سول سۇحباتتان كەيٸن رەسەيدەگٸ ەڭ ٸرٸ باسىلىمداردىڭ بٸرٸ Lenta.ru "نازارباەۆتىڭ وتباسى قانداي بايلىققا يە?" اتتى ماتەريال جارييالادى.
ەلدەگٸ مەملەكەتتٸك باق-تىڭ نازارباەۆ ەۋلەتٸنە قاتىستى مۇنداي ماتەريال جارييالاۋىن كرەملدٸڭ پروپاگاندا قۇرالدارى قازاقستانعا بەرٸلگەن بەلگٸ دەپ توپشىلايدى.
اتاۋى سٶز ەركٸندٸگٸمەن بايلانىستى بولسا دا, زاتىندا كرەملدٸڭ بۇيرىعىنا باعىناتىن “سۆوبودنايا پرەسسا” (Svpressa.ru) باسىلىمى دا سوڭعى كٷندەرٸ نازارباەۆقا تىم قاتتى شٷيلٸگٸپ جٷر. باسىلىم تٸلشٸلەرٸ سوڭعى مەلٸمدەمەدەن كەيٸن نازارباەۆ پەن پۋتيننٸڭ اراسى سۋىپ كەتتٸ دەگەن بولجام جاساپتى.
ايتۋىنشا, پۋتيننٸڭ ماڭايى نازارباەۆتىڭ نەلٸكتەن قىرىم مەن كوسوۆانى سالىستىرعانىن تٷسٸنبەي دال.
ستوۋنعا بەرگەن سۇحباتىندا ەكس-پرەزيدەنت: “ەگەر بٸز قىرىمدى مويىندار بولساق, ەندەشە ابحازييانى, وسەتييانى, كوسوۆانى مويىنداۋىمىزعا تۋرا كەلەر ەدٸ. كوسوۆا دا بٸزدەن وسىنى ٶتٸنٸپ جٷر” دەگەن بولاتىن.
“قىرىمنىڭ كوسوۆاعا قاتىسى قانشا? نازارباەۆ ويىنداعىسىن نەشە اشىپ ايتپايدى? "قىرىمداعى حالىقتىڭ قالاۋى زاڭدى بولدى" دەيدٸ, بٸراق تٷبەكتٸڭ رەسەيگە قوسىلعانىن مويىنداۋدان باس تارتادى. بەلكٸم, مۇنىڭ باسقا بٸر سەبەبٸ بار شىعار…”, – دەيدٸ كرەملدٸڭ پروپاگاندا قۇرالدارى.
ەلگٸ سۇحباتتان كەيٸن Lenta.ru پورتالىنىڭ باس بەتٸندە نازارباەۆتىڭ شەت مەملەكەتتەردەگٸ دٷنيە-مٷلكٸ تۋرالى اتىشۋلى ماقالا جارييالاندى.
“ەكس-پرەزيدەنتتٸڭ يسپانيياداعى, چەحيياداعى, ۇلىبريتانيياداعى زەۋلٸم ٷيلەرٸ مەن كوتتەدجەرٸنٸڭ قۇنى 800 ملن دوللاردان اسىپ جىعىلادى. ونىڭ تۋىس-تۋعاندارى دا شالقىپ ٶمٸر سٷرەدٸ” دەپ جازدى Lenta.ru.
...
كرەملدٸڭ بۇيرىعىمەن قازاقستانداعى ساياسي-ەلەۋمەتتٸك احۋالعا شولۋ جاسايتىن جۋرناليست ۆيكتور شاتسكيح “بۇرىن سوڭدى رەسەي باق-تارىندا مۇنداي ماتەريال جارييالانباعانىن” ايتادى.
"سوڭعى جىلدارى رەسەيدٸڭ نازارباەۆقا قاتىستى كٶزقاراسى كٷرت ٶزگەردٸ. مەسكەۋدٸڭ قازاقستانعا قاتىستى ساياساتى سالقىندادى. قازاقتارعا قاتىستى كٷدٸگٸ كٶبەيدٸ.
80-شٸ جىلداردىڭ ورتا شەنٸندە ورىستار نازارباەۆ تۋرالى وڭ كٶزقاراستا بولدى. وسى پٸكٸر بەرتٸنگە دەيٸن ٶزگەرمەي كەلگەن. ەكس-پرەزيدەنت الىستى بولجاي الاتىن كٶرەگەن ساياساتكەر رەتٸندە سانادا ساقتالىپ كەلدٸ. ورىس حالقى نازارباەۆتى رەسەيدٸڭ ەل باسقارعان ازاماتتارىنا ٷلگٸ قىلاتىن.
ەشتەڭەنٸڭ مەڭگٸلٸك ەمەس ەكەنٸن ەسكەرسەك, بٷگٸندە ول كٶزقاراس مٷلدەم جويىلدى. ال نازارباەۆ ۇزاق جىلدار بويى قىرۋار كاپيتالدان بٶلەك, بٸرشاما تانىمالدىلىققا دا يە بولدى.
ول ٶزٸن ەلەمدٸك ساياساتتىڭ پاتريارحى سانايدى. تٷرٸك ەلەمٸنٸڭ كٶشباسشىسى بولماسا دا, ابىزىمىن دەپ ويلايدى. وسى پوزيتسيياسىن كٶرشٸلەرمەن كەلٸسسٶزدەر ساۋداعا سالۋعا تىرىسادى.
Lenta.ru-دىڭ ماقالاسى نازارباەۆتىڭ ەلەۋسٸز, كٸشٸگٸرٸم ەلدٸڭ جەمقورلىققا باتقان پاتشاسى ەكەنٸن كٶرسەتٸپ بەردٸ. ونىڭ ٷستٸنە قازٸر ول – ەكس-پاتشا. قازاقستان ٷشٸن رەسەيلٸك باسىلىمداعى مۇنداي جارييالانىم ەرينە بومبا", – دەپ جازدى "سۆوبودنايا پرەسسا".
…
رەسەيدٸڭ اقپارات ايدىنىندا مۇنداي ماقالانىڭ پايدا بولۋى كەزدەيسوق ەمەس. بۇل كرەملدٸڭ قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى ساياساتىنان شارشاعانىنىڭ بەلگٸسٸ مە? مەسكەۋ قازاقستاندى قانداي قادام جاساۋعا مەجبٷرلەمەك? بۇعان نۇر-سۇلتان قالاي جاۋاپ قاتادى?
كرەملگە جاقىن ساراپشى دميتريي گالكيننٸڭ ايتۋىنشا نازارباەۆتىڭ قىرىمعا قاتىستى پٸكٸرٸ كٷلكٸلٸ.
“قىرىمنىڭ رەسەيگە قوسىلۋىن مويىنداساق, ەندەشە وڭتٷستٸك وسەتييا مەن كوسوۆونىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن مويىنداۋىمىزعا تۋرا كەلەدٸ دەگەن تۇجىرىمى اقىلعا سىيمايدى”, — دەيدٸ ول.
…
رەسەيلٸك باسىلىمعا وسى تٶڭٸرەكتەگٸ پٸكٸرٸمەن بٶلٸسٸپ, سۇحبات بەرگەن ساياساتتانۋشى بىلاي دەپ كٶلگٸرسٸپتٸ:
— ەلەمدە كٶپتەگەن تانىلماعان جەنە ٸشٸنارا تانىلعان مەملەكەتتەر, سونداي-اق داۋلى اۋماقتار بار جەنە ەشكٸم ولاردى بٸردەن تانۋعا مٸندەتتەمەيدٸ.
نازارباەۆتىڭ قىرىمدى تانۋ مەسەلەسٸندەگٸ تايعاناقتىعى ونىڭ وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ باتىستاعى ەسەپ-شوتىمەن تٸكەلەي بايلانىستى.
قازاقستاندىق ەليتانىڭ بٸراز بٶلٸگٸ باتىستىڭ قارجىلىق توپتارىمەن اۋىز جالاسقان, سونداي-اق, قازاقستاندىق ٸرٸ شەنەۋنٸكتەر مەن كەسٸپكەرلەر اقشانى باتىس ەلدەرٸندەگٸ جىلجىمايتىن مٷلٸككە سالادى نەمەسە ولاردى باتىس بانكتەرٸندە جاسىرادى.
سوندىقتان, ەگەر نازارباەۆ باتىسپەن قارىم-قاتىناستى شيەلەنٸستٸرەتٸن ساياسات جٷرگٸزە باستاسا, بۇل قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ەليتاسىنىڭ نارازىلىعىن تۋدىرار ەدٸ. ٶز كەزەگٸندە ساياسي تۇراقتىلىققا دا قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ.
قازاقستان باسشىلىعىنىڭ سىرتقى ساياسي ۇستانىمى نازارباەۆتىڭ جەكە قورقىنىشى جەنە قالاۋىمەن ەمەس, قازاقستاندىق ەليتاداعى, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستاننىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتٸ تٸكەلەي سٷيەنگەن توپتاردىڭ كٶڭٸل-كٷيٸنە بايلانىستى, – دەيدٸ گالكين.
…
ال ەرٸ قارايعى ەڭگٸمە سۇحبات تٷرٸندە ٶربٸگەن.
– رەسەي نازارباەۆتىڭ كٶڭٸلجىقپاس ساياساتىنان شارشاعانداي بولىپ كٶرٸنبەي مە? Lenta.ru باسىلىمىنىڭ نازارباەۆ ەۋلەتٸ تۋرالى سۇراپىل ماقالا جارييالاۋ فاكتٸسٸ وسىنى مەڭزەپ تۇرعانداي. سەبەبٸ رەسەيلٸك باق-تا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي بولمادى عوي. بۇل بەلگٸ مە, ەلدە نازارباەۆتىڭ بۇعان دەيٸنگٸ بەدەلٸن جوعالتقانى ما?
— نازارباەۆ ۇزاق ۋاقىت بويى پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ ينتەگراتسييالىق بٸرلەستٸكتەردٸڭ بەلسەندٸ جاقتاۋشىسى بولدى. ساق قيمىلدادى, بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە الىستى بولجاعان شەشٸمدەر قابىلدادى. بٸراق سوڭعى جيىرما جىل ٸشٸندە ەلەمدەگٸ جاعداي ايتارلىقتاي ٶزگەرگەنٸن ۇمىتپاڭىز.
قازاقستان قىتاي تاراپىنىڭ ىقپالىنا كٶبٸرەك تارتىلۋدا, ەسٸرەسە ەكونوميكا سالاسىندا. قازاقستاندىق ەليتا ٶز دەربەستٸگٸن جوعالتۋدان قاۋٸپتەنەدٸ. سول سەبەپتٸ رەسەيمەن سالىستىرعاندا قىتايعا ەكونوميكالىق جەنە ساياسي سالماق بولا الاتىن باتىسپەن قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا تٸكەلەي مٷددەلٸ.
قازاقستانمەن جاقىن قارىم-قاتىناسقا سەنگەن رەسەي باسشىلىعى قازاقستان ەليتاسىنىڭ «قىتاي قاۋپٸ» الدىنداعى قورقىنىشىن ەسەپكە المادى, سول سەبەپتٸ دە مەسكەۋ ٷلكەن ٷمٸت ارتقان دٷنيەلەر جٷزەگە اسپادى.
– سٸزدٸڭشە, رەسەي وداقتاس ەلدەردٸڭ ەليتالارىنا دەگەن كٶزقاراستى قانشالىقتى ٶزگەرتە الادى? ايتالىق, اقش "كوسوۆانى مويىندا" دەسە, ونىمەن وداقتاس ەلدەر ايتقانىن ەكٸ ەتپەس ەدٸ. بٸز نەگە مۇندايعا جٷگٸنبەيمٸز? رەسەي ٷشٸن پوستكەڭەستٸك "پاتشالاردىڭ" كٶپ ۆەكتورلىعىمەن كٷرەسۋدٸڭ جولدارى بار ما?
— باتىستاعىداي مٷمكٸندٸكتەرگە يە بولۋ ٷشٸن – كەمٸ ٶز ٸشٸمٸزدە سولارمەن تەڭ دەڭگەيدە قارجىلىق رەسۋرستار مەن ەكونوميكالىق تارتىمدىلىققا يە بولۋ كەرەكپٸز. رەسەيدە ول جوق.
باسقا ەلدەردٸڭ ەليتالارىن ٶزٸندٸك يدەولوگييالىق جوبالاردىڭ (ساۋد ارابيياسى سيياقتى) نەمەسە جاڭا جاھاندىق ەكونوميكالىق جٷيەنٸ قۇرۋ جوسپارىنىڭ (قىتاي سيياقتى) بولۋى قىزىقتىرادى.
مۇنداي جوبا-جوسپارلار كسرو-دا بولدى, ەسكەرەتٸنٸ ەكونوميكالىق جاعىنان باتىسپەن سالىستىرعاندا كەدەي ەدٸك. بٸراق گەوساياسي ەسەرٸ باتىسپەن بٸردەي ەدٸ.
قازٸرگٸ رەسەيدە مۇنداي ەشتەڭە جوق. كرەمل جاھاندىق جوبالارى مەن جوسپارلارىنىڭ جوقتىعىن باتىسقا قارسى ريتوريكانىڭ كٶمەگٸمەن ٶتەي المايدى.
— كەيبٸر ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە نازارباەۆتىڭ قىرىمدى مويىنداماۋى "بۇدان كەيٸن رەسەي قازاقستان اۋماعىنا تۇمسىق تىعادى" دەگەن قاۋٸپپەن بايلانىستى ەمەس. اۆتوريتارلى بيلٸك قۇرعاندىقتان دا كەيبٸر ستراتەگييالىق مەسەلەلەردە, سونىڭ ٸشٸندە جەكە باسىنا قاتىستى تٷيتكٸلدەردە باتىستىڭ قاباعىنا قاراۋعا مەجبٷر. سونىڭ ٸشٸندە ۇلىبريتانييانىڭ قىرىن قاراۋىنان قورقادى. سٸز وسى پٸكٸرمەن كەلٸسەسٸز بە?
– نازارباەۆ كلانىنىڭ وفشورداعى ەسەپ-شوتقا بايلانعانى سونشالىق, ول ٷشٸن رەسەيمەن قارىم-قاتىناستاعى باستى ارگۋمەنت – لوندوننىڭ ۇستانىمى.
– قىرىمدى مويىنداۋ – رەسەيگە ادالدىقتىڭ بەلگٸسٸ مە, وداقتاستان مۇنى تالاپ ەتە الامىز با?
— بٸز ەشتەڭە تالاپ ەتە المايمىز. رەسەي وداقتاستاردى ٶزٸنەن باس تارتۋعا بولمايتىن جاعدايعا قويا الادى, بٸراق رەسەيلٸك بيۋروكراتييا جالعىز قالۋدان قورىققاندىقتان وداقتاستاردىڭ استى-ٷستٸنە تٷستٸ. ولاردىڭ كٶڭٸلٸن تابۋعا تىرىستى. يمپەرييالىق ايبىنىن كٶرسەتۋدەن قايمىقتى. وسىنىڭ كەسٸرٸنەن قازٸرگٸ رەسەي ەليتاسىنان قازاقستان, گرۋزييا, مولدوۆا, ليتۆا سىندى ەرگەجەيلٸ ەلدەردٸڭ باسشىلىعى قورىقپايدى.
– نازارباەۆ ساياسي پاتريارح رەتٸندە ٶزٸنٸڭ بٸرقاتار مەلٸمدەمەسٸمەن بولاشاق قازاق ەليتاسىنا ٶسيەت قالدىرىپ جاتقان سىڭايلى. مۇندا كرەملمەن ينتەگراتسييانى تەرەڭدەتۋگە تٸكەلەي تىيىم بار ما?
– ول قازاقستاندىق ەليتاعا ٶسيەت قالدىراتىنداي ماو دا, دەن سياو پين دە ەمەس. زاڭ جاعىن ەسەپكە الماعاندا, شىندىعىندا ول حان, اۆتوريتارلى بيلەۋشٸ.
يە, نازارباەۆتىڭ ۇلتقا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ از ەمەس, ول قۋاتتى مەملەكەت قۇردى, بٸراق ونىڭ مورالدىق بەينەسٸ كەمەل دەۋگە كەلمەيدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە قازاقتاردىڭ كەيٸنگٸ ۇرپاعىنىڭ وعان دەگەن قارىم-قاتىناسىنا ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.
سونىمەن قاتار, ەلەمدە مەڭگٸلٸك ەشتەڭە جوق. بٷگٸنگٸ قازاقستانعا بٸر بٶلەك, ال ەرتەڭگٸ بەينەسٸ مٷلدە باسقا بولۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان قازاقستاندىق ەليتانىڭ پوزيتسيياسى نازارباەۆتان كەيٸن كەز كەلگەن باعىتتا ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن.
– سٸزدٸڭشە, «لەنتانىڭ» جارييالانىمى رەسەيدٸڭ قازاقستانعا قاتىستى ۇستانىمىنىڭ ٶزگەرگەنٸن بٸلدٸرۋٸ مٷمكٸن بە?
— رەسەيدٸڭ تۇتاستىعى جوق. «ەدينايا روسسييا» عانا ەكٸمشٸلٸك ٶلٸ دەنەسٸمەن بٸرتۇتاس. بۇل پارتييانىڭ ەش نەرسەگە قاتىستى ساياسي ۇستانىمى جوق جەنە بولۋى مٷمكٸن ەمەس. پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ قايدا قاراسا, پارتييا سوندا قارايدى.
ٶز كەزەگٸندە, رەسەي فەدەراتسيياسىنداعى باتىس ليبەرالدارى قازاقستاننان بٸر عانا نەرسەنٸ كٷتەدٸ. ول – قازاقستاننىڭ ەاەو-دان شىعىپ, پۋتيندٸ قارعاپ, ورىسوفوبييالىق پوزيتسييا ۇستانۋى…
رەسەيلٸك “سەن تيمەسەڭ, مەن تيمە” شەنەۋنٸكتەرگە كەلەر بولساق, ولاردىڭ قازاقستاننىڭ رەسەيدەن الشاقتاۋى مٷلدە تولعاندىرمايدى. نۇر-سۇلتان تاراپى ۇيىمداستىرعان كەز-كەلگەن رۋسوفوبييالىق اكتسييانى, قازاقستانداعى كيريلليتسانىڭ جويىلۋىن ەلەمەگەنٸندەي جٷرە بەرەدٸ.
ولاردىڭ وسىنداعى ورىستٸلدٸ اۋديتوريياعا جانى اشىمايدى. قازاقستاننىڭ ەليتاسى جەنە نازارباەۆتىڭ جەكە باسى جاقىن جىلدارى رەسەي تاراپىنان كٶڭٸل قالدىرارلىق ەرەكەت كٷتپەسە دە بولادى.
– نازارباەۆ رەسەيدە 80-شٸ جىلداردان بەرٸ جاقسى يميدجگە يە بولدى. ينەرتسييا بويىنشا, بۇل 90-شى جىلدارعا دەيٸن دە جالعاستى ما?
— بەرٸ سالىستىرمالى. نازارباەۆ گورباچەۆپەن, سودان كەيٸن ەلتسينمەن جەنە پوستكەڭەستٸك ەلدەردٸڭ باسقا كٶشباسشىلارىمەن سالىستىرعاندا پايدالى كٶرٸندٸ. بٷگٸندە ول تٸپتٸ پۋتينگە قاراعاندا جاقسى كٶرٸنەدٸ, بٸراق ەرتە مە, كەش پە, قاي حالىقتىڭ بولسىن ساناسى ٶزگەرەدٸ, ٶسەدٸ.
ەگەر قازاقستان بولاشاقتا ٶز ەگەمەندٸگٸنەن ايىرىلىپ جاتسا, قازاقستاندا بەرٸ نازارباەۆتىڭ كەزٸندەگٸ «قۋاتتى» جىلدارىن ەسكە الىپ, ەلباسىنىڭ «دانالىعىن» دەرٸپتەيتٸن, ٶكٸنٸشتٸ ەندەر جازاتىن بولادى.
ەگەر قازاقستان دەموكراتييالىق دامۋ جولىنا تٷسسە, كٶپشٸلٸك نازارباەۆتى جاعىمسىز جاعىنان ەسكە الادى. الايدا, ەكٸنشٸسٸنٸڭ بولۋى ەكٸتالاي…
ەزٸرلەگەن, اياۋلىم شايماردان
