سوعىپ تۇر.
ايتالىق, قازاقستاندا سٶز بوستاندىعى جوق, ميتينگتەرگە رۇقسات ەتٸلمەگەن. تەۋەلسٸز قاۋىمداستىقتار ساياساتقا قويىن-قولتىق ارالاسىپ, سايلاۋعا قاتىسا المايدى. تەۋەلسٸز كەسٸپوداقتار جوقتىڭ قاسى. 2014 جىلى كەسٸپوداقتار تۋرالى زاڭعا ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلٸپ, ولاردىڭ كەڭ تىنىستاۋىنا مٷمكٸندٸك بەرٸلەدٸ دەگەن ٷكٸمەتتٸڭ ۋەدەسٸ سٶز جٷزٸندە قالدى.
كەسٸپوداقتاردىڭ ەكٸ كٶشباسشىسى ەركٸندٸككە شىققانمەن, جالعان جالا جابىلعان بٸرەۋٸ ەلٸ دە اباقتىدا. ماكس بوقاەۆتىڭ الداعى ۋاقىتتا ەركٸندٸككە شىعار-شىقپاسى بەلگٸسٸز. ەلدەگٸ وپپوزيتسييالىق قوزعالىستى سوت «ەكسترەميستٸك» دەپ ساراپتاپ تىيىم سالعان, قوزعالىس مٷشەلەرٸ قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان.
قىرعىزستان
قىرعىزستانداعى ادام قۇقىنىڭ احۋالىنا قۇقىققورعاۋشى ەزٸمجان اسقاروۆتىڭ ٷستٸنەن قوزعالعان قىلمىستىق ٸس پەن ەدٸلەتسٸز ٷكٸم قارا داق تٷسٸرٸپ تۇر. اسقاروۆ ٶمٸر بويعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان.
قىرعىزستانداعى تەۋەلسٸز باق قازاقستانعا قاراعاندا ەلدەقايدا ەركٸن, ولاردى «تۇنشىقتىرۋ» ينتسيدەنتتەرٸ سيرەك تٸركەلەدٸ, دەگەنمەن ەيەل قۇقىعىن قورعاۋ, ەيەلدٸ زورلىق-زومبىلىقتان اراشالاۋعا كەلگەندە جاعا ۇستارار جاعدايعا كۋەمٸز.
ەكستەرميزممەن كٷرەسۋگە وقتالعان بيلٸك اسىرا سٸلتەپ جٸبەرگەنٸن اڭداماي قالدى. ەكسترەميزمنىڭ مەنٸ مەن مازمۇنىن جەتە تٷسٸنبەگەن كٷش قۇرىلىمدارى مەملەكەت مٷددەسٸنە قايشى كەلەتٸن مەلٸمەتتەردٸ ساقتاعان ازاماتتاردى تىم اۋىر جازالادى. ولارمەن سۇحباتتاسىپ, قول ۇشىن سوزىپ, بەتٸن بۇرۋدىڭ ورنىنان بٸردەن-اق اباقتىعا جٶنەلتٸپ جٸبەردٸ.
تەجٸكستان
تەجٸكستانداعى ادام قۇقىعىنىڭ احۋالى ەدەتتەگٸدەي «تۇراقتى». جىل ٶتكەن سايىن سٶز بوستاندىعىنىڭ تىنىسى تارىلىپ, ادام قۇقىعى اياققا تاپتالعان جاعدايلار جيٸلەپ, وپپوزيتسييانىڭ اۋزى-مۇرنى وتالىپ, جٷيەنٸ جەك كٶرەتٸن ساياسي تۇتقىندار تٷرمەگە توعىتىلىپ جاتىر. بۇل تٷرٸمەن تەجٸكستان كەلە-كەلە سولتٷستٸك كورەيانىڭ كٷيٸن كەشەدٸ.
دەل قازٸر ساياسي بەلسەندٸلٸگٸ ٷشٸن قۋدالانعان 150 تۇتقىن تٷرمەدە وتىر. ولاردىڭ اراسىندا ادۆوكاتتار مەن جۋرناليستەر دە بار. ال ەلدەگٸ احۋالعا شىداماي, جەر اۋدارعان ساياسي قايراتكەرلەردٸڭ تەجٸكستاندا قالعان تۋىس-تۋعاندارى الىستاعى اعايىنى ٷشٸن جٷيەنٸڭ ازابىن تارتۋدا.
تٷركٸمەنستان
بۇل ەل تەجٸكستاننىڭ كٶشٸرمەسٸ ٸسپەتتەس, تٸپتٸ كەي كەزدەرٸ ودان دا اسىپ تٷسۋدە. تٷركٸمەنستان ەلەمدەگٸ ەڭ جابىق ەلٸ ەڭ رەپرەسسيۆتٸ ەلدەردٸڭ بٸرٸ. بىلتىر بۇل ەل تەرەڭ توقىراۋعا ۇشىراپ, جۇرتتىڭ جەيتٸن ازىعى تاقا تاۋسىلعان دەڭگەيگە جەتتٸ. بيلٸك ازىق-تٷلٸكتەن تارىلعان تۇرعىندارعا كٶمەك قولىن سوزعانى بىلاي تۇرسىن, سىرت ەلگە بارىپ نەپاقا تابۋعا دا رۇقسات ەتپەدٸ.
اشحابادتىڭ اينالاسىنداعى قالانىڭ كەتەۋٸن كەتٸرٸپ تۇرعان ٷيلەردٸڭ بٸرتالايى تالقاندالىپ, باسپاناسىز قالعان قوجايىندارىنا ٶتەماقى تٶلەنگەن جوق. ەلدە ساياسي جەنە دٸني كٶزقاراسىن اشىق ايتقان ادامدى ازاپ كٷتٸپ تٷر. اقپارات اتاۋلى تٷگەلدەي بيلٸكتٸڭ سٷزگٸسٸنەن ٶتٸپ تارالادى.
ٶزبەكستان
شاۆكات ميرزيياەۆتىڭ ەل باسقارعانىنا ٷشٸنشٸ جىلعا اياق باستى. وسى ۋاقىتتا ول دەموكراتييانىڭ وتىن مازداتقان بٸرقاتار ماڭىزدى رەفورمالار جاساپ ٷلگەردٸ. كٶپ جىل كٷننٸڭ كٶزٸن كٶرمەي اباقتىدا وتىرعان ساياسي تۇتقىندار مەن تانىمال جۋرناليست بوستاندىققا شىقتى. ەلدەگٸ تەۋەلسٸز باق-قا بٸرشاما ەركٸندٸك بەرٸلدٸ. ماقتا ٶندٸرٸسٸندە زاڭسىز جۇمىسقا شەگٸلگەن بالا-شاعا مەن مۇعالٸمدەردٸڭ مەسەلەسٸ ماي شاممەن قارالىپ, ٷكٸمەت بۇدان بىلاي مۇندايدى بولدىرماۋعا ۋەدە ەتتٸ.
دەگەنمەن ٶزبەكستان ەلٸ دە اۆتوريتارلى دەگەن اتاۋدان ارىلعان جوق. بيلٸك كٷن قۇرعاتپاي قولعا الۋعا تيٸستٸ كٶپتەگەن ساياسي رەفورمالار ميرزيياۆتىڭ تارتپاسىندا جاتىر.
كٷش قۇرىلىمدارىنىڭ بيلٸكتەگٸ ىقپالى ەلٸ دە تٶمەندەگەن جوق, ساياسي پليۋراليزم مەن ەدٸل سايلاۋ تۋرالى ايتۋعا ەلٸ دە ەرتە. ساياسي تۇتقىنداردىڭ بٸرازى ەركٸندٸك العانمان, ساياسي قىزمەتٸ ٷشٸن قۋدالاعانعان مىڭداعان ادام تٷرمە ازابىن تارتۋدا.
P.S. قوردىڭ ورتا ازييا بويىنشا جاۋاپتى مامانى حيۋ ۋيليامسون بۇل ورايدا: «اقش پەن باتىس ورتا ازيياعا ناقتى تالاپتار قويۋى كەرەك. ەكونوميكالىق رەفورما ساياسي رەفورما جٷرگٸزٸلمەي جٷزەگە اسپايدى. ادام قۇقىعى مەن ادام كاپيتالى تىعىز بايلانىستى. ورتا ازييا دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردى تولىق قابىلداعان كەزدە ايماققا كەلەتٸن ينۆەستيتسييا بٷگٸنگٸدەن جٷزدەگەن ەسە ارتىق بولادى» دەيدٸ ول.
ليايليا بولتاەۆا
