Sol suhbattan keiin Reseidegi eń iri basylymdardyń biri Lenta.ru "Nazarbaevtyń otbasy qandai bailyqqa ie?" atty material jariialady.
Eldegi memlekettik BAQ-tyń Nazarbaev áýletine qatysty mundai material jariialaýyn Kremldiń propaganda quraldary Qazaqstanǵa berilgen belgi dep topshylaidy.
Ataýy sóz erkindigimen bailanysty bolsa da, zatynda Kremldiń buiryǵyna baǵynatyn “Svobodnaia pressa” (Svpressa.ru) basylymy da sońǵy kúnderi Nazarbaevqa tym qatty shúiligip júr. Basylym tilshileri sońǵy málimdemeden keiin Nazarbaev pen Pýtinniń arasy sýyp ketti degen boljam jasapty.
Aitýynsha, Pýtinniń mańaiy Nazarbaevtyń nelikten Qyrym men Kosovany salystyrǵanyn túsinbei dal.
Stoýnǵa bergen suhbatynda eks-prezident: “Eger biz Qyrymdy moiyndar bolsaq, endeshe Abhaziiany, Osetiiany, Kosovany moiyndaýymyzǵa týra keler edi. Kosova da bizden osyny ótinip júr” degen bolatyn.
“Qyrymnyń Kosovaǵa qatysy qansha? Nazarbaev oiyndaǵysyn neshe ashyp aitpaidy? "Qyrymdaǵy halyqtyń qalaýy zańdy boldy" deidi, biraq túbektiń Reseige qosylǵanyn moiyndaýdan bas tartady. Bálkim, munyń basqa bir sebebi bar shyǵar…”, – deidi Kremldiń propaganda quraldary.
Álgi suhbattan keiin Lenta.ru portalynyń bas betinde Nazarbaevtyń shet memleketterdegi dúnie-múlki týraly atyshýly maqala jariialandy.
“Eks-prezidenttiń Ispaniiadaǵy, Chehiiadaǵy, Ulybritaniiadaǵy záýlim úileri men kottedjeriniń quny 800 mln dollardan asyp jyǵylady. Onyń týys-týǵandary da shalqyp ómir súredi” dep jazdy Lenta.ru.
...
Kremldiń buiryǵymen Qazaqstandaǵy saiasi-áleýmettik ahýalǵa sholý jasaityn jýrnalist Viktor Shatskih “buryn sońdy Resei BAQ-tarynda mundai material jariialanbaǵanyn” aitady.
"Sońǵy jyldary Reseidiń Nazarbaevqa qatysty kózqarasy kúrt ózgerdi. Máskeýdiń Qazaqstanǵa qatysty saiasaty salqyndady. Qazaqtarǵa qatysty kúdigi kóbeidi.
80-shi jyldardyń orta sheninde orystar Nazarbaev týraly oń kózqarasta boldy. Osy pikir bertinge deiin ózgermei kelgen. Eks-prezident alysty boljai alatyn kóregen saiasatker retinde sanada saqtalyp keldi. Orys halqy Nazarbaevty Reseidiń el basqarǵan azamattaryna úlgi qylatyn.
Eshteńeniń máńgilik emes ekenin eskersek, búginde ol kózqaras múldem joiyldy. Al Nazarbaev uzaq jyldar boiy qyrýar kapitaldan bólek, birshama tanymaldylyqqa da ie boldy.
Ol ózin álemdik saiasattyń patriarhy sanaidy. Túrik áleminiń kóshbasshysy bolmasa da, abyzymyn dep oilaidy. Osy pozitsiiasyn kórshilermen kelissózder saýdaǵa salýǵa tyrysady.
Lenta.ru-dyń maqalasy Nazarbaevtyń eleýsiz, kishigirim eldiń jemqorlyqqa batqan patshasy ekenin kórsetip berdi. Onyń ústine qazir ol – eks-patsha. Qazaqstan úshin reseilik basylymdaǵy mundai jariialanym árine bomba", – dep jazdy "Svobodnaia pressa".
…
Reseidiń aqparat aidynynda mundai maqalanyń paida bolýy kezdeisoq emes. Bul Kremldiń Qazaqstannyń kópvektorly saiasatynan sharshaǵanynyń belgisi me? Máskeý Qazaqstandy qandai qadam jasaýǵa májbúrlemek? Buǵan Nur-Sultan qalai jaýap qatady?
Kremlge jaqyn sarapshy Dmitrii Galkinniń aitýynsha Nazarbaevtyń Qyrymǵa qatysty pikiri kúlkili.
“Qyrymnyń Reseige qosylýyn moiyndasaq, endeshe Ońtústik Osetiia men Kosovonyń táýelsizdigin moiyndaýymyzǵa týra keledi degen tujyrymy aqylǵa syimaidy”, — deidi ol.
…
Reseilik basylymǵa osy tóńirektegi pikirimen bólisip, suhbat bergen saiasattanýshy bylai dep kólgirsipti:
— Álemde kóptegen tanylmaǵan jáne ishinara tanylǵan memleketter, sondai-aq daýly aýmaqtar bar jáne eshkim olardy birden tanýǵa mindettemeidi.
Nazarbaevtyń Qyrymdy taný máselesindegi taiǵanaqtyǵy onyń otbasy músheleriniń Batystaǵy esep-shotymen tikelei bailanysty.
Qazaqstandyq elitanyń biraz bóligi Batystyń qarjylyq toptarymen aýyz jalasqan, sondai-aq, qazaqstandyq iri sheneýnikter men kásipkerler aqshany Batys elderindegi jyljymaityn múlikke salady nemese olardy Batys bankterinde jasyrady.
Sondyqtan, eger Nazarbaev Batyspen qarym-qatynasty shielenistiretin saiasat júrgize bastasa, bul Qazaqstannyń ekonomikalyq elitasynyń narazylyǵyn týdyrar edi. Óz kezeginde saiasi turaqtylyqqa da qaýip tóndiredi.
Qazaqstan basshylyǵynyń syrtqy saiasi ustanymy Nazarbaevtyń jeke qorqynyshy jáne qalaýymen emes, qazaqstandyq elitadaǵy, onyń ishinde Qazaqstannyń burynǵy prezidenti tikelei súiengen toptardyń kóńil-kúiine bailanysty, – deidi Galkin.
…
Al ári qaraiǵy áńgime suhbat túrinde órbigen.
– Resei Nazarbaevtyń kóńiljyqpas saiasatynan sharshaǵandai bolyp kórinbei me? Lenta.ru basylymynyń Nazarbaev áýleti týraly surapyl maqala jariialaý faktisi osyny meńzep turǵandai. Sebebi reseilik BAQ-ta buryn-sońdy mundai bolmady ǵoi. Bul belgi me, álde Nazarbaevtyń buǵan deiingi bedelin joǵaltqany ma?
— Nazarbaev uzaq ýaqyt boiy postkeńestik keńistiktegi integratsiialyq birlestikterdiń belsendi jaqtaýshysy boldy. Saq qimyldady, belgili bir dárejede alysty boljaǵan sheshimder qabyldady. Biraq sońǵy jiyrma jyl ishinde álemdegi jaǵdai aitarlyqtai ózgergenin umytpańyz.
Qazaqstan Qytai tarapynyń yqpalyna kóbirek tartylýda, ásirese ekonomika salasynda. Qazaqstandyq elita óz derbestigin joǵaltýdan qaýiptenedi. Sol sebepti Reseimen salystyrǵanda Qytaiǵa ekonomikalyq jáne saiasi salmaq bola alatyn Batyspen qarym-qatynasty nyǵaitýǵa tikelei múddeli.
Qazaqstanmen jaqyn qarym-qatynasqa sengen Resei basshylyǵy Qazaqstan elitasynyń «Qytai qaýpi» aldyndaǵy qorqynyshyn esepke almady, sol sebepti de Máskeý úlken úmit artqan dúnieler júzege aspady.
– Sizdińshe, Resei odaqtas elderdiń elitalaryna degen kózqarasty qanshalyqty ózgerte alady? Aitalyq, AQSh "Kosovany moiynda" dese, onymen odaqtas elder aitqanyn eki etpes edi. Biz nege mundaiǵa júginbeimiz? Resei úshin postkeńestik "patshalardyń" kóp vektorlyǵymen kúresýdiń joldary bar ma?
— Batystaǵydai múmkindikterge ie bolý úshin – kemi óz ishimizde solarmen teń deńgeide qarjylyq resýrstar men ekonomikalyq tartymdylyqqa ie bolý kerekpiz. Reseide ol joq.
Basqa elderdiń elitalaryn ózindik ideologiialyq jobalardyń (Saýd Arabiiasy siiaqty) nemese jańa jahandyq ekonomikalyq júieni qurý josparynyń (Qytai siiaqty) bolýy qyzyqtyrady.
Mundai joba-josparlar KSRO-da boldy, eskeretini ekonomikalyq jaǵynan Batyspen salystyrǵanda kedei edik. Biraq geosaiasi áseri Batyspen birdei edi.
Qazirgi Reseide mundai eshteńe joq. Kreml jahandyq jobalary men josparlarynyń joqtyǵyn Batysqa qarsy ritorikanyń kómegimen ótei almaidy.
— Keibir sarapshylardyń pikirinshe Nazarbaevtyń Qyrymdy moiyndamaýy "budan keiin Resei Qazaqstan aýmaǵyna tumsyq tyǵady" degen qaýippen bailanysty emes. Avtoritarly bilik qurǵandyqtan da keibir strategiialyq máselelerde, sonyń ishinde jeke basyna qatysty túitkilderde Batystyń qabaǵyna qaraýǵa májbúr. Sonyń ishinde Ulybritaniianyń qyryn qaraýynan qorqady. Siz osy pikirmen kelisesiz be?
– Nazarbaev klanynyń ofshordaǵy esep-shotqa bailanǵany sonshalyq, ol úshin Reseimen qarym-qatynastaǵy basty argýment – Londonnyń ustanymy.
– Qyrymdy moiyndaý – Reseige adaldyqtyń belgisi me, odaqtastan muny talap ete alamyz ba?
— Biz eshteńe talap ete almaimyz. Resei odaqtastardy ózinen bas tartýǵa bolmaityn jaǵdaiǵa qoia alady, biraq reseilik biýrokratiia jalǵyz qalýdan qoryqqandyqtan odaqtastardyń asty-ústine tústi. Olardyń kóńilin tabýǵa tyrysty. Imperiialyq aibynyn kórsetýden qaimyqty. Osynyń kesirinen qazirgi resei elitasynan Qazaqstan, Grýziia, Moldova, Litva syndy ergejeili elderdiń basshylyǵy qoryqpaidy.
– Nazarbaev saiasi patriarh retinde óziniń birqatar málimdemesimen bolashaq qazaq elitasyna ósiet qaldyryp jatqan syńaily. Munda Kremlmen integratsiiany tereńdetýge tikelei tyiym bar ma?
– Ol qazaqstandyq elitaǵa ósiet qaldyratyndai Mao da, Den Siao Pin de emes. Zań jaǵyn esepke almaǵanda, shyndyǵynda ol han, avtoritarly bileýshi.
Iá, Nazarbaevtyń ultqa sińirgen eńbegi az emes, ol qýatty memleket qurdy, biraq onyń moraldyq beinesi kemel deýge kelmeidi. Bul óz kezeginde qazaqtardyń keiingi urpaǵynyń oǵan degen qarym-qatynasyna áser etýi múmkin.
Sonymen qatar, álemde máńgilik eshteńe joq. Búgingi Qazaqstanǵa bir bólek, al erteńgi beinesi múlde basqa bolýy ǵajap emes. Sondyqtan qazaqstandyq elitanyń pozitsiiasy Nazarbaevtan keiin kez kelgen baǵytta ózgerýi múmkin.
– Sizdińshe, «Lentanyń» jariialanymy Reseidiń Qazaqstanǵa qatysty ustanymynyń ózgergenin bildirýi múmkin be?
— Reseidiń tutastyǵy joq. «Edinaia Rossiia» ǵana ákimshilik óli denesimen birtutas. Bul partiianyń esh nársege qatysty saiasi ustanymy joq jáne bolýy múmkin emes. Prezident ákimshiligi qaida qarasa, partiia sonda qaraidy.
Óz kezeginde, Resei Federatsiiasyndaǵy batys liberaldary Qazaqstannan bir ǵana nárseni kútedi. Ol – Qazaqstannyń EAEO-dan shyǵyp, Pýtindi qarǵap, orysofobiialyq pozitsiia ustanýy…
Reseilik “sen timeseń, men time” sheneýnikterge keler bolsaq, olardyń Qazaqstannyń Reseiden alshaqtaýy múlde tolǵandyrmaidy. Nur-Sultan tarapy uiymdastyrǵan kez-kelgen rýsofobiialyq aktsiiany, Qazaqstandaǵy kirillitsanyń joiylýyn elemegenindei júre beredi.
Olardyń osyndaǵy orystildi aýditoriiaǵa jany ashymaidy. Qazaqstannyń elitasy jáne Nazarbaevtyń jeke basy jaqyn jyldary Resei tarapynan kóńil qaldyrarlyq áreket kútpese de bolady.
– Nazarbaev Reseide 80-shi jyldardan beri jaqsy imidjge ie boldy. Inertsiia boiynsha, bul 90-shy jyldarǵa deiin de jalǵasty ma?
— Bári salystyrmaly. Nazarbaev Gorbachevpen, sodan keiin Eltsinmen jáne postkeńestik elderdiń basqa kóshbasshylarymen salystyrǵanda paidaly kórindi. Búginde ol tipti Pýtinge qaraǵanda jaqsy kórinedi, biraq erte me, kesh pe, qai halyqtyń bolsyn sanasy ózgeredi, ósedi.
Eger Qazaqstan bolashaqta óz egemendiginen aiyrylyp jatsa, Qazaqstanda bári Nazarbaevtyń kezindegi «qýatty» jyldaryn eske alyp, Elbasynyń «danalyǵyn» dáripteitin, ókinishti ánder jazatyn bolady.
Eger Qazaqstan demokratiialyq damý jolyna tússe, kópshilik Nazarbaevty jaǵymsyz jaǵynan eske alady. Alaida, ekinshisiniń bolýy ekitalai…
Ázirlegen, Aiaýlym ShAIMARDAN
