2016 جىلى ورتالىق ازييانىڭ ساياسي ساحناسىندا قانداي ٶزگەرٸستەر بولدى? كٸم كەلٸپ, كٸم كەتتٸ? كەتكەندەر ارتىنا نە قالدىردى, كەلگەندەر نە ٶزگەرتپەك? بۇل تۋرالى ازاتتىق راديوسى جازىپتى.
2013 جىلى تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارعى تۇڭعىش باسشىلار قايتىس بولىپ, كەيبٸر ەلدەردە قازٸرگٸ پرەزيدەنتتەر جەكە بيلٸگٸن نىعايتا تٷستٸ.
2016 جىلى ورتالىق ازييادا ٶزبەكستان مەن تەجٸكستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتتەرٸ قايتىس بولدى. تەجٸكستان مەن قىرعىزستاندا كونستيتۋتسييالىق رەفەرەندۋم ٶتتٸ. تٷركٸمەنستان كونستيتۋتسيياسىن كٶپشٸلٸك تالقىلاۋىنسىز ٶزگەرتتٸ. سوۆەت كەزٸنەن بەرٸ بٸر عانا پرەزيدەنت باسقارعان قازاقستاندا تاعى دا كەزەكتەن تىس پارلامەنت سايلاۋى ٶتٸپ, ەل نارازىلىعىنان كەيٸن بيلٸك جەر رەفورماسىنا موراتوريي جارييالاۋعا مەجبٷر بولدى.
باسشىسى اۋىسقان ٶزبەكستان
2016 جىلعى ٶزبەكستانداعى باستى وقيعا سوۆەت وداعى كەزٸنەن ەلدٸ ٷزبەي 27 جىل باسقارىپ كەلگەن تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ يسلام كاريموۆتٸڭ قازاسى بولدى. 2 قىركٷيەكتە ونىڭ قايتىس بولعانى رەسمي تٷردە حابارلاندى. ٶزبەكستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸن جەرلەۋگە كٶرشٸ ەلدەردەن تەجٸكستان مەن تٷركٸمەنستان پرەزيدەنتتەرٸ قاتىستى. قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ دە ەۋەلدە يسلام كاريموۆپەن قوشتاسۋ رەسٸمٸنە قاتىساتىنى حابارلانعانىمەن, سوڭىنان جوققا شىعارىلدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل كەزدە قىتايداعى G20 سامميتٸندە جٷرگەن. رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين وسى سامميتتەن قايتار جولدا ٶزبەكستانعا سوعىپ, يسلام كاريموۆتٸڭ قابٸرٸنە باردى. قازاقستان پرەزيدەنتٸ ٶزبەكستانعا پۋتيننەن كەيٸن, قۇربان ايتتىڭ العاشقى كٷنٸ بارىپ يسلام كاريموۆتٸڭ وتباسىمەن جەنە سول كەزدەگٸ پرەزيدەنت قىزمەتٸن ۋاقىتشا اتقارۋشى شاۆكات ميرزيياەۆپەن كەزدەستٸ.
يسلام كاريموۆتٸڭ قازاسىنان كەيٸنگٸ شارالاردا ونىڭ وتباسى مٷشەلەرٸ اراسىندا ٷلكەن قىزى گٷلنارا كاريموۆا بايقالمادى. قازٸرگە دەيٸن ونىڭ قايدا, قانداي جاعدايدا ەكەندٸگٸ تۋرالى ناقتى مەلٸمەت جوق.
[caption id="" align="alignnone" width="610"]
ٶزبەكستان نەگٸزگٸ زاڭىنا سەيكەس يسلام كاريموۆ قازاسىنان كەيٸن پرەزيدەنت مٸندەتٸن اتقارۋ سەنات تٶراعاسىنا تاپسىرىلۋى كەرەك ەدٸ. الايدا سەنات تٶراعاسى نيگماتۋللا يۋلداشەۆ ٶزٸنٸڭ «تەجٸريبەسٸزدٸگٸن» ايتىپ ودان باس تارتقانى حابارلاندى.
پرەمەر-مينيستر شاۆكات ميرزيياەۆ پرەزيدەنت قىزمەتٸن ۋاقىتشا اتقارۋشى بولىپ تاعايىندالعان سەتتەن باستاپ يسلام كاريموۆ تۇسىندا قىزمەتتەن الىنعان نەمەسە تٶمەندەتٸلگەن شەنەۋنٸكتەردٸ قايتادان قىزمەتكە تارتا باستادى. بٸر كەزدە قىسىمعا ۇشىراعان ٶنەر ادامدارى دا ميرزيياەۆتٸڭ بيلٸككە كەلۋٸمەن قارايلاس ساحناعا قايتا ورالدى. ازاماتتىقتان شىعۋعا رۇقسات بەرٸلٸپ, بيزنەس ٶكٸلدەرٸنە دە جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىلدى.
سىرتقى ساياساتتا ميرزيياەۆ ٶزبەكستاننىڭ كٶرشٸ ەلدەرمەن قاتىناسىن وڭداۋعا ىنتا بٸلدٸرٸپ, قازٸر وسى باعىتتا شارالار جاسالىپ جاتىر. ەسٸرەسە, ٶزبەكستاننىڭ قىرعىزستان مەن تەجٸكستان اراسىنداعى قاتىناستى ساۋىقتىرۋعا نازار اۋدارۋى ايماقتا وڭ باعالانعان. شاۆكات ميرزيياەۆ پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاننان كەيٸن تاشكەنتكە بٸرٸنشٸ بولىپ قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ المازبەك اتامباەۆ رەسمي ساپارمەن بارىپ قايتتى.
تەجٸكستان: ەۋلەتتٸك بيلٸككە قادام
تەجٸكستان 2015 جىلى قول قويىلعان «بەيبٸتشٸلٸك پەن ۇلتتىق بٸرلٸكتٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى - ۇلت كٶشباسشىسى» تۋرالى زاڭىن 2016 جىلى قايتادان جاڭارتىپ قابىلدادى. پرەزيدەنت پەن ونىڭ وتباسىنا ەرەكشە قۇقىقتار بەرەتٸن زاڭدا قازٸرگٸ ٷشٸنشٸ پرەزيدەنت ەمومالي راحمون «ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى» مەرتەبەسٸنە يە بولدى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەمومالي راحمون تۋرالى لەكتسييالار ەنگٸزٸلٸپ, ونى دەرٸپتەۋ جالعاسا تٷستٸ.
2016 جىلى ٶتكەن كونستيتۋتسييالىق رەفەرەندۋمدا ەل ەمومالي راحموننىڭ پرەزيدەنتتٸك ٶكٸلەتتٸك مەرزٸمٸنە قويىلعان شەكتەۋدٸ جويۋعا جەنە پرەزيدەنتتٸككە كانديداتتىڭ جاسىن 35-تەن 30-عا دەيٸن ازايتۋعا داۋىس بەردٸ. بۇل ەمومالي راحموننىڭ ۇلى رۋستام ەموماليدٸڭ پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا تٷسٸپ, مۇراگەرٸ بولۋىنا جول اشتى.
پرەزيدەنتتٸڭ قىزى وزودا راحمون 2016 جىلعا دەيٸن سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقارىپ كەلگەن. بىلتىر بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە وزودا راحمون ەكٸ رەت جاڭا قىزمەتكە تاعايىندالدى. ول ەۋەلدە پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالىپ, سوڭىنان سەنات دەپۋتاتى بولدى. ەمومالي راحموننىڭ تاعى بٸر قىزى رۋحشونا 2016 جىلى سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸندەگٸ باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى.
[caption id="" align="alignnone" width="610"]
16 قاراشادا تەجٸكستاندا پرەزيدەنت كٷنٸ بٸرٸنشٸ رەت اتالىپ ٶتتٸ. ەلدە بۇل كٷن تەك قازٸرگٸ پرەزيدەنت ەمومالي راحمونعا عانا ەمەس, ەلدٸڭ بارلىق باسشىلارىنا دا قاتىستى ەكەنٸ حابارلاندى. بٸراق تەجٸكستاندىقتاردىڭ كٶبٸ ەمومالي راحموننان باسقا پرەزيدەنتتٸ بٸلمەيدٸ.
2016 جىلى جازدا ەلدٸڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ قاححار ماحكاموۆ 84 جاسقا قاراعان شاعىندا قايتىس بولدى. 1991 جىلى تەجٸكستان تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاۋعا توعىز كٷن قالعاندا پارلامەنت نارازىلىعىنان كەيٸن قىزمەتتەن كەتكەن قاححار ماحكاموۆ كەيٸن ساياساتقا دا ارالاسپادى, مەمۋار دا جازبادى.
2016 جىلى تەجٸكستان روگۋن گەس-ٸ قۇرىلىسىن جالعاستىردى. گەس قۇرىلىسىنا قاتىسۋدان رەسەي باس تارتقاننان كەيٸن تەجٸكتەر يتالييامەن كەلٸسٸمگە وتىردى. بۇعان ٶزبەكستان قارسى بولىپ, 2016 جىلى كٶكتەمدە ٶزبەك پرەمەرٸ شاۆكات ميرزيياەۆ تەجٸكستانعا نارازىلىق حاتىن جولداعان بولاتىن. كٷزدە تەجٸكستان پرەزيدەنتٸ ەمومالي راحمون روگۋن گەس-ٸ ٷشٸن ۆاحش ٶزەنٸنٸڭ ارناسىن بۇرۋ رەسٸمٸنە قاتىستى.
يسلام كاريموۆ قايتىس بولعالى ٶزبەكستان وسى مەسەلەگە قاتىستى ەرقانداي بٸر راي بٸلدٸرمەدٸ. جىل سوڭىندا دۋشانبەگە ٶزبەكستان دەلەگاتسيياسى بارىپ, ەكٸ ەل بايلانىسىن دامىتۋ مەسەلەسٸن تالقىلادى.
تٷركٸمەنستان: ەكٸنشٸ پرەزيدەنتپەن - ٷشٸنشٸ مەرزٸمگە
2016 جىلى تٷركٸمەنستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ, «تٷركٸمەنباشى» اتاۋىمەن تانىلعان ٶزٸن ٶمٸر بويىنا پرەزيدەنت دەپ جارييالاعان ساپارمۇرات نييازوۆتىڭ قايتىس بولعانىنا 10 جىل تولدى. كٷزدە تٷركٸمەنستاننىڭ كونستيتۋتسيياسى تەۋەلسٸزدٸكتەن بەرٸ بەسٸنشٸ مەرتە ٶزگەرتٸلدٸ. قىركٷيەك ايىندا تٷركٸمەنستان پارلامەنتٸ ەلدٸڭ جاڭا كونستيتۋتسيياسىن قابىلدادى. ونىڭ جوباسىن ەكٸ جىل بويى ارنايى كونستيتۋتسييالىق كوميسسييا قاراپ, سوڭىندا «ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنا كەپٸلدٸك بەرەدٸ» دەگەن سيپاتتاما بەردٸ.
[caption id="" align="alignnone" width="610"]
تٷركٸمەنستاننىڭ بۇرىنعى كونستيتۋتسيياسىندا دا بٸر ادامنىڭ بٸرنەشە كەزەڭگە قاتارىنان پرەزيدەنت بولۋىنا شەكتەۋ قويىلماعانىمەن, جاسىنا بايلانىستى شەكتەۋ بار ەدٸ. ياعني جاسى 70-تەن اسقان ادامنىڭ پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا تٷسۋٸنە رۇقسات ەتٸلمەيتٸن. بىلتىرعى كونستيتۋتسييادا جاس شەكتەۋٸ الىنىپ تاستالدى دا, شەكتەۋسٸز مەرزٸمگە سايلانۋ قۇقىعى قالدىرىلدى. جەنە ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ ٶكٸلەتٸ بۇرىنعى بەس جىلدان جەتٸ جىلعا ۇزارتىلدى.
اتاپ ٶتەر جايت, تٷركٸمەنستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيياسىنىڭ جوباسى باسپاسٶزدە دە جارييالانباي, حالىققا ۇسىنىلىپ تالقىلانباي قابىلدانعان.
بيىل 12 اقپاندا تٷركٸمەنستاندا پرەزيدەنت سايلاۋى ٶتەدٸ. ەكٸنشٸ پرەزيدەنت گۋربانگۋلى بەردٸمۇحاممەدوۆ الداعى سايلاۋعا تاعى دا تٷسپەك. پرەزيدەنتتٸككە كانديدات رەتٸندە بارلىعى توعىز ادام تٸركەلگەن. كانديداتتاردىڭ قۇرامىنا قاراعاندا وبلىس ەكٸمدەرٸ ورىنباسارلارى دەڭگەيٸندەگٸ تۇلعالاردىڭ باسىم ەكەنٸ بايقالادى. تٷركٸمەنستاندا الداعى ۋاقىتتا دا ٷلكەن ٶزگەرٸس بولمايدى, قازٸرگٸ پرەزيدەنت ٷشٸنشٸ مەرزٸمگە سايلانىپ, بۇيىعى تٷركٸمەنستان بۇرىنعى كٷيٸندە قالا بەرەدٸ دەگەن بولجام ايتىلادى.
پرەمەر پەرمەنٸن ارتتىرعان قىرعىزستان
2016 جىلى قىرعىزستاندا رەفەرەندۋم جولىمەن كونستيتۋتسييا ٶزگەرتٸلٸپ, پرەمەر-مينيستردٸڭ قۇزٸرەتٸ ٶستٸ. ساراپشىلار مۇنى 2017 جىلى قازان ايىندا ٶتەتٸن پرەزيدەنت سايلاۋىمەن بايلانىستىردى. قىرعىزستاندا بٸر ادام قاتارىنان ەكٸ مەرزٸمگە پرەزيدەنت بولىپ سايلانا المايدى. قازٸرگٸ پرەزيدەنت المازبەك اتامباەۆ ەندٸگٸدە پرەمەر-مينيستر رەتٸندە ىقپالىن ساقتاپ قالعىسى كەلەدٸ دەگەن پٸكٸرلەر ايتىلادى.
[caption id="" align="alignnone" width="610"]
كونستيتۋتسيياداعى ٶزگەرٸستەر بويىنشا ٷكٸمەت باسشىسى مينيسترلەردٸ قىزمەتكە تاعايىنداۋ-بوساتۋ مەسەلەسٸن پرەزيدەنت جەنە جەرگٸلٸكتٸ كەڭەشتەردٸڭ ماقۇلداۋىنسىز دەربەس شەشە الادى. پرەمەر-مينيستر بيۋدجەتتٸڭ شىعىس بٶلٸگٸن ۇلعايتاتىن زاڭ جوبالارىن دا بٶگەي الادى. بۇعان قوسا پرەمەر مەن ونىڭ ورىنباسارلارى وتستاۆكاعا كەتكەننەن كەيٸن دە پارلامەنتتە دەپۋتاتتىق مانداتتارىن ساقتاپ قالماق.
2016 جىلى قىرعىزستان قامبار اتا گەس-ٸ مەن جوعارعى نارىن سارقىراماسى گەس-ٸنٸڭ قۇرىلىسىن مٸندەتٸنە العان رەسەيمەن اراداعى كەلٸسٸمنٸڭ كٷشٸن جويدى. سەبەپ - رەسەي جاعىنىڭ قۇرىلىستى ۋاقىتىندا بٸتٸرە الماۋى بولدى. رەسەي جاعى ٶزدەرٸ وسىعان جۇمسادىق دەگەن 37 ميلليون دوللارىن ٶتەماقى رەتٸندە قايتارۋىن تالاپ ەتتٸ. الايدا گەس قۇرىلىسى شىعىنىن تەكسەرۋ ٷشٸن قۇرىلعان دەپۋتاتتىق كوميسسييا شىعىننىڭ بۇدان ەكٸ ەسە از ەكەنٸن ايتادى. ەزٸرگە داۋ ودان ەرٸ جالعاسىپ وتىر.
تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ ەكٸ بٸردەي رەۆوليۋتسيانى ٶتكەرگەن قىرعىزستان 2010 جىلى ەلدەن كەتكەن بۇرىنعى پرەزيدەنت قۇرمانبەك باكيەۆتٸ 2016 جىلى دا بەلارۋستان قايتارۋعا تىرىسقانىمەن رەسمي مينسك بەلارۋس ازاماتتىعىن العان باكيەۆتٸ قايتارا المايتىنىن بٸلدٸردٸ.
قازاقستان: ەل جەر رەفورماسىن شەگەرتتٸ
قازاقستان 2016 جىلى دا مەرزٸمٸنەن بۇرىن پارلامەنت مەجٸلٸسٸ سايلاۋىن ٶتكٸزگەنٸمەن, جاڭادان سايلانعان مەجٸلٸس قۇرامىنىڭ 40 پايىزى بۇرىنعى دەپۋتاتتاردان جاساقتالدى. مەجٸلٸس سايلاۋىن مەرزٸمٸنەن بۇرىن ٶتكٸزۋدٸ دەپۋتاتتار «ەلەمدەگٸ جٷيەلٸ داعدارىسقا قارسى تۇرۋ» شارالارىمەن بايلانىستىرعان. ٶز مەرزٸمٸمەن سايلانسا, قازٸرگٸ التىنشى مەجٸلٸستٸڭ سايلاۋى 2017 جىلى ٶتۋٸ كەرەك ەدٸ. ساراپشىلار سايلاۋ ۋاقىتىندا ٶتسە دە ونىڭ قۇرامى اسا قاتتى ٶزگەرمەيدٸ دەگەن بولجام ايتقان. قازاقستان 2017 جىلى باسقا حالىقارالىق شارا - ەكسپو كٶرمەسٸن ٶتكٸزۋگە ەزٸرلەنٸپ جاتىر.
2016 جىلى قازاقستاندا جەر رەفورماسىنا قارسى ەل نارازىلىعى بيلٸكتٸ شەشٸمٸن ٶزگەرتۋگە مەجبٷر ەتتٸ. ٷكٸمەت كٶكتەمدە شٸلدەنٸڭ 1-ٸنەن باستاپ ەلدە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن ازاماتتارعا جەكە مەنشٸككە اۋكتسيون ارقىلى ساتۋ جەنە شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرۋ مەرزٸمٸن 10 جىلدان 25 جىلعا دەيٸن ۇزارتۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جارييالاعان. سەۋٸر-مامىر ايلارىندا بٸرنەشە قالادا ٶتكەن نارازىلىق اكتسييالارى كەيٸن جەر رەفورماسىن جٷرگٸزۋ كەيٸنگە شەگەرٸلدٸ. ٷكٸمەت جەر كوميسسيياسىن قۇرىپ, ەلدە جەر رەفورماسىن جٷرگٸزۋگە بەس جىلعا دەيٸن موراتوريي جارييالادى. جەر رەفورماسىنا قارسى ميتينگٸگە قاتىسقان ازاماتتىق بەلسەندٸلەر ماكس بوقاەۆ پەن تالعات ايان سوتقا تارتىلىپ, بەس جىلعا تٷرمەگە قامالدى.
[caption id="" align="alignnone" width="610"]
ورتالىق ازييادا قىرعىزستان مەن تەجٸكستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرٸ شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرٸلٸپ كەلەدٸ. سىنشىلار 1999 جىلدان بەرٸ قىتايمەن اراداعى شەكارانى بەلگٸلەگەن ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ العانىنان بەرگەنٸ كٶپ ەكەنٸ تۋرالى ايتىپ جٷر. ساراپشىلار جەردٸ جەكەمەنشٸككە جەنە جالعا بەرۋ تۋرالى جوسپارىن جارييالايتىن كەزدە قازاقستان ٷكٸمەتٸ حالىقتىڭ رەاكتسيياسى قانداي بولاتىنىن بولجاپ, بٸلٸپ وتىرۋى كەرەك ەدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ.
2016 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ قىزى داريعا نازارباەۆا جاڭا قىزمەتكە تاعايىندالدى. ول سوڭعى ٷش جىلدا جىل سايىن قىزمەت اۋىستىرىپ وتىرعان. 2014 جىلى مەجٸلٸستٸڭ ۆيتسە-سپيكەرٸ بولعان داريعا نازارباەۆا 2015 جىلى پرەمەر-مينيستردٸڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقاردى. 2016 جىلى داريعا نازارباەۆا سەنات دەپۋتاتى بولىپ تاعايىندالدى.
بۇعان دەيٸن ورتالىق ازييادا بيلٸك مۇراگەرٸ جايلى بولجام تۋرا كەلگەن جاعداي بولعان. شاۆكات ميرزيياەۆتٸڭ ٶزبەكستاننىڭ بولاشاق پرەزيدەنتٸ بولاتىنى 2013 جىلدان باستاپ ايتىلدى. الايدا ايماقتاعى باسقا ەلدەر تۋرالى ەزٸرگە بٸردەڭە دەۋ قيىن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ يسلام كاريموۆ قايتىس بولعاننان كەيٸن ورتالىق ازييادا عانا ەمەس, جالپى پوستسوۆەتتٸك كەڭٸستٸكتە سوۆەت وداعى كەزەڭٸنەن قالعان جالعىز پرەزيدەنت بولىپ وتىر.
دەرەككٶز: ازاتتىق راديوسى
اۆتورى, قۋانىشبەك قاري
Copyright (c) 2013. RFE/RL, Inc. Reprinted with the permission of Radio Free Europe/Radio Liberty, 1201 Connecticut Ave., N.W. Washington DC 20036.
