كەيدە ەرلٸ-زايىپتىلارعا قاتار وتىرىپ سٶيلەسۋ جەتٸسپەيدٸ
– وتباسىلىق سوت جوباسى جايلى ايتا كەتٸڭٸزشٸ. قاشاننان باستاپ ٸسكە قوسىلدى? ماقساتى قانداي?
– جوعارعى سوت 2018 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە "وتباسىلىق سوت" جوباسىن ٸسكە قوسقان بولاتىن. بۇل جوبانىڭ ەرەكشەلٸگٸ: ٸستٸ قاراستىرۋ بارىسىندا پسيحولوگتىڭ دا قاتىسۋى جەنە سۋديانىڭ ماماندانۋى. نەگٸزٸ وتباسىلىق سوتتار قازاقستاندا رەسمي تٷردە قىركٷيەك ايىنان باستاپ اشىلدى. وعان دەيٸن پيلوتتىق جوبا رەتٸندە تانىلعان اتالمىش سوتتار ٶزٸنٸڭ قوعامعا قاجەتتٸلٸگٸن وسى جىلدار ٸشٸندە دەلەلدەدٸ.
اتاپ ٶتەر جايت, وسىعان دەيٸن وسى قىزمەتتٸ اتقارىپ كەلگەن كەمەلەتكە جاسى تولماعانداردىڭ مامانداندىرىلعان سوتى دا بار ەدٸ. قازٸر ولاردىڭ قىزمەتتەرٸ كەڭٸدٸ. دەگەنمەن بۇل دەر كەزٸندە قولعا الىنعان جۇمىس بولدى دەپ ايتار ەدٸم.
سەبەبٸ سوڭعى كەزدەرٸ ەلٸمٸزدە اجىراسۋ ٸستەرٸ كٶبەيٸپ كەتتٸ. ٶيتكەنٸ قوعامدا جۇمىسسىزدىق كٶپ, ودان قالدى ينفلياتسييا, داعدارىس ادامداردىڭ جٷيكەسٸنە كەرٸ ەسەر ەتٸپ جاتىر. سەيكەسٸنشە ەرلٸ-زايىپتىلار تٷسٸنٸسپەي ەكٸگە كەتۋگە دايىن تۇرادى.
ەر ادامدار جۇمىسسىز وتىرىپ, جانۇياسىن اسىرا الماي سالى سۋعا كەتٸپ تٷرلٸ جامان ەدەتتەرگە ٷيٸر بولا باستايدى. ال ەيەلدەر قاۋىمى جارىنىڭ مۇنداي ەرەكەتتەرٸن كٶتەرە الماي اجىراسۋعا وقتالادى. بۇرىن اجىراسۋ كەدٸمگٸدەي ۇيات بولاتىن. كەزٸندە دە اجىراسقاندارعا شوشىنا قارايتىن, ال قازٸر ەكٸنٸڭ بٸرٸ اجىراسۋدا. مۇنى ايىپتاۋعا دا بولمايدى.
ەگەر ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ سانا سەزٸمدەرٸ, ٶمٸرگە دەگەن كٶزقاراستارى ەكٸ تٷرلٸ بولسا بٸرگە ٶمٸر سٷرۋ قيىندايدى. بٸراق ەرلٸ-زايىپتىلار وتباسىن ساقتاۋعا تىرىسىپ, پسيحولوگييالىق تۇرعىدا تٷسٸنٸسۋگە قادام جاساپ, ورتاق كەلٸسٸمدەرگە كەلۋگە تىرىسسا, بٸر بٸرٸنٸڭ كٶزقاراستارىن, پٸكٸرٸن تٷسٸنۋگە تىرىسسا اجىراسۋشىلار سانى ازايار ەدٸ.
سوندىقتان مٷمكٸندٸگٸنشە ماماندار كٶمەگٸمەن اجىراسۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا وتباسىلىق سوتتار قۇرىلا باستادى. وتباسىلىق سوتتاردىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ارتتىرىپ, ەرلٸ-زايىپتىلارعا ونىڭ ماڭىزىن ۇقتىرۋ, جانۇيالاردى ساقتاپ قالۋ, جاس جۇبايلارعا بارىنشا پسيحولوگييالىق, مورالدىق تۇرعىدان كٶمەكتەسۋدٸ كٶزدەيدٸ.
كەيدە ەرلٸ-زايىپتىلارعا جاي عانا قاتار وتىرىپ سٶيلەسۋ جەتٸسپەي جاتادى. ەكەاۋارا سٶيلەسسە ۇرىسىپ قالا بەرەدٸ. ال ولاردىڭ ەڭگٸمەسٸن سىرتتان تىڭدايتىن ەشكٸم جوق. كٶبٸنەسە اجىراسۋعا ارىزدى ەيەلدەر بەرەدٸ.
شىن مەنٸندە ولاردىڭ ماقساتى اجىراسىپ, شاڭىراقتارىن بۇزۋ ەمەس كٷيەۋٸنە جانايقايىن جەتكٸزۋ, ونىڭ نازارىن ٶزٸنە اۋدارىپ, نە قالايتىنىن ۇعىندىرۋ بولىپ جاتادى.
ال سوتتا ونىڭ ەڭگٸمەسٸن تىڭداعان جارى “وسىنى سەن نەگە ماعان ايتپايسىڭ ٶزٸمە” دەپ اڭ تاڭ بولىپ جاتادى. نەگٸزٸ ەيەل ادامدار ٸشكٸ ەموتسيياسىمەن, ٸشتەي مازالاعان ويلارىمەن بٶلٸسٸپ وتىرۋى كەرەك. بٸزدٸڭ كٶپ ەرلٸ-زايىپتىلارىمىزدا جاي عانا قاتار وتىرىپ سٶيلەسۋ, تٷسٸنٸسۋ, بٸر بٸرٸن تىڭداۋ جەتٸسپەي جاتادى.
بٸز سوت وتىرىسى بارىسىندا ولاردىڭ ٸشٸندەگٸسٸن شىعارۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەمٸز. وتباسىلىق سوتتاردا مٸندەتتٸ تٷردە قازٸر پسيحولوگ مامان قاتىسادى. ولار ەرلٸ زايىپتىلارمەن قالاي سٶيلەسۋدٸ بٸلەدٸ, ارنايى سول سالادا بٸلٸم العان مامان بولعاندىقتان قاي وتباسىنداعى ەرلٸ زايىپتىلاردىڭ مەسەلەسٸن قاي جاعىنان شەشكەن دۇرىس ەكەنٸن جاقسى بٸلەدٸ.
سوعان ساي سۇراقتارىن قويىپ, ولاردىڭ اشىلۋىنا, مەسەلەسٸنٸڭ وڭ شەشٸلۋٸنە ىقپال ەتەدٸ. مەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ وقىرماندارىممەن وي بٶلٸسٸپ, كەڭەس بەرۋ كەزٸندە, جيٸ ايتامىن. اجىراسۋ پروتسەسٸ كەزٸندە ەرلٸ-زايىپتىلارعا ٷش سۇراق قويامىز.
الدىمەن «بٸر بٸرلەرٸڭٸزدٸ سٷيٸپ قوسىلدىڭىزدار ما» دەپ سۇرايمىن. ەرينە, ولار كٶپ جاعدايدا ٷلكەن ماحابباتپەن قوسىلعاندار. سوسىن «ورتاق بالالارىڭىز اڭساپ كٷتكەن, قالاۋلى بالالار ما» دەپ سۇرايمىن. وعان دا «يە» دەپ جاۋاپ بەرگەن كەزدە, «جۇبايلىق ٶمٸردە تەتتٸ ەستەلٸكتەر, باقىتتى سەتتەر بولدى ما» دەگەن سۇراققا كەزەك بەرەمٸن. وعان دا «يە» دەگەن ۋاقىتتا, پسيحولوگييالىق تۇرعىدان سونىڭ بارلىعىن ەستەرٸنە تٷسٸرە وتىرىپ, «وتباسىلارىڭىزدى ساقتاعىلارىڭىز كەلە مە», «جانۇيانى ساقتاۋعا مٷمكٸندٸك بار ما» دەپ سۇرايمىن. ولار سول سەتتە كٶبٸسٸ وتباسىلارىن ساقتاۋعا تىرىسقىسى كەلەتٸندەرٸن بٸلدٸرٸپ جاتادى.
تاتۋلاسۋ كەزٸندە ۋاقىت بەرۋ كەزٸندە ەر ادامعا گٷل الىپ, ەيەلٸن وڭاشا تاماقتانۋعا شاقىرىپ, مەسەلەلەرٸن ەكەۋارا شەشۋدٸ تاپسىرامىز. كٶپ جاعدايدا بۇل تەسٸلدەر وڭ نەتيجە بەرٸپ جاتادى. وتباسىلىق سوتتار وسىنداي نەشە تٷرلٸ تەحنيكالاردى وقىپ, ٷيرەنٸپ, پسيحولوگييالىق جاعىنان دايىندالعان مامانداردان تۇرادى.
وتباسىلىق سوتتىڭ ماقساتى اجىراستىرۋ ەمەس, تاتۋلاستىرۋ
– بٷگٸنگٸ كٷنٸ وتباسىلىق سوتتار كٶزدەگەن ماقساتىنا جەتٸپ جاتىر ما?
–وتباسىلىق سوتتتار كٶزدەگەن ماقساتىنا جەتٸپ جاتىر دەپ ويلايمىن. ٶيتكەنٸ پسيحولوگييالىق دايىندىقتارى, مەدياتسييالىق قادامدارى كٶپ جاعدايدا شاڭىراقتاردىڭ شايقالماي, كەرسٸنشە تاتۋلاسۋىنا ەكەلٸپ جاتادى.
وتباسىلىق سوتتار مەن پسيحولوگتار ۋاقىت ٶتە كٶپ تەجٸريبە جيناپ, مٷمكٸندٸگٸنشە وتباسى جاراسىمى سىيلاستىقتا ەكەنٸن, وتباسى قۇندىلىعىن ساقتاپ, بالالارىن تٸرٸ جەتٸم ەتپەۋ قاجەتتٸگٸن ايتىپ شاڭىراقتاردىڭ ساقتالۋىنا ىقپال ەتەدٸ. ولار وسىنداي دايىندىقتان ٶتكەن ماماندار.
– سوتقا دەيٸن جەتٸپ اجىراسۋ ويىنان اينىپ قالاتىندار بولا ما?
– بۇل ٶتە جيٸ كەزدەسەدٸ. ٶتە جيٸ. مەسەلەن ون ادام اجىراسۋعا سوتقا ارىز تٷسٸرسە, سوت بارىسىندا ونىڭ 4-5 ارىزدارىن كەرٸ الىپ كەتەدٸ, ال تٸپتٸ كەيبٸرەۋٸ اجىراسىپ الىپ, قايتادان بٸرگە تۇرىپ, سوسىن قايتا جاراسىپ نەكەلەرٸن قيدىرىپ جاتادى. كەيبٸر اجىراسۋعا ارىز بەرگەندەر بٸرنەشە رەت قيىلعان نەكەسٸن بۇزۋعا الىپ كەلٸپ جاتادى. ونداي وقيعالار دا بار. وتباسىلىق سوتتىڭ ماقساتى اجىراستىرۋ ەمەس, تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋ.
سوندىقتان تاتۋلاستىرۋعا ۋاقىت بەرٸپ, ەكٸ جاقتىڭ ٶزارا تٷسٸنٸستٸگٸ ٷشٸن سۇراقتار قويىلىپ, تٸپتٸ ەكٸ جاق سۇراماسا دا ٶزٸم تاتۋلاستىرۋعا, ويلانۋعا ۋاقىت بەرگەن كەزدەرٸم بولعان.
ەلٸ ەسٸمدە جاركەنتتە بٸر ٸستٸ قارادىم. ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ بەس بالاسى بار ەكەن. ەيەلٸ اجىراسۋعا ارىز بەرٸپ, ٸس سوتقا كەلدٸ. «كٷيەۋٸم اقشا تاپپايدى» دەپ شاعىم ايتتى.
ەكەۋٸ دە اجىراسۋعا كەلٸسەمٸز دەپ تۇرىپ الدى, ايتقان سٶزدەرٸنەن قايتپاي. ول كەزدە تاتۋلاستىرۋعا بەرەتٸن ۋاقىت ماكسيمالدى ٷش اي بولاتىن. قازٸر بۇل مەرزٸم التى ايعا سوزىلعان.
ياعني, بۇل دا بولسا ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ قايتا جاراسىپ كەتۋٸ ٷشٸن جاسالىپ وتىرعان جاعداي. سونىمەن ەلگٸ ەرلٸ-زايىپتىلارعا ٶزدەرٸ سۇراماسا دا ٷش اي مەرزٸم تاتۋلاسۋعا ۋاقىت بەردٸم. كەيٸن ولار تاتۋلاسىپ, ەڭگٸمەلەرٸ جاراسىپ ٷش ايدان سوڭ ارىزدارىن كەرٸ الىپ كەتۋگە كەلدٸ. «بٸز اجىراسامىز دەسەك تە, سٸز قوسۋعا تىرىسىپ ەدٸڭٸز, راحمەت سول شەشٸمٸڭٸز ٷشٸن» دەپ العىستارىن ايتىپ كەتتٸ.
اجىراسۋعا ارىز بەرەتٸندەردٸڭ كٶبٸسٸ جاستار
– جالپى الدارىڭىزعا كەلەتٸن ەرلٸ زايىپتىلار نەگٸزٸنەن قانشا جاس ارالىعىندا?
– اجىراسۋعا ارىز بەرەتٸندەردٸڭ كٶبٸسٸ جاستار. ەرەسەك جاستاعى ادامداردىڭ ٸشٸندە اجىراسقىسى كەلەتٸندەر ٶتە سيرەك. جاس جۇبايلار داعدارىسقا تولى العاشقى جىلدارى وتباسىلىق ٶمٸردەگٸ كەيبٸر قيىندىقتارعا تٶزبەي اجىراسۋعا تىرىسىپ جاتادى. ٷش-بەس-جەتٸ جىلدا اجىراسىپ جاتاتىندار كٶپ. ال جەتٸ جىل ٶتكەن سوڭ اجىراسقىسى كەلەتٸندەر ٶتە سيرەك.
مەنٸڭ تەجٸريبەمدە بٷگٸن ٷيلەنۋ تويلارى بولىپ, ەرتەڭٸنە اجىراسۋعا ارىز بەرگەن ەكٸ جۇپ بار. قازٸر جاستاردىڭ بەرٸ ەركە. بٸر-بٸرٸنٸڭ سٶزدەرٸن كٶتەرمەيدٸ. ٶزٸمشٸلدٸگٸ باسىم. باستارىنان سٶز اسىرعىسى كەلمەيدٸ. «مەن بٸرەۋدٸڭ ەركە قىزىمىن ال ول نەگە ماعان وسىلاي دەيدٸ» دەپ سٶزگە رەنجٸپ قالسا دا اجىراسۋعا اسىعادى.
نەكەنٸڭ ويىنشىق ەمەس ەكەنٸن, وتباسىنىڭ قاسيەتتٸ نەرسە ەكەنٸن, وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا قۇرمەت كٶرسەتۋ كەرەك ەكەنٸن تٷسٸنبەيدٸ. وتىرعىزىپ قويىپ سونى تٷسٸندٸرەمٸز. كەيبٸرەۋلەر تٷسٸنەدٸ. كەيبٸرەۋلەر تٷسٸنبەيدٸ.
كەلەسٸ كٷنٸ ەيەل كەلٸپ اجىراسۋعا بەرگەن ارىزىن قايتىپ الدى. بۇل جاركەنتتە بولعان وقيعا. شاعىن قالا بولعاندىقتان كەيدە ولاردىڭ اتا انالارىن دا ٸسكە ارالاستىرۋعا مەجبٷر بولىپ جاتاتىنبىز.
– اجىراسۋعا نەگٸزگٸ سەبەپ نە بولىپ جاتادى?
– قازٸرگٸ تاڭدا اجىراسۋعا نەگٸزگٸ سەبەپ اقشانىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ دەر ەدٸم. ەر ادام دۇرىس اقشا تاپپايدى. ەيەل بالا كٷتٸمٸمەن ٷيدە وتىرادى. سوسىن اقشا جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ باستالىپ, ۇرىس كەرٸس كٶبەيەدٸ. اقىرى اقشا تاپپايدى ەكەن, ودان ٶزٸم تۇرا بەرەيٸن دەپ اجىراسىپ كەتۋگە تىرىسادى.
سوسىن مٸنەزٸمٸز جاراسپادى دەپ جازادى. مەسەلەنٸ اشىق جازبايدى. وسىلاي بٷركەمەلەپ قويادى, بٸراق سوتتا تٷپكٸ سەبەبٸن انىقتاماۋىمىزعا دا بولادى. زاڭدا ونداي سٸلتەمە بار. بٸراق بٸز زەرتتەپ انىقتاۋعا تىرىسامىز.
كەيبٸر جەردە كٶزگە شٶپ سالۋ ورىن الىپ جاتادى. بٸراق ول سيرەك كەزدەسەدٸ. تاعى بٸر سەبەپ ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ ٶمٸرٸنە تۋىستارى ارالاسادى. سونى كٶتەرە المايدى ەرلٸ زايىپتىلار. اراعا بٸرەۋ تٷسكەن سوڭ شاڭىراق شايقالادى.
جاس قىزدار جۇبايلىق ٶمٸرگە دايىندالۋى كەرەك
– ەرەكشە تاڭ قالدىرعان جۇپتاردىڭ وقيعاسى بولدى ما?
– بٸر جۇپتاردىڭ وقيعاسى ەلٸ ەسٸمدە. اجىراسۋعا ارىز بەردٸ. وتباسىندا ون جاسقا تولماعان ەكٸ قىزى بار ەدٸ. اتا-انالار بٸرەۋٸن ەكەسٸمەن, ەكٸنشٸسٸن اناسىمەن قالدىرۋدى شەشتٸ. قوشتاسۋ كەزٸندە بٸر قىز ەكٸنشٸسٸنە: «سوتتا كەزدەسەيٸك” دەدٸ. ولاردىڭ ەكەلەرٸنٸڭ سوتقا قانداي تالعامپازدىقپەن كەلگەنٸ ەلٸ ەسٸمدە: اق تٷستٸ سالتاناتتى كوستيۋمدە, گالستۋكپەن. «مەن ەيەلٸمە قانداي ەدەمٸ ادامدى جوعالتقانىن كٶرسەتەمٸن دەپ شەشتٸم» دەدٸ ول.
جالپى قۋانىشقا وراي, اتا-انالار تاتۋلاستى, بالالاردى بٶلۋدٸڭ قاجەتٸ بولمادى. وسى ورايدا ايتا كەتەر جايت, جوعارعى سوت, نەكە-وتباسى داۋلارىنىڭ ەرەكشەلٸگٸن ەسكەرە وتىرىپ, وتباسى سوتتارىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ جوبانى ەنگٸزٸپ وتىر.
اتالمىش سوتتار وتباسىن ساقتاۋ, نەكەنٸ بۇزۋ, اليمەنتتەردٸ ٶندٸرٸپ الۋ, مٷلٸكتٸ بٶلۋ, بالالاردىڭ تۇراتىن جەرٸنە تالاپ قويۋ, بٸر ازاماتتىق ٸسپەن انىقتاۋ سيياقتى بارلىق تۋىندايتىن داۋلاردى شەشۋ بويىنشا جاقسى نەتيجەلەر كٶرسەتٸپ كەلەدٸ.
بۇل ٶزٸن-ٶزٸ اقتاعان حقكو-نىڭ بٸر كٶزٸ سيياقتى. بٸز دەل قازٸر وسى جوبانى تاراپتاردىڭ جەنە ولاردىڭ كەمەلەتكە تولماعان بالالارىنىڭ ىڭعايلىلىعى ٷشٸن بارلىق جاعداي قاراستىرىلعان وتباسىلىق سوتتار بولادى دەگەن ٷمٸتتەمٸز. بٸر ٷيدٸڭ بالالارى بٸر-بٸرٸمەن سوتتا كەزدەسپەسە ەكەن!
تاعى بٸر جاعداي ەسكە تٷسٸپ وتىر, ەرلٸ-زايىپتىلار بٸرگە تۇرعان كەزدە ورتاق مەنشٸككە پەتەر ساتىپ العان. كٷيەۋٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر بولىپ, قىزمەتتٸك پەتەر الۋ ٷشٸن كەزەكتە تۇرعان. سوندىقتان ولار اقىلداسىپ, جاڭا پەتەردٸ ەيەلدٸڭ جاسى تولماعان سٸڭلٸسٸنٸڭ اتىنا رەسٸمدەگەن.
ۋاقىت ٶتە كەلە, ارالارى سۋىپ, اجىراسۋعا بەل بۋادى. سول كەزدە پەتەر تۋرالى داۋ تۋىندايدى. كٷيەۋ جٸگٸت بالدىزىنا جەنە ونىڭ زاڭدى ٶكٸلٸ – ەنەسٸنە كەلٸسٸمشارتتى جارامسىز دەپ تانۋ تۋرالى تالاپ قويۋ ارىزبەن سوتقا جٷگٸنگەن. سوتتا ەنەسٸ بۇل پەتەر ٶزٸنٸڭ اقشاسىنا, قىزىنا باسپانا بولسىن دەپ العاندىعى تۋرالى ۋەجدەر كەلتٸرٸپ تالاپپەن كەلٸسپەي, ونى قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتۋدى سۇرايدى.
ەكٸ جاقتىڭ وسىنداي كەلٸسپەۋشٸلٸكتەرٸنٸڭ سەبەپتەرٸن تٷيٸندەگەن سوت, جۇبايلار بٸرٸن-بٸرٸ قيمايتىندارىنا جەنە جاقسى كٶرەتٸندەرٸنە كٶز جەتكٸزە وتىرىپ, ارالارىندا مەدياتسييا رەسٸمٸن بٸرنەشە رەت كەيٸنگە قالدىرادى, ولاردى بارىنشا تاتۋلاستىرۋعا تىرىسادى, بٸراق بۇدان نەتيجە شىقپايدى.
سوت بارىسىندا تاراپتار ٶزدەرٸندە پەتەر الۋعا جاعدايلارى بولعانىن قۇجاتتارمەن دەلەلدەپ, كۋەگەر رەتٸندە ساتۋشىنى, نوتاريۋستى, ەكٸ جاقتىڭ تۋىسقاندارىن جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن شاقىرتتى. ٸس بٸرنەشە ايعا سوزىلىپ كەتتٸ. تاراپتار ٸشتەگٸ ٶكٸنٸش رەنٸشتەرٸن ەبدەن شىعارىپ, سوت جارىسسٶزدەرٸنە ەبدەن شارشاپ كەلگەندە, سۋديا ولارعا سوڭعى رەت تاتۋلاسۋعا ۇسىنىس جاسايدى. سول كەزدە ارالارىنداعى مۇز ەرٸپ, ولار بەيبٸت كەلٸسٸمگە كەلدٸ. ٸس تاتۋلاسۋىمەن اياقتالدى. وسىنداي جاعداي جيٸرەك بولسا عوي, شٸركٸن!
– وتباسى قۇندىلىعىن قايتسەك ارتتىرامىز?
– جاس جۇبايلارعا ارنالعان ارنايى مەكتەپ اشۋىمىز كەرەك. كەيبٸر قىزدار تۇرمىسقا شىققاندا بولاشاق ٶمٸردٸ باسقاشا ەلەستەتەدٸ. ياعني بولمايدى. قازٸر ٶزٸمنٸڭ سٸڭٸلدەرٸم تۇرمىسقا شىققاندا وتىرعىزىپ قويىپ تٷسٸندٸرەمٸن. تۇرمىسقا شىعۋ جاڭا وتباسىعا, تٸپتٸ مٷمكٸن مٷلدەم جاڭا بٸر اۋىلعا نەمەسە قالاعا تۇرمىس اۋىستىرۋ دەگەن سٶز.
ال مۇنىڭ بەرٸ قىزدىڭ پسيحولوگيياسىنا بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە ايتارلىقتاي ۋايىم, كٷيزەلٸس. ەگەر وعان قىز دايىن بولسا وندا كٷيزەلٸس جەڭٸلدەۋ ٶتەدٸ. ال ەندٸ تٷك دايىن بولماي بارسا كٷيزەلٸسكە تٷسٸپ, تەزٸرەك كەتكٸسٸ كەلٸپ, ٷنەمٸ كٶڭٸل كٷيٸ بولماي باستايدى. بارعان جەرٸندە ەنە تاراپىنان دا تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸكتەر بولۋى ەبدەن مٷمكٸن ەكەنٸن تٷسٸندٸرۋٸمٸز كەرەك.
ەرلٸ-زايىپتىلار بٸر بٸرٸنە ەموتسيياسىن كٶرسەتە بەرمەيدٸ, سەزٸمدەرٸمەن بٶلٸسپەيدٸ. «سەنٸ جاقسى كٶرەم», «سەنسٸز ٶمٸرٸم قالاي بولار ەد», «سەنٸڭ مەنٸڭ ٶمٸرٸمدە بارىڭ ٷشٸن شٷكٸر» دەگەن سٶزدەردٸ ايتپايدى. ريزاشىلىعىن بٸلدٸرمەيدٸ. تۇرمىستىق ٶمٸردە ەيەلدٸڭ موينىنا تٷسەر جٷك اۋىر. ال ەندٸ سونى ەر ادامى بٶلٸسە بٸلۋٸ كەرەك.
قىزدىڭ جۇبايلىق ٶمٸر ٷشٸن بالا بوسانۋعا بەل بايلاپ دەنساۋلىعىن اياماي وتىرعانىن, سول ٷيگە قىزمەت ەتٸپ قايىن جۇرتىنىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعۋعا تىرىسىپ جٷرگەنٸن باعالاي بەرمەيدٸ. ەر ادامى ريزاشىلىعىن ايتپايدى. ەيتپەسە كٶپ قىزدار مٷمكٸندٸگٸنشە مويىن ۇسىنىپ, بالاسى ٷشٸن شىداۋعا تىرىسىپ باعاتىنىن بايقايمىن.
ەگەر جاس جۇبايلارعا ارنالعان ارنايى تەربيە, سىيلاستىق, ەدەپ مەكتەبٸ اشىلىپ, وتباسى قۇندىعىن ولارعا ٷيرەتسە, وسىنىڭ بارلىعىنا ەرلٸ زايىپتىلاردى الدىن الا دايىنداسا اجىراسۋلار ازايار ەدٸ.
پسيحولوگييالىق كٶمەك بەرسە وتباسىلىق ٶمٸر جەڭٸلدەر ەدٸ. جاس جۇبايلارعا ارنالعان ارنايى مەكتەپتە قىزدارعا تاماق جاساۋدى دا ٷيرەتسە دۇرىس بولار ەدٸ. جاسى وتىزعا كەلسە دە تاماق جاساۋدى بٸلمەيتٸن قىزدار كٶپ. سول ٷشٸن وتباسىلىق ٶمٸردٸ ٷرەيلەنٸپ قارسى الادى. مۇنداي ورتالىقتاردا ەر مەن ەيەلدٸڭ بارلىق مٸندەتتەرٸن اشىپ ايتسا, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن تٷسٸندٸرسە وتباسىلىق ٶمٸر جەڭٸل تيەر ەدٸ.
باقىتتى جۇپتاردىڭ حيكاياسى كٶبٸرەك ناسيحاتتاۋ كەرەك
– سٸزدٸڭ ويىڭىزشا اجىراسۋدىڭ كٶبەيۋٸنە نە سەبەپ?
– جاستاردىڭ جۇبايىلىق ٶمٸردٸ پسيحولوگييالىق دايىندىقسىز باستاۋى, ەلەۋمەتتٸك جاعداي دا ەلەۋلٸ سەبەپ. ەيەل اقشا تاپپايسىڭ دەيدٸ. ەركەك سوعان نامىستانادى. ال قوعامدا جوعارى جالاقى تٶلەيتٸن جۇمىس سيرەك. قىمباتشىلىق. تاپقانىن جەتكٸزە الماي, امالسىز وتباسىن ساقتاي الماي جاتادى.
سوسىن ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ ٶزارا كٶڭٸل بٶلمەۋٸ بٸر بٸرٸنە اجىراسۋدىڭ بٸر سەبەبٸ. قازٸر تاڭنان كەشكە دەيٸن تەلەفونىنا ٷڭٸلٸپ قاسىنداعى ەيەلٸنە كٶڭٸل بٶلمەيتٸن نەمەسە كەرسٸنشە, تەلەفونعا كٸرٸپ الىپ, جولداسىمەن ەڭگٸمەلەسپەك تٷگٸلٸ ورتاق مەسەلەلەرٸن قاتار وتىرىپ شەشە المايتىن جۇپتار بار. سوسىن ارالارى سۋىپ باستايدى.
– اجىراسۋ كەزٸندەگٸ مٷلٸك بٶلٸسۋ, بالالارىنىڭ بولۋى, اليمەنت ٶندٸرۋ سەكٸلدٸ تۋىندايتىن مەسەلەلەر كٶپ. اجىراسۋدىڭ الدىن الۋ ٷشٸن نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك?
– يە اجىراسۋعا قاتىستى مەسەلەلەر ٶتە كٶپ. ولار جەنە بٸر بٸرٸمەن بايلانىستى. كەيبٸر كەزدەرٸ تاراپتار اجىراسۋ تۋرالى ارىزدى اليمەنت ٶندرۋ جەنە مٷلٸكتٸ بٶلۋمەن بٸرگە بەرەدٸ. نەگٸزٸ بٸر جەردە قارالسا دۇرىس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە وتباسىلىق سوتتاردىڭ قۇرىلۋىن قۇپتايمىن.
اجىراسۋدىڭ الدىن الۋ ٷشٸن وتباسى قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋعا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلۋٸمٸز كەرەك. باقىتتى جۇپتاردىڭ حيكاياسى, وتباسىلىق ٶمٸردىڭ ارتىقشىلىقتارى كٶپ ايتىلۋى كەرەك. تەلەديدارداعى جارناما سەكٸلدٸ كٶپ كٶرسەتٸلۋٸ قاجەت.
مەملەكەتتٸك ساياسات وسىعان باعىتتالۋى تيٸس. ەگەر وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ارتتىراتىن قانداي دا بٸر جوبالار تەلەديداردان بەرٸلسە جاقسى بولار ەدٸ.
سوتقا تالاپ ارىزدى قابىلداماي تۇرىپ پسيحولوگتىڭ كابينەتٸنە كٸرگٸزۋ كەرەك. مەن بۇرىن جاركەنتتە جۇمىس ٸستەگەندە بٸزدە بۇل تەجٸريبە بولدى. اجىراسام دەپ كەلگەندەردٸ الدىمەن پسيحولوگتىڭ, مەدياتوردىڭ كابينەتٸنە كٸرگٸزەتٸنبٸز. ول ماماندارعا كٸرگەن ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ وتىز پايىزى سوتقا جٷگٸنبەستەن كەرٸ قايتاتىن.
سۇقباتتاسقان قۋانىش ەرمەكوۆا
