“قالا مەن دالا» گازەتٸنٸڭ وسى جەنە ٶزگە دە ساۋالدارىنا ەلٸمٸزگە بەلگٸلٸ ساراپشىلار مەن ساياساتتانۋشىلار جاۋاپ بەرٸپ, ٶز ويلارىن ورتاعا سالدى.
كامال ەلپەيٸسوۆا, قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ەيەلدەر ٸستەرٸ جەنە وتباسىلىق-دەموگرافييالىق ساياسات جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييا ساراپشىلىق كەڭەسٸنٸڭ حاتشىسى:
"وتباسى قۇندىلىعى جويىلعان جوق"
"وتباسى ينستيتۋتى ەڭ ەجەلگٸ قۇرىلىمنىڭ بٸرٸ, بٸلە بٸلسەك. ادامزاتتىڭ ٶزٸ وسى وتباسى ينستيتۋتىنان ٶتۋ ارقىلى قالىپتاسقان. جالپى وتباسى دەگەنٸمٸز نە, ونىڭ قۇندىلىعى نەدە, ونىڭ دەستٷرلەرٸ قانداي? مٸنە, وسى باعىتتا تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرٸ ەلٸمٸزدە وتباسى ٷلگٸسٸن جەتكٸزۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر.
يە, داعدارىس بار. ەزٸرگٸ كٷنٸ ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸندە وتباسىلىق داعدارىس بايقالىپ وتىر. ونى جاسىرۋدىڭ قاجەتٸ جوق. مۇنى شەتەلدٸڭ كينولارىنان دا بايقاۋعا بولادى. باتىستا, اقش-تا وتباسىن قاجەتسٸنبەيتٸن ەركٸن قارىم-قاتىناستار ورنىققان. مۇنىڭ شالىعى بٸزگە دە جەتۋٸ مٷمكٸن. جەتتٸ دە. ايتالىق, اجىراسۋدىڭ كٶپتٸگٸ دابىل قاقتىرۋدا. بۇل كٶرسەتكٸش بويىنشا بٸزدٸڭ ەل تمد بويىنشا تٶمەنگٸ ورىندا. بۇعانشٷكٸرشٸلٸك ەتٸپ وتىرا بەرمەۋ كەرەك, وتباسى ينستيتۋتىن ساقتاۋ ٷشٸن شەتەلگە ەلٸكتەمەي, ٶز ەلٸمٸزدٸڭ, حالقىمىزىڭ قۇندىلىقتارىن سٸڭٸرۋ بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزۋ قاجەت
ال بۇل ٷشٸن نە ٸستەلۋٸ كەرەك? بٸرٸنشٸسٸ, ەكە مەن شەشەنٸڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جاقسى بولعانى جٶن. بالا ەكە-شەشەسٸنە قاراپ ٶسەدٸ. ەكە-شەشەسٸ تاتۋ بولسا, ٶسكەن سوڭ بالانىڭ بويىندا وتباسىن قۇرۋعا دەگەن ىنتا مول بولادى.
ال ەگەر كٷندٸ ىدىس-اياق سىنىپ, ايعاي-شۋدان ارىلماسا مۇنداي بالانىڭ سانا-سەزٸمٸندە وتباسى جامان ۇعىم رەتٸندە قالىپتاسادى.
بۇل رەتتە قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ەيەلدەر ٸستەرٸ جەنە وتباسىلىق-دەموگرافييالىق ساياسات جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييانىڭ قۇرىلعان دۇرىس باستاما بولدى. قازٸر كوميسسييانىڭ ەلٸمٸزدەگٸ 14 وبلىستا جەنە استانا, الماتى قالالارىندا ٶكٸلدٸكتەرٸ بار. ۇلتتىق كوميسسييانىڭ 2020 جىلعا دەيٸن وتباسىلىق ساياساتتى دامىتۋ, ۇرپاققا ٷلگٸلٸ تەربيە بەرۋ جٶنٸندەگٸ جوسپارى بەكٸتٸلٸپ, ٶڭٸرلەرگە تاراتىلعان. سونى نەگٸزگە الىپ, وبلىستار ٶزٸنٸڭ ٶڭٸرلٸك ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, ٸس-شارالار جوسپارىن جاسادى.
«ۇلتتىق كوميسسييانىڭ ۇلتتىق وتباسىنى ناسيحاتتاۋ جٶنٸندەگٸ ٷلكەن ٸس-شاراسى – «مەرەيلٸ وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋى. بايقاۋعا قاتىسۋعا تٸلەك بٸلدٸرگەن وتباسىلاردىڭ سانى قازٸر ەكٸ ەسە ٶستٸ. وسىنىڭ ٶزٸ رەسپۋبليكادا وتباسىعا دەگەن كٶزقاراستىڭ قانداي ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر. مۇنىڭ بارلىعى ەلٸمٸزدە وتباسى قۇندىلىعىنىڭ جويىلماعانىن كٶرسەتەدٸ.
ەدۋارد پولەتاەۆ, ساياساتتانۋشى:
"وتباسى ينستيتۋتىن جەتٸلدٸرۋ باعىتىندا ٸرگەلٸ ٸستەر اتقارىلۋدا"
بۇعان دەلەل بولاتىن مىسالدار دا جەتكٸلٸكتٸ. اتاپ ايتار بولسام, 2013 جىلدان باستاپ قىركٷيەك ايىنىڭ ەر جەكسەنبٸسٸندە قازاقستاندا وتباسى كٷنٸ ٶتكٸزٸلەدٸ.
ال بىلتىرعى جىلدىڭ اقپان ايىندا قازاقستاندا بالا قۇقىعى بويىنشا ٶكٸلەتتٸ ينستيتۋت قۇرىلىپ, دەل سول جىلدىڭ اياعىندا قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيٸنگٸ وتباسىلىق جەنە گەندەرلٸك ساياساتقا قاتىستى تۇجىرىمداماسى قابىلداندى.
بۇل عانا ەمەس. كٷللٸ تمد كەڭٸستٸگٸ بويىنشا بيىلعى جىل وتباسى جىلى دەپ اتالىپ وتىر. بۇل باستاما ٶز كەزەگٸندە دوستاستىق ەلدەرٸ اراسىنداعى ەرٸپتەستٸككە بايلانىستى ودان ەرمەن ارتتىرا تٷسەرٸنە سەنٸمٸم مول.
جالپى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە وتباسىلىق قۇندىلىقتار مەسەلەسٸ ەشقاشان دا نازاردان قالىس قالعان ەمەس. تٸپتٸ اۋمالى-تٶكپەلٸ 90-شى جىلداردىڭ ٶزٸندە بٸرقاتار ماڭىزى جوبالار جاسالىندى.
اتاپ ايتار بولسام 1995 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتٸ جانىنا وتباسى, ەيەلدەر جەنە دەموگرافييالىق ساياسات مەسەلەسٸ بويىنشا كەڭەس قۇرىلدى.
1998 جىلى بۇل ۇيىم رەسمي تٷردە قازاقستان پرەزيدەنتٸ جانىنداعى وتباسى جەنە ەيەلدەر ٸسٸ بويىنشا ۇلتتىق كوميسسيياسى بولىپ ٶزگەردٸ. تيٸسٸنشە, ونىڭ شەكاراسى كەڭەيدٸ, قۇقىقتىق قۇزٸرەتٸ ٶستٸ.
سونىمەن قاتار وتباسى قۇندىلىعىن ارتتىراتىن بايقاۋلار دا تۇراقتى تٷردە ٶتكٸزٸلٸپ وتىرادى. ايتالىق, «مەرەيلٸ وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىنا قاتىساتىن جانۇيالاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلە جاتىر. دەمەك, وسى بايقاۋ ارقىلى جاس وتباسى ٶزٸن-ٶزٸن تەربيەلەپ جاتىر, الدىنداعى اعا-اپا بۋىننان ٷلگٸ الىپ جاتىر دەۋگە ەبدەن نەگٸز بار.
جۇلدىز وماربەكوۆا, «نۇر وتان» پارتيياسى الماتى قالاسى بويىنشا فيليالىنىڭ تٶراعاسى, «باۋىرجان» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ:
«قازاقستاندا 400 مىڭنان اسا جالعىزباستى انا بار»
عاسىرلاردان بەرٸ وتباسى ەربٸر قوعامنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسقان سالتتارى مەن ۇلتتىق دەستٷرلەردٸڭ ساقتاۋشىسى بولىپ وتىر. سوندىقتان وتباسىنى قولداۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتٸك ساياسات جٷيەلٸ ەرٸ جاۋاپتى بولۋى تيٸس.
«مەملەكەتتٸك وتباسى قۇندىلىعىن ارتتىرۋدا اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى ٶتە كٶپ. بٷگٸن بولماسا دا, الداعى ۋاقىتتا بۇل جۇمىس ٶز نەتيجەسٸن بەرۋٸ كەرەك.
2012 جىلى قازاقستاندا 47 598 اجىراسۋ تٸركەلگەن. 2013 جىلى — 51 305, 2014 جىلى — 54 438, 2015 — 53 007 اجىراسۋ جاعدايى تٸركەلٸپتٸ. بۇل دەگەنٸمٸز ەلٸمٸزدەگٸ ەربٸر تٶرتٸنشٸ وتباسى اقىر اياعى اجىراسىپ تىنادى دەگەن سٶز. مٸنە, بٸز مەسەلەنٸ رەتكە كەلتٸرۋٸمٸز قاجەت.
قازاقستانداعى وتباسىلىق قۇندىلىق مەسەلەسٸ تۋرالى ايتقاندا الدىمەن اجىراسۋ كٶرسەتكٸشٸن ازايتقانىمىز جٶن. سەبەبٸ, تالقاندالعان وتباسىنىڭ ارتىندا بالا قالادى. اينالىپ كەلگەندە, بۇل جاعدايدا بالا باعۋدىڭ بار ماشاقاتى اناسىنىڭ موينىنا تٷسەدٸ.
قازٸرگٸ كٷنٸ قازاقستاندا 400 مىڭنان اسا جالعىزباستى انا بار. ال جالعىزباستى ەكەلەردٸڭ سانى 60 مىڭ.
مەملەكەت وتباسى ينستيتۋتتارىن قۇرۋدا, وتباسى قۇندىلىقتارىنا قاتىستى تٷرلٸ بايقاۋلار ٶتكٸزۋدە.
وسىعان بايلانىستى شامامەن 10 جىل بۇرىن مەن دە زەرتتەۋ ۇيىمداستىرعانمىن. اجىراسۋ تۋرالى شەشٸمگە كەلگەن ٷش مىڭ جۇپتىڭ اراسىندا ساۋالناما جٷرگٸزگەنمٸن. سول كەزدە «نە سەبەپتٸ اجىراسۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادىڭىزدار?» دەگەن سۇراعىما كٶپشٸلٸگٸ «مٸنەز-قۇلقىمىز ساي كەلمەدٸ» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدٸ. ەكٸنشٸ ورىندا «اتا-اناسىمەن سىيىسا المادىم, تۋىسقاندارى ارالاسا بەرەدٸ, دوستارى ناشار» دەگەن پٸكٸرلەر ايتىلدى.
ال ٷشٸنشٸ ورىندا تۇرمىستىق پروبلەمالار تۇردى.
ەۆگەنيي پاستۋحوۆ, تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى-ۇلت كٶشباسشىسى جانىنداعى ەلەمدٸك ەكونوميكا جەنە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ عالىم حاتشىسى:
«بۇل مەملەكەتتٸك مٷددە بولۋى تيٸس»
قازٸرگٸ تاڭداعى باستى ماقسات – جاستاردىڭ ساناسىنا وتباسى تۋرالى قۇندىلىقتاردى, ونىڭ قادٸرٸ مەن قاسيەتٸ تۋرالى ماعىنالى دٷنيەلەردٸ كٶبٸرەك سٸڭٸرۋ. يە, بۇل باعىتتا مەملەكەت تاراپىنان اۋقىمدى ٸستەر اتقىرىلىپ جاتىر.
جالپى وتباسى, ونىڭ پروبەلمالارى مەن قۇندىلىعى تۋرالى ايتقاندا ونىڭ تٷپ-تامىرىنا ٷڭٸلۋ كەرەك سيياقتى. نەكە قۇرۋداعى ماقسات نە? بۇل بەلگٸلٸ بٸر قۇندىلىقتى تابۋ جەنە وعان جەتۋ بولىپ تابىلادى عوي?!
ايتالىق, نەكە قۇرۋ ارقىلى بالالى بولاسىز, الدىڭىزدان اقشا تابۋ مەسەلەسٸ, وتباسىن اسىراۋ, قۇداي قوسقان قوساعىڭمەن تٸل تابىسۋ پروبلەمالارى شىعادى. انىعىندا, بۇلار دا قۇندىلىقتار. وسى قۇندىلىقتاردىڭ قادٸرٸ كەتكەندە وتباسىنىڭ شاڭىراعى قۇلايدى.
عىلىمدا «دۇرىس نەكە» دەگەن تٷسٸنٸك بار. بۇل نەنٸ بٸلدٸرەدٸ? سٸزدەرگە مىناداي ساۋال قويايىن: «حريستياندىق مەدەنيەتتەگٸ مەملەكەتتەردە ەكٸ ەيەل الۋ دەرەكتەرٸ بولدى ما? بولعان. ايتالىق, 1650 جىلى 30 جىلعا سوزىلعان سوعىستان كەيٸن گەرمانييا 5 ملن. ادامىنان ايىرىلادى. مٸنە, سول تۇستاعى نەمٸس بيلٸگٸ ەر-ازاماتتارعا 10 جىل بويىنا ەكٸ ەيەل الۋىنا رۇقسات بەرەدٸ.
بۇل نە ٷشٸن كەرەك بولدى? ەرينە, حالىق سانىن, ادام كاپيتالىن كٶبەيتۋ ٷشٸن. بۇل جالقى ەمەس, جالپىنىڭ – مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸ بولدى.
ال قازٸر? يە, قازٸر باسقا زامان. باسقا دەۋٸر. بٸراق وتباسى قۇندىلىعى دەگەن تٷسٸنٸكتٸ ٸرگەلٸ ينتستيتۋتقا اينالدىرۋ ەلٸ دە ٶزەكتٸ.
ايتايىن دەگەنٸم نەكە, وتباسىلىق قۇندىلىعى تۋرالى تٷسٸنٸكتٸڭ ٶزٸ مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ دٷنيە. بۇل مورال مەسەلەسٸ. ال مورال مەسەلەسٸنە كەز-كەلگەن مەملەكەتتە سول ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايى ەسەر ەتەدٸ.
زەمٸر قاراجانوۆ, ساياساتتانۋشى:
«دەموگرافييالىق ٶسٸمنٸڭ بٸردەن بٸر تەتٸگٸ – وتباسى»
قازٸرگٸ تاڭدا بٸز ۋربانيزاتسييا مەسەلەسٸمەن بەتپە-بەت كەلٸپ وتىرمىز. بۇل ٶز كەزەگٸندە وتباسى قۇندىلىقتارىنا ٶتە ٷلكەن ەسەرٸن تيگٸزۋدە.
مەنٸڭ ويىمشا مەملەكەت الداعى ۋاقىتتا وتباسى قۇندىلىعىن ناسيحاتتايتىن جاڭا تەتٸكتەر ويلاپ تاپقانى جٶن سيياقتى. ايتالىق, قازاقستاندا وتباسىمەن بٸرگە دەمالاتىن ساۋدا ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىن نەگە قۇرماسقا?
مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن? الماتىدا ٶتكەن ۋنيۆەرسيادا ويىندارى ەلٸمٸزدە وتباسىلىق دەمالىسقا دەگەن سۇرانىستىڭ جوعارى ەكەنٸن كٶرسەتٸپ بەردٸ. سايىپ كەلگەندە, بۇل ەربٸر وتباسىلى ادامنىڭ الدىنان شىعاتىن ساۋال. وتباسىڭمەن بٸرگە قايدا بارىپ دەمالۋعا بولادى? سايىپ كەلگەندە, وتباسىلاردى قولدايتىن ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىم جاسالعان دەگەن ۇسىنىس بار.
وتباسى قۇندىلىعى دەگەن نە? جالپى بۇل ۇعىم, بۇل تٷسٸنٸك دەموگرافييا مەسەلەسٸمەن تىعىز بايلانىسىپ جاتىر. بۇل رەتتە سٸزدەرگە «دەموگرافييالىق دٷمپۋگە» ەسەرٸن تيگٸزگەن امەريكا تەجٸريبەسٸن ايتىپ بەرەيٸن.
امەريكادا بۇل مەسەلەنٸ دەۋربانيزاتسييا جولىمەن شەشتٸ. بيلٸك قالانىڭ شەتٸندە جەكە ٷيلەردە تۇراتىن وتباسىلارعا كٶمەكتەسە باستادى. بۇل امال ٶز كەزەگٸندە كٶپ بالالى وتباسىلاردى ساقتاپ قالۋ سەبەپ بولدى. بەلكٸم, بٸزگە دە بۇل تەسٸلدٸ پايدالانىپ كٶرگەن جٶن شىعار.
وسى ارقىلى شەت ەلدٸ-مەكەندەردە تۇراتىن وتباسىلاردى قولداپ, قولپاشتاۋ جوباسى جاسالسا تاماشا ەمەس پە?
سوسىن جوعارىدا اجىراسۋ مەسەلەسٸن تٸلگە تيەك ەتتٸڭٸزدەر. يە, ونىڭ سەبەپتەرٸ كٶپ. سونىمەن قاتار مەنٸڭ ويىمشا مەديتسينا قىزمەتٸن ساپالى قىلۋ كەرەك. پەرزەنتحانالارداعى مەديتسينالىق قىزمەتتٸڭ ساپاسىن جاقسارتساق بۇل بٸزدٸڭ وتباسى قۇندىلىقتارىن دامۋعا قوسقان ٷلكەن باستاما بولار ەدٸ.
سەرگەي دومنين, ەكونوميست:
«قيىنشىلىق كەز-كەلگەن وتباسىندا بولادى»
«انىعىندا, بٸز نەرسەنٸ مويىنداۋىمىز كەرەك. بٸز وتباسى تۋرالى تىم از بٸلەمٸز. سوڭعى حالىق ساناعى قاشان جٷرگٸزٸلگەنٸ ەستەرٸڭٸزدە مە? 2009 جىلى. وسىدان 8 جىل بۇرىن…
دەمەك, قازٸرگٸ كٷنٸ قازاقستاندا 4 ملن. وتباسى بار دەگەن دەرەك 2009 جىلدىڭ مەلٸمەتٸ دەگەن سٶز. مەنٸڭشە, ودان بەرٸ كٶپ دٷنيە ٶزگەردٸ, سوندىقتان اتالعان دەرەكتٸ ناقتى دەپ ايتا المايمىن.
جوعارىدا جۇلدىز حانىم مىنا بٸر دەرەكتەردٸ العا تارتتى. «اجىراسۋ تۋرالى شەشٸمگە كەلگەن ٷش مىڭ جۇپتىڭ اراسىندا ساۋالناما جٷرگٸزگەنمٸن. سول كەزدە «نە سەبەپتٸ اجىراسۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادىڭىزدار?» دەگەن سۇراعىما كٶپشٸلٸگٸ «مٸنەز-قۇلقىمىز ساي كەلمەدٸ» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدٸ. ەكٸنشٸ ورىندا «اتا-اناسىمەن سىيىسا المادىم, تۋىسقاندارى ارالاسا بەرەدٸ, دوستارى ناشار» دەگەن پٸكٸرلەر ايتالدى. ال ٷشٸنشٸ ورىندا تۇرمىستىق پروبلەمالار تۇردى» دەدٸ ول.
مەنٸڭشە, بۇل زەرتتەۋلەردٸڭ ٶزٸ قايتا قاراپ شىعۋدى قاجەت ەتەدٸ جەنە «مٸنەز-قۇلقىمىز ساي كەلمەدٸ, سىيىسا المادىق» دەگەن سٶز بۇل ارادا اجىراسۋدىڭ باستى سەبەبٸ ەمەس.
بۇل ارادا تەك قانا ناسيحات قاجەت. قيىنشىلىق كەز-كەلگەن وتباسىندا بولادى. وتباسىعا قۇندىلىق رەتٸندە قاراعان ادام شاڭىراعىن شايقالتپاۋعا تىرىسادى.
ايتالىق, جاس وتباسى يپوتەكاعا ٷي الدى دەلٸك. تٶلەي المادى. قينالدى. وتباسىندا ۇرىس-كەرٸس شىقتى. جاستار ەكٸ جاققا تاراپ تىندى.
بولماسا تاعى بٸر مىسال. ايلىق از. وتاعاسىنىڭ تاپقان تابىسى وتباسىعا جەتپەيدٸ. تارىعۋ باستالدى. مۇنىڭ ارتى نەگە الىپ كەلەرٸ بەلگٸلٸ عوي. تاعى دا ۇرىس-كەرٸس. جاستار ەكٸ جاققا تاراپ تىندى. يە, بۇل ارادا اجىراسۋدىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ تۇرمىس بولىپ تۇر. ونىڭ ٸشٸندە باسپانا.
بۇل رەتتە قۋانتارلىق جاقسى تەندەنتسييا بار. مەملەكەت جاس وتباسىلاردى باسپانامەن قامتۋدا ٷلكەن جۇمىستار اتقارۋدا. بۇل ٶز كەزەگٸندە اجىراسۋ كٶرسەتكٸشٸن دە ازايتادى دەگەن سەنٸمدەمٸن. سەبەبٸ, تۇرمىس تٷزۋ بولسا, ىدىس-اياق تا سيرەك سىلدىرلايدى.
دايىنداعان, اياۋلىم شايماردان
