ياعني, وقۋشىلاردىڭ الدىڭعى العان داعدىلارى جاڭا داعدىلاردى مەڭگەرۋگە ٷلكەن ىقپالىن تيگٸزەدٸ. وقۋشى مەكتەپ قابىرعاسىندا العان بٸلٸمٸ مەن بٸلٸگٸن, داعدىسىن ادامزات قىزمەتٸنٸڭ ەرتٷرلٸ سالاسىندا قولدانا الۋى تيٸس. بەسەكەگە قابٸلەتتٸ جەكە تۇلعانى قالىپتاستىرۋدا ونىڭ بويىنا تٶل مەدەنيەتٸمٸز بەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى, ٶتكەن تاريحىمىز بەن حالىق مۇراسىن پايدالانا وتىرىپ, رۋحاني باي, جٷرەگٸ ٸزگٸلٸك پەن يماندىلىققا تولى, كەز كەلگەن مەسەلەگە سىني تۇرعىدان قارايتىن, ٶز كٶزقاراسى مەن پايىمىن دەلەلدەي الاتىن, ەركٸن ويلى, انا تٸلٸندە وقۋ جەنە جازۋ ساۋاتتىلىعى قالىپتاسقان پاتريوت تۇلعانى تەربيەلەۋ. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ جەتٸك بٸلٸپ, ونى ەدەبي نورماعا ساي قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانا بٸلۋ ارقىلى ونىڭ دامۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوساتىن بولاشاق مامان دايىنداۋدىڭ العاشقى ٸرگەتاسىن قالاۋ نەگٸزگٸ مٸندەتتٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى.
زاماناۋي جاعدايدا جاس ۇرپاقتى وقىتۋ مەن تەربيەلەۋ – بارلىعىمىزدىڭ قاراپايىم اتا-انالار دا, قاراپايىم مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸ مەن عالىمدار دا بەي-جاي قاراي المايدى جەنە ٶزەكتٸلٸگٸن جاقسى تٷسٸنەدٸ. ساپالى بٸلٸم – مەملەكەت پەن قوعامنىڭ تابىستى دامۋىنىڭ, ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق ٶرلەۋٸنٸڭ كەپٸلٸ. بٸلٸم سالاسىندا كەشٸگۋ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە, بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن تٶمەندەتۋگە كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. عىلىم كەڭٸستٸگٸنە «ادامي كاپيتال» ۇعىمىنىڭ ەنۋٸ, ادامزاتتىڭ ەلەۋمەتتٸك ەكونوميكالىق دامۋىنا قاتىستى وقۋعا كٶزقاراستىڭ ٶزگەرۋٸنە ىقپال ەتتٸ.
سوندىقتان بٷگٸنگٸ كٷنٸ وقىتۋ جٷيەسٸندە اۆتوريتارلىق پەداگوگيكا ەرەكەتتەسۋ پەداگوگيكاسىنا اۋىسىپ, ادامعا ەڭ نەگٸزگٸ قۇندىلىق رەتٸندە قاراۋ قالىپتاسىپ كەلەدٸ. كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ «ستراتەگييالىق رەسۋرسى» رەتٸندەگٸ ازاماتتارىنىڭ بٸلٸمدٸلٸك دەڭگەيٸ مەن ولاردىڭ قوعامداعى قارقىندى ٶزگەرٸستەرگە تەز بەيٸمدەلۋ قاجەتتٸلٸگٸنٸڭ, مەملەكەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ستراتەگييالىق جوسپارلارىنا بٸلٸم جٷيەسٸنٸڭ سەيكەستٸگٸنٸڭ ماڭىزدىلىعىن تٷسٸنۋ بٸلٸم جٷيەسٸندە رەفورما جٷرگٸزۋدٸڭ نەگٸزگٸ فوكتورى بولادى.
ەر مۇعالٸم ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ ٷشٸن ماعان نە ٸستەۋ كەرەك? دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرۋ كەرەك. وعان ٶزٸنٸڭ قازٸرگٸ جاعدايىن زەرتتەپ, جىلدار بويى تامىرىن تەرەڭگە جايىپ العان كەمشٸلٸكتەرٸمٸزدٸ تالداپ, ولاردى جٸكتەۋ ارقىلى ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ قاجەت دەگەن باسىمدىقتارىن انىقتاۋدان باستاۋ كەرەك. شىنايى جاعدايىمىزدى انىقتاۋ ٷشٸن بٸرنەشە تەسٸلدٸ قولدانايىق. جۇمىسىمىزدى تەورييالىق تۇرعىدان جاقسى بٸلسەك تە, ونى قالاي ٸسكە اسىرۋ كەرەكتٸگٸن جەتە بٸلمەۋٸمٸزبەن قاتار, ٷيرەنۋ ٷشٸن ٸزدەنبەگەنبٸز, قاعاز جٷزٸندە ورىنداۋ شەبەرلٸگٸمٸز جىل ساناپ ارتىپ, ال ٸس جٷزٸندە جٷيەسٸز, ەلسٸز جٷرگٸزٸلۋٸنە جول بەرٸپ كەلگەنٸمٸزدٸ مويىندايىق. وقۋ نەتيجەسٸنٸڭ ساپاسىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن بۇل كەدەرگٸلەر مەن ولقىلىقتاردى توپتاستىرىپ, ماڭىزدىلىعىن انىقتاۋعا بولادى:
- مۇعالٸمدەردٸڭ وقۋى مەن كەسٸبي دامۋ ٷدەرٸسٸنە قاتىسۋ جەنە كٶمەكتەسۋ;
- وقىتۋ ٷدەرٸسٸن جوسپارلاۋ, ٷيلەستٸرۋ جەنە باعالاۋ;
- ماقسات قويۋ جەنە كٷتٸلەتٸن نەتيجەلەردٸ بولجامداۋ;
- رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتۋ;
- قۋاتتى شىعارماشىلىق توپتار قۇرۋ;
پروبلەمالاردى سىندارلى تالداۋعا قاتىسۋ
ەندٸ بۇل باسىمدىقتاردى نەگٸزگە الا وتىرىپ, كەسٸبي دامۋىمدى قالاي جوسپارلايمىن? قانداي باسىم مٸندەتتەردٸ شەشۋگە تيٸسپٸز? ٶز تەجٸريبەمە ٶزگەرٸس ەنگٸزۋگە, قىزىعۋشىلىق تانىتقان ەرٸپتەستەرٸممەن بٸرلەسٸپ, تەجٸريبە كەزەڭٸندە قانداي مەسەلەمەن اينالىسامىن? قانداي باسىم مٸندەتتەردٸ شەشۋگە تيٸسپٸن, ول ٷشٸن ماعان كٸمدەردٸڭ كٶمەگٸ قاجەت, ونى نە ٷشٸن جاسايمىن, قالاي جاسايمىن جەنە ودان قانداي نەتيجە كٷتەمٸن? مٸنە, وسى ماڭىزدى سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەۋ ٷستٸندە بٸز جەكە دامۋ جوسپارىمىزدى جاساۋىمىز قاجەت.
دەمەك, بٸز «ححٸ عاسىردا تابىستى بولۋ ٷشٸن بالالار نەنٸ ٷيرەنۋٸ كەرەك? وقىتۋدىڭ ەڭ تيٸمدٸ ەدٸسٸ قانداي?» دەگەن باسىمدىق بويىنشا دامىتۋ ەرەكەتٸمٸزدٸ جٷرگٸزۋگە تيٸسپٸز.
- دامىتۋ ٷدەرٸسٸندەگٸ باسىم مٸندەتٸمٸز دەپ قاراستىراتىن بەلگٸلەر:
- سىنىپتا وقىتۋدى باسقارۋ داعدىلارىن مەڭگەرٸپ, وقۋشىلاردى توپپەن جۇمىس جاساۋ.
- وقۋشىلاردىڭ قولايلى ورتادا بٸلٸم الۋىنا جاعداي تۋدىرۋ;
- وقۋشىلاردى كٸتاپ وقۋعا ٷيرەتۋ, سونىڭ ارقاسىندا ٶزدٸگٸنەن ٸزدەنۋ ارقىلى تەورييالىق بٸلٸمدٸ تولىقتىرۋعا يتەرمەلەۋ;
- ٶز وقىتۋ ەرەكەتتەرٸنە رەفلەكسييا جاساۋ, سول ارقىلى سەتسٸزدٸكتەردٸ جويۋدى ٷيرەنۋ;
- كٸتاپحانامەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ;
- وقۋشىلاردى ديالوگكە تارتۋ ەدٸستەرٸن قاراستىرىپ, ولاردى قالاي قولدانۋ كەرەكتٸگٸن ٸسكە اسىرۋ;
- بلۋم تاكسونوميياسىنىڭ ماقساتتىق جٷيەسٸنە نەگٸزدەلگەن ساباق جوسپارىنىڭ وقۋعا ىقپالىنىڭ ماڭىزىن تٷسٸنۋ ت.ب.
ياعني وقۋشى بويىنا يكەمدٸ داعدىلار, كەسٸبي قۇزىرەتتەر قالىپتاستىرۋ.
ولاردىڭ سىني ويلاۋىن – اقپاراتتار اعىنىن باعدارلاي الۋ مٷمكٸندٸگٸن, سەبەپ-سالدارلىق بايلانىستاردى كٶرە الۋىن, قاجەتسٸز اقپاراتتاردى ەلەكتەن ٶتكٸزٸپ قورىتىندىلاۋىن.
سەتسٸزدٸككە جولىققان جاعدايدا شەشٸم شىعارىپ, ٶزٸنٸڭ جەتٸستٸكتەرٸ مەن سەتسٸزدٸكتەرٸنٸڭ سەبەپتەرٸن تٷسٸنۋٸن, شىعارماشىلىق تۇرعىسىنان – ٶزگەرمەلٸ جاعدايلاردا ٶزٸن سەنٸمدٸ ۇستاپ, دەستٷرلٸ ەمەس شەشٸمدەردٸ قابىلداي الۋعا, جاعداياتتى ەر تۇرعىدان باعالاۋعا, قارىم-قاتىناس – كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋ جەنە بايلانىس ورناتۋ, ەڭگٸمەلەسۋشٸنٸ تىڭداۋ جەنە ٶز كٶزقاراسىن جەتكٸزۋ قابٸلەتٸن, ىنتىماقتاستىق قابٸلەتٸن كٶرسەتۋدە – كەسٸبي سالاعا قاراستى قۇزىرەتتٸلٸكپەن تىعىز بايلانىستى ونىڭ نەتيجەسٸن باعالاي الۋ, تالداۋ جاساۋى قابٸلەتٸن دامىتۋ ونىڭ ٶمٸرلٸك داعدىسىنا اينالادى.
بەلسەندٸ وقۋ بارىسىندا مۇعالٸمدەر:
- بارلىق وقۋشىلاردىڭ وقۋ ٷدەرٸسٸنە قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەتٸن جاعىمدى وقۋ احۋالىن قالىپتاستىرۋعا;
- سەنٸمدٸ, جاۋاپتى, بەلسەندٸ, جاڭالىققا ۇمتىلاتىن جەنە ٶزٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتٸن تالداپ,
- رەفلەكسييا جاساي بٸلەتٸن وقۋشىلاردى تەربيەلەۋدٸ ماقسات ەتۋگە;
- وقۋشىلاردىڭ داعدىلارىن دامىتۋعا باعىتتالعان تاپسىرمالار مەن بەلسەندٸ ەدٸس-تەسٸلدەردٸ قولدانۋعا;
- العا قويىلعان وقۋ ماقساتتارىنا قول جەتكٸزۋ ارقىلى جوسپارلانعان ساباقتى تيٸمدٸ ٶتكٸزۋ ٷشٸن ماتەريالداردى, رەسۋرستاردى جەنە قوسىمشا قۇرالداردى پايدالانا وتىرىپ;
- بٷكٸل سىنىپ قاتىساتىن, توپتىق نەمەسە جۇپتىق جۇمىس تٷرلەرٸن, وقۋشىلاردىڭ جەكە جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا;
- وقۋشىلاردى ماداقتاپ, وقۋعا ەلٸكتٸرە, قىزىقتىرا وتىرىپ, ۇعىمداردى تٷسٸندٸرۋدە جەنە ماعىناسىن اشۋدا, نۇسقاۋلىق بەرۋدە تٷسٸنٸكتٸ, انىق, قاراپايىم تٸلدٸ پايدالانۋعا;
- وقۋشىلاردىڭ وقۋىن باقىلاپ, ولارعا كەرٸ بايلانىس ۇسىنۋعا تيٸس.
قازٸرگٸ كەزدەگٸ بٸلٸمنٸڭ مەنٸ – شىعارماشىلىقتى, سىن تۇرعىسىنان ويلاۋدى, قارىم-قاتىناس جاساۋ مەن ىنتىماقتاستىق قابٸلەتتٸلٸكتٸ دامىتۋ; جاڭا تەحنولوگييالاردىڭ پوتەنتسيالىن قولدانا بٸلۋ, تٷسٸنۋ جەنە بٸلۋدٸڭ سەيكەستٸگٸندە جەنە اقىرىندا – جەكە قاسيەتتەردٸ, سونىڭ ارقاسىندا ادامدار ٶزٸن-ٶزٸ تانىتا الادى جەنە ادامزاتتىڭ تۇراقتى دامۋى ٷشٸن قاتار جۇمىس جاساي الادى.
مۇعالٸم ٶز ٸسٸنٸڭ مامانى بولۋمەن قاتار, ونىڭ بويىندا بالانى جاقسى كٶرۋ, ونىڭ كٶزقاراسى مەن پٸكٸرٸن سىيلاۋ, تەك ٶز پەنٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸندە عانا قالىپ قويماي قوعامدا بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەرگە قۇلاعى تٷرٸك, كٶزٸ اشىق, جان-جاقتى تالداۋ جاساي بٸلەتٸن مامان بولۋى شارت. وقىتۋ مەن وقۋداعى ٶز قۇزىرەتتٸلٸكتەرٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن, تەجٸريبەلٸك ماڭىزدىلىعىن, وقۋشىنىڭ جەكە تۇلعالىق دامۋىنا, ياعني ونىڭ ٶزٸن-ٶزٸ تانۋعا جەنە ٶزٸندٸك ٶسۋٸ باعىتىندا مۇعالٸمنٸڭ كەسٸپتٸك قۇزىرلىعى, شەبەرلٸگٸنٸڭ رٶلٸ ماڭىزدى. ۇلى اعارتۋشى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ: «بالا وقىتۋدى جاقسى بٸلەيٸن دەگەن ادام ەۋەلٸ بالالارعا ٷيرەتەتٸن نەرسەلەرٸن ٶزٸ جاقسى بٸلۋٸ كەرەك» – دەگەن.
سوندىقتان كەسٸبي شەبەرلٸگٸ شىڭدالعان, قۇزىرلىعى جوعارى, ٶز ٸسٸنٸڭ تەحنولوگى بولۋ ۇستازدان نەنٸ تالاپ ەتەدٸ دەسەك, ول مۇعالٸمنٸڭ شىعارماشىلىق ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ مازمۇنى زەرتتەۋشٸلٸك قىزمەتتەن, جەكە ٸزدەنٸستەردەن تۇرادى. نەتيجەگە باعىتتالعان بٸلٸمدەندٸرۋدٸڭ جاڭا جٷيەسٸنە كٶشۋ مۇعالٸمدەردٸڭ كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋدا دا جاڭا كٶزقاراستى قالىپتاستىرۋدى, قۇزىرلىقتارىن ٷنەمٸ دامىتۋدى تالاپ ەتەدٸ. جوعارى مەدەنيەتتٸ ادام عانا وسى قاجەتتٸلٸكتەردٸ شەشۋدٸڭ جولدارىن ٸزدەيدٸ, تابادى.
قورىتا كەلە مۇعالٸمدەردٸڭ كەسٸبي قۇزىرەتتٸلٸگٸ – وقىتۋ ٷدەرٸسٸ ساپاسىنىڭ نەگٸزگٸ رەسۋرسى ەكەندٸگٸ تۋرالى تۇجىرىم جاساۋعا بولادى.
سالتانات ارزىمبەتوۆا, «ٶرلەۋ» باۇو» فيليالى الماتى قالاسى بويىنشا كدي اعا وقىتۋشىسى
پايدالانعان ەدەبيەتتەر:
- اسقاربەك قۇسايىنوۆ «ەلەمدەگٸ جەنە قازاقستانداعى بٸلٸم ساپاسى» [«ليتەر» گازەتٸنٸڭ سايتى]
- ك. دايراباەۆ, ا. دايراباەۆا پەداگوگيكا نەگٸزدەرٸ
- ينتەربەلسەندٸ ەدٸستەمەنٸ جوو-دا قولدانۋ مەسەلەلەرٸ ا.ەلٸموۆ الماتى 2013
- ميرسەيتوۆا س. سىن تۇرعىسىنان ويلاۋ تەحنولوگيياسى.-1998
