– اراي الدىمەن ٶزٸڭ جايلى بٸلگٸمٸز كەلەدٸ?
– قىتايدىڭ التاي ايماعىندا ٶمٸرگە كەلدٸك. 1990 جىلعىمىن. ەسٸلٸ, سەكسەنٸنشٸ جىلدىڭ اياعىندا تۋعام, بٸراق تٸزٸمدەلٸپ بولعانشا, 90-شى جىل دا تاقاپ قالعان عوي (كٷلٸپ). ەكەم ايدارحان قابدوللا قىتايداعى اتاقتى پالۋان. ٷيدە 4 بالامىز. كەنجەسٸمٸن. بالا كەزدە ەكەمنٸڭ ٸزٸن قۋىپ, بٸراز ۋاقىت كٷرەسپەن اينالىستىم. 2004 جىلى استاناداعى قاجىمۇقان اتىنداعى سپورت ينتەرناتىندا ماشىقتاندىق. بٸراق, كٶلٸك وقيعاسىنا ۇشىراعاننان كەيٸن, كٷرەستٸ تاستاۋعا تۋرا كەلدٸ. سودان بەرٸ ەنگە دەگەن ىقىلاسىم اۋىپ, بٸرجولاتا مۋزىكاعا كەتتٸم. بۇل سالاعا كەشٸگٸڭكٸرەپ كەلگەن اداممىن.
ەن ايتقاندى بالا كەزدەن ۇناتاتىنمىن. بٸراق, مۇنى كەسٸپ قىلام دەپ ويلاماعام. العاشقى ارمانىم, ەرينە, پالۋان بولۋى ەدٸ. ٶيتكەنٸ, ەكەمٸزگە قاراپ ٶستٸك قوي. ال ەكەمٸزدٸڭ كەزٸندە «ەسٸك اشىلعان» جوق. قىتاي – جابىق مەملەكەت. ەكەمٸز ەلدٸڭ ٶز ٸشٸندە تانىمال بولعانمەن, سىرتقى جارىستارعا شىعا المادى. مەنەن پالۋان شىعارۋ و كٸسٸنٸڭ دە ارمانى بولاتىن.
ەلگٸ وقيعادان كەيٸن كٷرەستەن قول ٷزدٸم. قايعىرىپ, بٸرتٷرلٸ كٶڭٸلٸم قۇلازىپ جٷردٸ. ارمانىمنان الىستاپ كەتتٸم. سونداي كٶڭٸلسٸز كٷندەردٸ مۋزىكا جازادى عوي. ەن – ەمشٸ. ٶستٸپ جٷرگەندە, اياقاستىنان مۋزىكامەن اۋىرىپ قالدىم.
– العاشقىسى American Idol (امەريكا شولپانى) اتتى اقش-تاعى ٸرٸ جوبانىڭ قىتايداعى نۇسقاسى. سhinese idol دەپ اتالادى. وسى بايقاۋعا قاتىستىق. نەتيجەسٸندە 6 ٷزدٸك ەنشٸنٸڭ قاتارىنا كٸردٸم.
قىتايدا حالىق كٶپ قوي. ٸرٸكتەۋ الدىمەن جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە جٷردٸ. ٸرٸ قالالاردا ٶتكەن ٸرٸكتەۋگە 10 مىڭنان (!) استام ادامنان قاتىستى. كونكۋرس ەڭ سوڭىندا شانحايدا ٶتتٸ. الدىمەن پەكيندەگٸ ٸرٸكتەۋدەن ٶتتٸم (ٶزٸم وسى قالادا وقيمىن). شانحايعا بارلىعى 125 ادامدى تاڭداپ الدى. كەيٸن بۇلاردىڭ اراسىنان 70 ەنشٸنٸ سٷزٸپ الدى. بۇدان 40, ودان 20, ودان كەيٸن 12 ەنشٸ قالدىق. وسى 12 ەنشٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ التاۋىمىز اقتىق سىنعا شىقتىق. جارىس جارتى جىلعا سوزىلدى.
اقتىق سىندا «سوناۋ الىس جايلاۋدا» دەپ اتالاتىن قازاقتىڭ ەنٸن ورىندادىم. بۇل ەننٸڭ قىتايشا نۇسقاسى بار. حالىق كەدٸمگٸدەي جاقسى كٶرەدٸ. التايداعى ەل اقسايعا اۋا كٶشكەندە, وسى كٶشتٸ باستاپ شىققان باتىر سٷيگەن جارىنان كٶز جازىپ, تابا الماي قالادى. اقسايدا, نەگٸزٸنەن, دٷنگەندەر قونىس تەپكەن. قازٸر مۇندا قازاق اۋدانى بار. مٸنە, سولار شىعارعان ەن.
بۇل ەن بٷكٸل قىتايعا تانىمال. سودان سوڭ ٶزٸمنٸڭ «دوس» دەگەن ەنٸمدٸ ورىندادىم. قازاقشا-قىتايشا ارالاس. قايىرماسى: «ۇمىتپاسپىن ايتقان سٶزٸڭدٸ, ٷمٸتكە تولى سول بٸر كٶزٸڭدٸ». وسى ەكٸ شۋماعى قازاقشا ايتىلادى. بۇل ەن حيتكە اينالدى. قازٸر تىڭدارماندارىم, قىتاي بولسا دا, تٸلٸ كەلمەسە دە وسى ەكٸ اۋىز قازاقشا سٶزدٸ جاتقا بٸلەدٸ. وسى ەكٸ شۋماق ارقىلى قازاعىمدى ەلەمگە تانىتتىم دەپ ويلايمىن. جىراقتا جٷرگەننەن كەيٸن, ورايى كەلسە, قازاق ەنٸن قىتاي تىڭدارمانىنىڭ ساناسىنا سٸڭدٸرۋگە تىرىسامىن.
– بۇل دا ەزٸر ەۋروپادا تانىمال كونكۋرس. Rising star دەپ اتالادى. پەكيندە ٶتتٸ. وعان دا قاتىستىق.
ٶز باسىم «ازييا داۋىسىن» كٶپ كٶرگەنمٸن. ەسٸرەسە, 90-شى جىلدارى بايقاۋ قاتىسۋشىلارى ورىنداعان ەندەر تاماشا بولاتىن. ونىڭ ٸشٸندە قازاقتىڭ اتاقتى پالۋانى قاجىمۇقاننىڭ تۋعان نەمەرەسٸ, سازگەر باقىتجان قاجىمۇقانوۆتىڭ «تاڭعى جاس» دەپ اتالاتىن ەنٸن تاڭداپ الدىم. مەلوديياسى, ماقامى دا ەسكٸرمەگەن تاماشا تۋىندى. بٸراق, قازٸر ۇمىت قالدى.
وسى ەندٸ ورىندادىم. قىتايلار بٸر اۋىز سٶزٸن تٷسٸنگەن جوق. بٸراق, ەرەكشە باعالادى. ال قازىلار القاسى بۇل ەننٸڭ 20 جىل بۇرىن جازىلعان ەن ەكەنٸنە سەنگەن جوق. بايقاۋدان 5-شٸ ورىن الدىم.
قازاقتا سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ەسترادا, بىلايشا ايتقاندا, پوپ-ميۋزيك بولعان. مەن مۇنىمەن ماقتانامىن. «ازييا داۋسىنىڭ» ارحيۆٸن قايتا اشۋ كەرەك.
– قىتاي تىڭدارمانىنىڭ تالابى, تالعامى قانداي ٶزٸ?
–تىڭدارماننىڭ ەندٸ قابىلداۋىنىڭ ٶزٸ بەلگٸلٸ بٸر ەلدٸڭ تابيعاتىنا, حالقىنىڭ بولمىس-بٸتٸمٸنە, تۇرمىسىنا تٸكەلەي بايلانىستى. قىتايدا سوڭعى جىلدارى شوۋ-بيزنەس قاتتى دامىدى. سوسىن وسى شوۋ-بيزنەسكە باعا بەرەتٸن, تٷرلٸ بايقاۋلاردا ەدٸلقازى بولاتىن ادامداردىڭ دا دەڭگەيٸ ٶستٸ. ولار سەنٸڭ كٶزٸڭە, كٶڭٸلٸنە قارامايدى. ەرقاشان ەدٸل باعاسىن بەرەدٸ.
– الداعى جوبا-جوسپارلارىڭ جايىندا بٸلگٸمٸز كەلەدٸ?
– ماقساتىم – البوم شىعارۋ. بٸراز ەننٸڭ باسى قۇرالعان سيياقتى. جاقسى ەن جازسام, بٸردەن قازاق تىڭدارمانىمەن بٶلٸسەمٸن. ٶيتكەنٸ, الدىڭعى كەزەكتە سولار ٷشٸن جازامىن. يە, قىتايداعى بٸراز بايقاۋعا قاتىستىم. بٸراق, قازاقستاننان شاقىرتۋ تٷسسە, بٷگٸن-اق كەلۋگە ەزٸرمٸن. شەتەلدە جٷرٸپ قازاقتىڭ اتىن تانىتۋدى ٶزٸمە مٸندەت سانايمىن.
– تىڭدارمان رەتٸندە قاي قازاق ەنشٸسٸنٸڭ شىعارماشىلىعى ۇنايدى?
– باتىرحان شٷكەنوۆتىڭ ەندەرٸن ەرەكشە جاقسى كٶرەمٸن. روزا رىمباەۆانىڭ 30 جىل بۇرىن جازىلعان ەندەرٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن جٷرەگٸمدٸ تەربەيدٸ. ٸلگەرٸدە «ازييا داۋىسىن» جيٸ تاماشالادىم دەدٸم عوي. سول كەزگٸ قازاق مۋزىكاسى دٷنيەجٷزٸمەن دەڭگەيلەس ەدٸ. مىسالعا, «روكسوناكي» دەگەن توپ بولدى. قازاقشا روك ايتتى. «سٶيلەپ قال, سٶيلە تٸلٸم, ارىس كەلدٸ» دەپ ەندەتەتٸن. وسى توپتىڭ «تٸل» دەپ اتالاتىن پلاستينكاسى بار. تاپساڭىز, تىڭداۋعا تۇرارلىق دٷنيە. قىدىرەلٸ بولمانوۆ ورىنداعان «سٷگٸردٸڭ ەنٸ» دە ساقتاۋلى. سول كەزگٸ ەنگە دەگەن تالاپ, تالعام جوعارى ەدٸ. يدەيا, وي بار بولاتىن. بٸراق, اسپاپ, تەحنيكا ناشار بولدى.
قىتاي ەنشٸلەرٸ, شوۋ-بيزنەس جۇلدىزدارى تابىسىن كونتسەرت ارقىلى تابادى. تويدان تابىس تابۋ دەگەن تٷسٸنٸك جوق دەمەيمٸن, بٸراق جوعارعى دەرەجەدەگٸ, تانىمال ەنشٸلەر تويعا بارمايدى. ماڭايلامايدى دا. بٸلسەم, بٸزدە كەرٸسٸنشە. كٸمنٸڭ اتى تانىمال, ەندەرٸ ەلدٸڭ اۋزىندا جٷرسە, ەندەشە, ونىڭ باعاسى دا تويمەن ٶلشەنەدٸ. ەڭ قىمبات دەگەنٸم عوي. ونىڭ ٷستٸنە قىتايدا جان سانى كٶپ. بٸزبەن سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ. قازاق ەنشٸسٸ الماتىداعى الاڭدى تولىق تولتىرۋ ٷشٸن قازاق ەستراداسىنىڭ ٶزٸ بٸر تٸلدٸ بولۋى كەرەك. تۇنىق قازاقتار تازا قازاقشا تىڭدايدى
– ال قازٸر شە?
– بٸزدە شوۋ-بيزنەسٸ ەلٸ قالىپتاسقان جوق. توي بيزنەس بار. تويدا ادامنىڭ كٶڭٸلٸن كٶتەرەتٸن, ارقاسىن تەرلەتٸپ بيلەتەتٸن ەندەر شىرقالادى. نەگٸزٸنەن, ادامداردى شارشاتپايتىن ەندەر. تويدا, مەيلٸ, ول جىلاۋىق ەن بولسىن, ٶزٸڭنٸڭ جٷرەگٸڭنەن شىققان, ورىستار ايتاتىنداي «يدەالنىي» ەندٸ ورىنداي المايسىڭ. بۇل دۇرىس نەمەسە بۇرىس دەپ ايتا المايمىن. ەسٸلٸندە, توي-بيزنەس شوۋ-بيزنەستٸڭ بٸر سالاسى عانا. سولاي بولۋى كەرەك ەدٸ.
قىتايدا حالىق كٶپ قوي. ٸرٸكتەۋ الدىمەن جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە جٷردٸ. ٸرٸ قالالاردا ٶتكەن ٸرٸكتەۋگە 10 مىڭنان (!) استام ادامنان قاتىستى. كونكۋرس ەڭ سوڭىندا شانحايدا ٶتتٸ. الدىمەن پەكيندەگٸ ٸرٸكتەۋدەن ٶتتٸم (ٶزٸم وسى قالادا وقيمىن). شانحايعا بارلىعى 125 ادامدى تاڭداپ الدى. كەيٸن بۇلاردىڭ اراسىنان 70 ەنشٸنٸ سٷزٸپ الدى. بۇدان 40, ودان 20, ودان كەيٸن 12 ەنشٸ قالدىق. وسى 12 ەنشٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ التاۋىمىز اقتىق سىنعا شىقتىق. جارىس جارتى جىلعا سوزىلدى.
– قىتاي ەنشٸلەرٸ دە تويدان تاپقان تابىسپەن كٷن كٶرە مە?
– بٸز ٶزگە تٸلدٸڭ بەرٸن بٸلەمٸز...
– ٶزگە تٸلدٸ بٸلۋ ٶنەر, نەگٸزٸ. بٸراق, ٶز تٸلٸڭدٸ, دٸلٸڭدٸ, قانىڭدى ۇمىتۋ دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. بٸز بٶتەن ەلدە ٶستٸك, ەرجەتتٸك. تٸلدٸ ۇمىتقان جوقپىز.
قازاقستانعا العاش 2004 جىلى كەلدٸم. ٶتٸرٸكشٸ بولمايىن, بٸراق, ول كەزگٸ استانا 90 پايىزعا ورىسشا سٶيلەيتٸن. ول كەزدە بالامىز. 14-15 جاستامىن. قازاقشا سٶيلەسەم, ەل بٸرتٷرلٸ قارايدى. كەيبٸرەۋلەر, تٸپتٸ, رەنجيدٸ. ۋاقىت ٶتە كەلە قازاقشا سٶيلەۋگە ۇيالاتىن جاعدايعا جەتتٸم. دٷكەنگە بارعاندا قاراداي قىسىلامىن. الاتىن زاتىمدى ايتا الماي, ەڭ اياعى نۇسقاپ كٶرسەتٸپ, «اناۋ بٸر, مىناۋ بٸر زات» دەپ ەۋرەگە تٷسەتٸنمٸن. ورىسشا بٸلمەيمٸن, ٶيتكەنٸ. مٷلدەم بٸلمەيمٸن. شىنىمدى ايتايىن, سول كەزدە ٸشتەي قاتتى قاپالاندىم. ٶز جەرٸمدە جٷرٸپ مىلقاۋعا اينالعانىم قالاي? تەۋەلسٸز ەل دەگەندەگٸ تٷرٸ وسى ما? ول كەزدە التايدا قازاق اشقان دٷكەنگە بارىپ, قازاقشا سٶيلەپ تاۋار الامىز. كەيبٸر قىتايدىڭ ٶزٸ قازاقشا سٶيلەيدٸ. سٶيلەيدٸ دەگەنٸم ٶز الدىنا, قازاقشاعا سۋداي, ماقال-مەتەلدەپ كەتەدٸ.
سودان 10 جىل ٶتكەسٸن استاناعا قايتا ورالدىم. قۋانىپ قالدىم. قازاقشا سٶيلەيتٸندەر كٶبەيٸپتٸ. بٸر اسحانادا وتىردىق. كٶبٸ قازاقشا سٶيلەپ وتىر. ارقام كەڭٸپ قالدى. ٶزگەرٸس بار ەكەن. بۇرىنعىدان كٶپ جاقسى. سوسىن ورىستار دا باسىلعان سيياقتى. قازاقشا سٶيلەيتٸندەردٸ كەزدەستٸردٸم. بۇل دا بولسا جاقسىلىق. تٸپتٸ, جاقسى بولسا ەكەن... قىتايدا سولاي. قىتايشا سٶيلەمەسەڭ, قىتايشا ۇقپاساڭ, جۇمىسقا الىنبايسىڭ, ٶمٸر سٷرە المايسىڭ. بٸزدە سونداي كٷنگە جەتسەك دەپ ارماندايمىن.
– راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن, دۋمان بىقاي
https://youtu.be/-_Jl_7fjCps
