ارمان اكتاەۆيچ نە دەيدٸ?
سول كەزدە بٸرەۋلەر «زامدەكانىمىز» اكتاەۆيچ قازاق ۇلتشىلدىعى جايىندا ەڭگٸمە ايتادى دەسە سەنبەس ەدٸك. قازاقشا سٶيلەي المايتىن ادام قازاق ۇلتشىلدىعى جايىندا قالايشا ەڭگٸمە قوزعايدى?
بٸراق سۇحباتتى باستان-اياق وقىپ شىققان سوڭ, ارمان اكتاەۆيچتٸڭ ەڭگٸمەسٸ ەلگٸ بٸر ورىستاردىڭ امەريكانىڭ فورد مەشينەسٸن مٸنٸپ (كٶلٸگٸنٸڭ ارتقى ەينەگٸنە «نا بەرلين!» دەگەن جازۋ بار) الىپ, iPhone سوتكانى سىعىمداي ۇستاپ, ورىس پاتريوتيزمٸ جايىندا ەڭگٸمە ايتاتىن ەدەتٸن ەسٸمە تٷسٸرگەندەي بولدى. سۇحباتتا ارمان اكتاەۆيچ باس جارىپ, كٶز شىعاراتىنداي بەلەندەي ەشتەڭە ايتپاعان. بەرٸ ەدەتتەگٸدەي... بٸراق سۇحباتتان ەلٸمٸزدەگٸ ورىستاردان گٶرٸ ورىستٸلدٸ قازاقتاردىڭ كٷن ٶتكەن سايىن ٶزدەرٸن «جايسىز سەزٸنٸپ» جٷرگەنٸن انىق اڭعاردىم.
قازاق تٸلٸن قاشان ٷيرەنەسٸزدەر?
بيىل تەۋەلسٸزدٸك العانىمىزعا 25 جىلدان استى. وسى جىلدار ٸشٸندە ٶزٸمٸزدٸڭ ورىستٸلدٸ قازاقتار قانشالىقتى قازاق تٸلٸن مەڭگەردٸ? تٷك تە مەڭگەرگەن جوق. 2000 جىلدارى جۋرفاكتا وقىپ جٷرگەندە ارمان اعامىزدى «ارمان اكتاەۆيچ» دەپ اتاۋشى ەدٸك. ال «Central Asia Monitor» گازەتٸ جۋرناليستٸ ٶز سۇحباتىندا «ارمان اكتايۇلى» دەپ اتاپتى. بولعان, بٸتكەن ٶزگەرٸس وسى عانا.
وسىنى ەلدەگٸ ورىستٸلدٸ قازاقتار سەزٸندٸ مە? جوق. مٷلدە سەزٸنگەن جوق. ولار تٸل سىندىرۋعا ەشقاشان قۇلىق تانىتپادى. ەسەسٸنە تاۋسىلمايتىن سىلتاۋلارىن ايتىپ, جۇرتتىڭ ميىن اشىتىپ كەلەدٸ.
بٷگٸندە قازاقتٸلدٸ قازاق پەن ورىستٸلدٸ قازاق بٸلەتٸن بٸر اقيقات بار. ول ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرٸ قازاق تٸلٸ العا جىلجىعانى. ەندٸ بٸر 15 جىلدا ورىس تٸلٸنە دەگەن قاجەتتٸلٸك مٷلدە جويىلادى. مۇنى ورىستٸلدٸ قازاقتار مويىنداعىسى كەلمەيدٸ.
كٸم «تورموز»?
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قازاق تٸلٸ بيلٸكتٸڭ ەكٸمشٸلٸك كٷشٸنە ارقا سٷيەمەي-اق تابيعي جولمەن دامىپ, ٶركەندەدٸ. مۇنى ورىستٸلدٸ قازاقتار جاقسى بٸلەدٸ. بٸراق ولار قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە قۇلىقسىز. ەنجار.
ولاردىڭ وسى بٸر ەرەكەتٸ قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە ىقىلاس تانىتقان ٶزگە ۇلتتاردىڭ ىقىلاسىن سۋ سەپكەندەي باسىپ جاتقانىن ويلامايدى. كٶپكە تٷسٸنٸكتٸ قازاق-ورىس تٸلٸندە ايتساق ەلٸمٸزدەگٸ ورىستٸلدٸ قازاقتار قوعامنىڭ العا جىلجۋىنا «تورموز» بولىپ وتىر.
ولار العا ۇمتىلۋدىڭ ورنىنا ٶتكەندٸ اڭساپ, العا باسقان قادامىمىزدى كەيٸن تارتۋدا. پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ «قازاقپەن قازاق – قازاق تٸلٸندە سٶيلەسسٸن» دەپ ايتتى عوي. ٶكٸنٸشكە وراي, ارمان اكتاەۆيچ مەنٸمەن قازاق تٸلٸندە سٶيلەسۋگە ەلٸ دايىن ەمەس. قاشانعى كٷتۋگە بولادى?
قايتا ولار «بۇرىنعى «رومانتيكتەردٸڭ» ورنىن «بۋنتارلار» باستى» دەپ اھ ۇرىپ ٶكٸنٸپ, بيلٸككە رەنٸش ايتۋمەن كەلەدٸ. باسقا-باسقا ەلٸمٸزدەگٸ ورىستٸلدٸ قازاقتاردىڭ نازارباەۆقا رەنجيتٸندەي جٶنٸ جوق.
تٶبەلەس قازاق ۇلتشىلدىعىنا ٶلشەم بولمايدى
وسىدان-اق ورىستٸلدٸ قازاقتاردىڭ قازاقى ۇلتشىلدىق ولارعا قاتتى ديسكومفورت تۋعىزىپ وتىرعانىن بايقايمىز. وسىلايشا ەرٸپتەسٸمٸز «ەتنيكالىق تۋىستارىنا» دەگەن كٶزقاراسىن بٸلدٸرٸپ قويعانىن ٶزٸ دە بايقاماي قالعان سىڭايلى. بۇدان كەيٸن ول قازاق ۇلتشىلدىعى قوعامدىق ٶمٸرٸمٸزدە قالاي كٶرٸنٸس تاۋىپ, «بايىرعى جۇرتتىڭ» مازاسىن قالاي قاشىرىپ جاتقانىن ارمان اكتاەۆيچتىڭ اۋزىمەن ايتۋعا تىرىسىپتى.
ال ارمان اكتاەۆيچ بولسا, «ەكەم-اۋ, مەن قازاق ۇلتشىلدىعى جايىندا نە ايتالامىن, ماعان اداسىپ كەلٸپ وتىرسىڭ» دەپ ايتۋدىڭ ورنىنا استاناداعى ەبۋ-دابي پلازاداعى تٶبەلەستٸ, بوجكونىڭ سوڭعى ەڭگٸمەسٸن, المازبەك اتامباەۆتىڭ بٸزدٸڭ بيلٸككە ايتقان سىنىن, تٸپتٸ پرايم پلازاداعى كونتسەرتتەگٸ تٶبەلەستٸ بٸر سىزىقتىڭ بويىنا جيناپ, قازاق ۇلتشىلدىعىمەن بايلانىستىرىپ «نەچتو» بٸردەڭە ايتۋعا تىرىسىپتى.
ارمان اكتاەۆيچ مىرزا, قازاقتار تٶبەلەسسە, وعان قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ قاتىسى قاناشا? كٷنٸ كەشە عانا ەبۋ-دابي پلازادا ورىن العان تٶبەلەسكە ۇلتشىلدىق نەگٸز بولدى دەپ باعالاۋىڭىز بۇل ەندٸ اۋىل جاستارى مەن بيلٸك اراسىنا وت تاستاۋ ەمەس پە?
ول تۇرمىستىق داۋ-جانجالدان تۋعان دٷنيە عوي. الماتىدا جاتىپ, استاناداعى تٶبەلەسكە بۇلايشا باعا بەرۋٸڭٸزگە نە تٷرتكٸ بولدى? سٸز ويلاعانداي الماتىداعى پرايم پلازاداعى تٶبەلەستەن دە قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ ٸزٸن بايقاي المادىم. تٶبەلەس بولعان جەردە قازاق قوعامى ۇلتشىل رەتٸندە تانيتىن دوس كٶشٸمدٸ كٶرٸپ, وسىلاي دەسەڭٸز, ويلانۋعا بولار ەدٸ.
بۋنتار مەن رومانتيكتەر حاقىندا
ايتپاقشى, ارمان اكتاەۆيچ پرايم پالازدا قايرات نۇرتاستىڭ ەنٸن تىڭدايمىز دەپ كەلگەن جٷزدەگەن قازاق جاستارى مەن استاناداعى ەبۋ-دابي پلازدا ٷندٸستەرمەن جاعا جىرتىسقان كٷزەتشٸلەردٸ «بۋنتار» دەپ اتاسا, كەڭەس زاماندا مەسكەۋدٸڭ بەتٸنە سامال بولىپ سوعا الماعان قازاق زييالىلارىن ۇلتشىل «رومانتيكتەر» دەپ باعالاپتى.
ارمان اكتاەۆيچ رومانتيكتەر مەن بۋنتارلاردىڭ ارا جٸگٸن اجىراتىپ بەرگەننەن كەيٸن جۋرناليست «تو ەست ۆى حوتيتە سكازات, چتو رازۋمنوگو/ۋمەرەننوگو ناتسيوناليزما ۆ كازاحستانە نە پولۋچيلوس? ي ۆمەستو نەگو ستالي نابيرات سيلۋ درۋگيە تەچەنييا?» – دەپ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قالىپتاسقان قازاق ۇلتشىلدىعىن جۇرتقا «ۇردا جىق» اعىم رەتٸندە تٷسٸندٸرۋگە تىرىسادى.
بۇدان ارمان اكتاەۆيچ الماتى مەن استانادا ورىن العان تٶبەلەستٸ تاعى دا باسشىلىققا الىپ, قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ مەنٸن تٷسٸندٸرۋگە تىرىسىپتى. وسى ەكٸ تٶبەلەس ارقىلى قازاق ۇلتشىلدىعىنا قالاي باعا بەرۋگە بولادى? ارمان اكتاەۆيچ تٸل ٷشٸن ترامۆايدىڭ استىنا تٷسۋگە دەيٸن بارعان رۋزا بەيسەنبەكتٸ قالايشا ۇمىتىپ كەتتٸ ەكەن?
ال ۇلتتىق مٷددە جولىندا كٷرەس جٷرگٸزٸپ جٷرگەن دوس كٶشٸم, بەرٸك ەبدٸعالي, ايدوس سارىم, مۇحتار تايجان, اسقار جۇمادٸلداەۆتىڭ ەرەكەتتەرٸن ارمان اكتاەۆيچ نەگە ەسەپكە المايدى? قازاق ۇلتشىلدىعىنا قاتىسى جوق تٶبەلەستەردٸ ۇلتشىلدىققا ينديكاتور ەتٸپ الۋدىڭ نە قاجەتٸ بار ەدٸ?
اۋىل جاستارى قالادا قالۋى كەرەك
سۇحباتتىڭ سوڭىنا قاراي ارمان اكتاەۆيچ مەملەكەتتٸڭ اۋىل جاستارىنا جوعارى وقۋ ورىندارىنا تٷسۋ ٷشٸن جىل سايىن بەرەتٸن كۆوتاسىن كٶپسٸنٸپتٸ. ول كۆوتا بويىنشا بٸلٸم الىپ, ديپلوم العان جاستاردىڭ بەرٸ اۋىلعا قايتىپ كەتپەيتٸنٸنە قىنجىلىس بٸلدٸرٸپتٸ.
سوندا نە, استانا مەن الماتى ارمان اكتاەۆيچ سەكٸلدٸ جانداردىڭ تۇرۋى ٷشٸن سالىنىپ پا? وسى جاعىن تٷسٸنە المادىق. ٷكٸمەت اۋىل جاستارىنا كۆوتا بٶلگەندە ولارعا بٸلٸم بەرٸپ, اۋىلعا قايتارۋدى كٶزدەگەن جوق.
قايتا ولاردى قالادا تۇراقتاپ, جۇمىس ٸستەپ, ەلٸمٸزدٸڭ ٶسٸپ, ٶركەندەۋٸنە پايداسىن تيگٸزسٸن دەگەن ماقساتتى باسشىلىققا العانى انىق. ارمان اكتاەۆيچ, ٷكٸمەتتٸڭ اۋىل جاستارىنا ارنالعان قانداي باعدارلامالارى بارىن جەتٸك بٸلمەسەڭٸز, مۇنداي ەڭگٸمەنٸ قوزعاپ نەڭٸز بار? تىرمانىڭ باسىن باسىپ, سابى ماڭدايىڭىزعا سارت ەتٸپ تيگەنٸن ٶزٸڭٸزدە اڭعارماي وتىرسىز.
نۇرلان جۇماحان, جۋرناليست.
