تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ تسيفرلىق بولاشاعى: پرەزيدەنت باستامالارى جاڭا ينتەگراتسييانىڭ نەگٸزٸنە اينالۋدا

تٷركٸستاندا ٶتكەن تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ بەيرەسمي سامميتٸ تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ دامۋ باعىتىن جاڭا دەڭگەيگە كٶتەردٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان جاساندى ينتەللەكت ورتالىقتارىنىڭ جەلٸسٸ, ورتاق IT-حاب, تسيفرلىق دەلٸز جەنە تٷركٸ تٸلدەرٸنە ارنالعان تەرمينولوگييالىق بازا باستامالارى ۇيىمنىڭ تەحنولوگييالىق ينتەگراتسيياعا بەت العانىن كٶرسەتتٸ. قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ رەكتورى جانار تەمٸربەكوۆا بۇل باستامالاردىڭ تٷركٸ ەلەمٸن تەك مەدەني كەڭٸستٸك ەمەس, جاھاندىق ينتەللەكتۋالدىق جەنە تسيفرلىق پلاتفورماعا اينالدىرۋداعى ماڭىزىنا توقتالدى.

- پرەزيدەنت وتم سامميتٸندە سٶيلەگەن سٶزٸندە بٷگٸندە قازاقستاندا «ادال ازامات», «ەدٸلەتتٸ قازاقستان», «تازا قازاقستان» سيياقتى اسا ماڭىزدى باستامالاردىڭ جەنە باسقا دا كٶپتەگەن جوبالاردىڭ تابىستى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ. بۇل تۇجىرىمدامالاردىڭ قازاقستاندىق قوعامنىڭ دامۋى مەن رەسپۋبليكانىڭ ەلەمدەگٸ رٶلٸ ٷشٸن قانداي ماڭىزى بار?

- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ سامميتٸندە سٶيلەگەن سٶزٸندە ەلٸمٸزدە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان «ادال ازامات», «ەدٸلەتتٸ قازاقستان», «تازا قازاقستان» سيياقتى ستراتەگييالىق باستامالاردىڭ مەملەكەت دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭٸندەگٸ ماڭىزدى يدەولوگييالىق جەنە قوعامدىق باعدارلارعا اينالعانىن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. بۇل باستامالار قازاقستان قوعامىنىڭ ساپالىق جاڭعىرۋىنا باعىتتالعان كەشەندٸ رەفورمالاردىڭ مازمۇندىق ٶزەگٸن قۇرايدى. اتالعان تۇجىرىمدامالار جەكەلەگەن ەلەۋمەتتٸك جوبالار عانا ەمەس, قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋعا, ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا جەنە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاڭا تاريحي جاعدايدا قايتا پايىمداۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى ستراتەگييالىق تەتٸكتەر بولىپ تابىلادى.

قازٸرگٸ جاھاندانۋ جاعدايىندا مەملەكەتتەردٸڭ دامۋ دەڭگەيٸ تەك ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەرمەن عانا ەمەس, قوعامنىڭ قۇقىقتىق مەدەنيەتٸمەن, ەكولوگييالىق ساناسىمەن جەنە ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸك دەڭگەيٸمەن دە باعالانادى. «ەدٸلەتتٸ قازاقستان» قوعامدا زاڭ ٷستەمدٸگٸن نىعايتۋعا جەنە ازاماتتاردىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنٸمٸن ارتتىرۋعا باعىتتالسا, «ادال ازامات» تۇجىرىمداماسى جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى, ەڭبەكقور ەرٸ وتانسٷيگٸش ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا نەگٸز بولادى. ال «تازا قازاقستان» باستاماسى ەكولوگييالىق مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, قوعامدىق جاۋاپكەرشٸلٸك پەن جاڭا ازاماتتىق ۇستانىمنىڭ ماڭىزدى كٶرسەتكٸشٸنە اينالىپ وتىر.

بۇل باستامالاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلەمدەگٸ رٶلٸ ٷشٸن دە ماڭىزى ەرەكشە. قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيدالارىن ۇستاناتىن, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى دامىعان جەنە تۇراقتى دامۋ ساياساتىن جٷزەگە اسىراتىن ەلدەردٸڭ حالىقارالىق بەدەلٸ جوعارى بولادى. وسى تۇرعىدان العاندا, اتالعان باستامالار قازاقستاننىڭ حالىقارالىق يميدجٸن نىعايتىپ, ونىڭ ٶڭٸرلٸك جەنە جاھاندىق دەڭگەيدەگٸ ىقپالىن كٷشەيتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

مەملەكەت باسشىسى باستاماشىلىق ەتكەن بۇل قۇندىلىقتاردى جٷزەگە اسىرۋدا قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸندە اتالعان باستامالاردى جاستار ساناسىنا سٸڭٸرۋگە باعىتتالعان جٷيەلٸ جۇمىستار جٷزەگە اسىرىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتى اياسىندا قۇقىقتىق مەدەنيەتتٸ ارتتىرۋعا ارنالعان ارنايى حالىقارالىق كونفەرەنتسييالار ۇيىمداستىرىلىپ, ديالوگ الاڭدارى مەن اعارتۋشىلىق جوبالار تۇراقتى ۇيىمداستىرىلۋدا. «تازا قازاقستان» تۇجىرىمداماسى نەگٸزٸندە «تۇراقتى جاسىل كامپۋس», «جاسىل ۋنيۆەرسيتەت» باستامالارى مەن ەكولوگييالىق جوبالار ٸسكە اسىرىلىپ, جاستاردىڭ ەكولوگييالىق جاۋاپكەرشٸلٸگٸن قالىپتاستىرۋعا باسىمدىق بەرٸلۋدە. بۇل جۇمىستار مەملەكەت باسشىسى باستامالارىنىڭ بٸلٸم بەرۋ كەڭٸستٸگٸندە ناقتى جٷزەگە اسۋىنىڭ جەنە جاستار تەربيەسٸندە تيٸمدٸ قولدانىلۋىنىڭ ماڭىزدى ٷلگٸسٸ بولىپ تابىلادى.

بۇل باعىتتاعى جۇمىستار حالىقارالىق دەڭگەيدە دە قولداۋ تاۋىپ كەلەدٸ. جۋىردا ۋنيۆەرسيتەتكە بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ قۇقىعى جٶنٸندەگٸ ارنايى بايانداماشىسى, حالىقارالىق ساراپشى سۋرييا دەۆانىڭ كەلۋٸ سونىڭ ايقىن دەلەلٸ بولدى. كەزدەسۋ بارىسىندا ادام قۇقىقتارى, ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك جەنە تۇراقتى دامۋ مەسەلەلەرٸ تالقىلانىپ, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىن جٷزەگە اسىرۋداعى  «جاسىل كامپۋس» باستاماسى, سونداي-اق «Green Growth», «ەدٸلەت» جەنە «Yasawi Volunteer» ستۋدەنتتٸك كلۋبتارىنىڭ وسى باعىتتاعى ناقتى باستامالارى جوعارى باعالاندى. بۇل مەملەكەت باسشىسى باستامالارىنىڭ حالىقارالىق قۇندىلىقتارمەن ٷيلەسٸپ, بٸلٸم بەرۋ كەڭٸستٸگٸندە ناقتى ٸسكە اسىپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ.

- قاسىم-جومارت توقاەۆ تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ بٸرلٸگٸ تۋربۋلەنتتٸلٸك كەزەڭٸندە ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. سٸز بۇل ۇستانىممەن كەلٸسەسٸز بە? سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, ورتاق پروگرەسكە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن تاراپتاردىڭ كٷش-جٸگەرٸن بٸرٸكتٸرۋگە قانداي ىنتىماقتاستىق باعىتتارى ىقپال ەتە الادى?

- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تۋربۋلەنتتٸلٸك كەزەڭٸندە تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ بٸرلەسە ەرەكەت ەتۋٸ ايرىقشا ماڭىزعا يە» دەگەن ۇستانىمىمەن تولىق كەلٸسەمٸن. قازٸرگٸ حالىقارالىق احۋالدا گەوساياسي بەسەكەلەستٸك كٷشەيٸپ, قارۋلى قاقتىعىستار جاھاندىق ەكونوميكاعا قىسىم تٷسٸرٸپ, ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸك قاتەرلەرٸ ارتىپ وتىرعان كەزەڭدە تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى تەك مەدەني جاقىندىقتىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۇتىمدى دامۋ سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ دە ينستيتۋتسيونالدىق نەگٸزٸنە اينالىپ كەلەدٸ.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ تٷركٸستاندا سٶيلەگەن سٶزٸندە اتاپ ٶتكەندەي, دەل وسىنداي كەزەڭدە تٷركٸ ەلدەرٸ ەكونوميكا, ينۆەستيتسييا, جاساندى ينتەللەكت جەنە تسيفرلاندىرۋ سالالارىندا ورتاق مٷددەلەر نەگٸزٸندە كٷش بٸرٸكتٸرۋٸ قاجەت.

بۇل بٸرلٸك ۇستانىمىن ٷش نەگٸزگٸ باعىتتا قاراستىرعان جٶن. بٸرٸنشٸسٸ – ەكونوميكالىق جەنە ينۆەستيتسييالىق ىنتىماقتاستىق. تمۇ اياسىندا تٷركٸ ينۆەستيتسييالىق قورىنىڭ 600 ميلليون اقش دوللارى كٶلەمٸندەگٸ جارعىلىق كاپيتالمەن قۇرىلۋى – ورتاق جوبالاردى قارجىلاندىرا الاتىن ناقتى ينستيتۋتسيونالدىق تەتٸك. قوردىڭ باسىم باعىتتارى قاتارىندا اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالار, ينفراقۇرىلىم, كەسٸپكەرلٸك, جاس كەسٸپكەرلەردٸ قولداۋ جەنە تسيفرلىق ەكونوميكا سيياقتى سالالاردىڭ بولۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان جاڭا تەحنولوگييالىق ينتەگراتسييا كٷن تەرتٸبٸمەن تٸكەلەي ٷيلەسەدٸ.

ەكٸنشٸسٸ – كٶلٸك, لوگيستيكا جەنە تسيفرلىق ساۋدا دەلٸزدەرٸ. قازاقستان قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى باعىتتا ستراتەگييالىق ترانزيتتٸك ەل بولىپ تابىلادى; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ تٷركييامەن ٶتكەن بيزنەس-فورۋمدا اتاپ ٶتكەندەي, وسى باعىتتاعى جٷك تاسىمالىنىڭ 85 پايىزى قازاقستان ارقىلى ٶتەدٸ. سوڭعى جىلدارى ورتا دەلٸزدەگٸ جٷك كٶلەمٸنٸڭ بەس ەسەدەن استام ارتۋى جەنە ٶتكەن جىلى كونتەينەرلٸك تاسىمالداۋدىڭ 36 پايىزعا ٶسۋٸ تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ تسيفرلاندىرىلعان لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم ارقىلى جاھاندىق ساۋدادا اناعۇرلىم ىقپالدى ويىنشىعا اينالا الاتىنىن كٶرسەتەدٸ.

ٷشٸنشٸسٸ – بٸلٸم, عىلىم, جاساندى ينتەللەكت, كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك, مەدەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز سٶزٸندە تمۇ ەسكەري وداق ەمەس, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى, جوعارى تەحنولوگييالاردى, تسيفرلاندىرۋدى جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتاتىن ٶزٸندٸك بٸرەگەي پلاتفورما ەكەنٸن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. بۇل ۇيىمنىڭ جۇمساق كٷشكە, بٸلٸم ەكونوميكاسىنا جەنە ادامي كاپيتالعا سٷيەنەتٸن جاسامپاز سيپاتىن ايقىن كٶرسەتەدٸ.

سوندىقتان ورتاق ٸلگەرٸلەۋ ٷشٸن ەڭ تيٸمدٸ باعىتتار رەتٸندە تسيفرلىق ەكونوميكا, جاساندى ينتەللەكت, بٸرلەسكەن اكادەمييالىق زەرتتەۋلەر, كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك, عارىش تەحنولوگييالارى, كٶلٸك-لوگيستيكا, اگروتەحنولوگييالار, ەنەرگييا تيٸمدٸلٸگٸ, جاستار الماسۋ باعدارلامالارى جەنە مەدەني مۇرانى تسيفرلىق فورماتتا ساقتاۋ سالالارىن اتار ەدٸم. ەسٸرەسە قوجا احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتٸ سيياقتى تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ورتاق اكادەمييالىق ينستيتۋتتارى وسى ىنتىماقتاستىقتىڭ يدەيالىق, كادرلىق جەنە عىلىمي ديپلوماتييا تۇرعىسىنداعى تابيعي ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى.

- پرەزيدەنت تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالۋدى قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق باسىمدىعى دەپ اتادى. رەسپۋبليكا بۇل باعىتتا قانداي جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزدٸ دەپ باعالايسىز?

- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تسيفرلىق مەملەكەت قۇرۋدى قازاقستاننىڭ ۇزاقمەرزٸمدٸ ستراتەگييالىق باسىمدىعى رەتٸندە ايقىندادى جەنە بۇل باعىتتا ەلٸمٸز ناقتى نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزدٸ دەپ سەنەمٸن. بٷگٸندە قازاقستان تمد كەڭٸستٸگٸندەگٸ ەڭ تسيفرلانعان مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ سانالادى.

مىسالى, مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ 90 پايىزدان استامى ەلەكتروندى فورماتقا كٶشٸرٸلدٸ. ازاماتتار قۇجات رەسٸمدەۋ, ەلەۋمەتتٸك تٶلەم الۋ, بيزنەس تٸركەۋ سەكٸلدٸ كٶپتەگەن قىزمەتتەردٸ ونلاين تٷردە بٸرنەشە مينۋت ٸشٸندە پايدالانا الادى. eGov پلاتفورماسى مەن تسيفرلىق قۇجاتتار جٷيەسٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ەدەۋٸر ارتتىردى.

سونىمەن قاتار, قازاقستان قولما-قول اقشاسىز تٶلەمدەر كٶلەمٸ بويىنشا ٶڭٸردەگٸ كٶشباسشى ەلدەردٸڭ قاتارىنا ەندٸ. بٷگٸندە موبيلدٸ بانكينگ پەن FinTech شەشٸمدەرٸ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالدى.

سونداي-اق ەلٸمٸز جاساندى ينتەللەكتٸنٸ دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى بٸرنەشە رەت AI تەحنولوگييالارىن ەكونوميكا, بٸلٸم, مەديتسينا جەنە مەملەكەتتٸك باسقارۋ سالالارىنا ەنگٸزۋدٸڭ ماڭىزىن اتاپ ٶتتٸ. قازٸر قازاقستاندا ۇلتتىق AI ەكوجٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ, داتا-ورتالىقتاردى دامىتۋ جەنە تسيفرلىق كادرلار دايارلاۋ باعىتىندا جٷيەلٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە.

وسى تۇرعىدان العاندا, بٷگٸن تٷركٸستاندا ٶتكەن تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ بەيرەسمي سامميتٸنٸڭ تاقىرىبىنىڭ دەل جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلاندىرۋعا ارنالۋى ٶتە سيمۆوليكالىق ەرٸ ستراتەگييالىق ماڭىزى جوعارى دەپ ويلايمىن.

تٷركٸستان — تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني استاناسى عانا ەمەس, بٷگٸندە جاڭا تەحنولوگييالار مەن ينتەللەكتۋالدىق ينتەگراتسييانى تالقىلايتىن ماڭىزدى الاڭعا اينالىپ وتىر. سامميت بارىسىندا تسيفرلىق ىنتىماقتاستىق, AI تەحنولوگييالارى, كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك جەنە ورتاق تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم مەسەلەلەرٸنٸڭ كٶتەرٸلۋٸ تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ بولاشاقتاعى دامۋ ۆەكتورىنىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ بولدى.

وسى تۇرعىدان, ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸنٸڭ «تسيفرلىق تٷركٸ دەلٸزٸن» قۇرۋ تۋرالى باستاماسى دا ٶتە ماڭىزدى قادام. بۇل باستاما ايماقتاعى داتا-ورتالىقتاردى, جوعارى جىلدامدىقتى بايلانىس جەلٸلەرٸن جەنە تسيفرلىق پلاتفورمالاردى بٸرٸكتٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

جالپى, بٷگٸنگٸ سامميت تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ ەندٸگٸ كەزەڭدە تەك مەدەني-گۋمانيتارلىق كەڭٸستٸك ەمەس, سونىمەن قاتار تەحنولوگييالىق جەنە تسيفرلىق ينتەگراتسييا ورتالىعىنا اينالۋعا ۇمتىلىپ وتىرعانىن كٶرسەتتٸ. ال قازاقستان وسى پروتسەستە تسيفرلىق ترانسفورماتسييا تەجٸريبەسٸ بار مەملەكەت رەتٸندە ماڭىزدى رٶل اتقارا الادى دەپ ەسەپتەيمٸن.

- مەملەكەت باسشىسى سامميتكە قاتىسۋشىلارعا تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ جاساندى ينتەللەكت ورتالىقتارىنىڭ جەلٸسٸن قۇرۋدى ۇسىندى. بۇل جوبانى جٷزەگە اسىرۋدىڭ قانداي پەرسپەكتيۆالارىن كٶرەسٸز?

- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ جاساندى ينتەللەكت ورتالىقتارى جەلٸسٸن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىسى, مەنٸڭ ويىمشا, سامميتتٸڭ ەڭ ستراتەگييالىق ەرٸ بولاشاققا باعىتتالعان باستامالارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. ٶيتكەنٸ جاساندى ينتەللەكت بٷگٸندە تەك تەحنيكالىق جاڭالىق قانا ەمەس, ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸكتٸ, مەملەكەتتٸك باسقارۋدى, بٸلٸم ساپاسىن, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ جەنە مەدەني ٶندٸرٸستٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتەتٸن نەگٸزگٸ دامۋ قۇرالىنا اينالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز سٶزٸندە «تەحنولوگييالىق دامۋدىڭ ەربٸر مەملەكەت ٷشٸن تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸك فاكتورىنا اينالعانىن» اتاپ ٶتٸپ, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ تەحنولوگييالىق جاڭعىرۋ ٷدەرٸسٸنەن شەت قالماۋى قاجەت ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.

بۇل جەلٸنٸڭ ەڭ ماڭىزدى ٷلەسٸ بىتىراڭقى ەلەۋەتتٸ ورتاق عىلىمي ەكوجٷيەگە اينالدىرۋ بولماق. اقوردانىڭ مەلٸمەتٸنشە, قازاقستانداعى 79 ۋنيۆەرسيتەتتە 63 مىڭنان استام ستۋدەنت IT سالاسىندا بٸلٸم الىپ جاتىر, جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاساندى ينتەللەكت زەرتتەۋ ورتالىقتارى جۇمىس ٸستەيدٸ جەنە KazLLM اتتى قازاق تٸلٸندەگٸ ٷلكەن تٸلدٸك مودەل ەزٸرلەنۋدە. بۇل ادامي كاپيتال تٷركييا, ەزەربايجان, ٶزبەكستان جەنە قىرعىزستانداعى تەحنولوگييالىق ەكوجٷيەلەرمەن ۇشتاسقان جاعدايدا, تٷركٸ ەلەمٸ ٶز تٸلدٸك دەرەكتەرٸنە, مەدەني مۇراسىنا جەنە ەكونوميكالىق قاجەتتٸلٸكتەرٸنە ساي جاساندى ينتەللەكت شەشٸمدەرٸن ەزٸرلەي الادى.

ەكٸنشٸ ماڭىزدى پەرسپەكتيۆا – ادامي كاپيتالدى بٸرلەسٸپ دايارلاۋ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاندا جاڭا فورماتتاعى جاساندى ينتەللەكت ۋنيۆەرسيتەتٸن اشۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن جەنە تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنەن كەلەتٸن ستۋدەنتتەرگە ارنايى ستيپەندييا بەرۋگە دايىن ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ. سونىمەن قاتار باعدارلامالاۋ, جاساندى ينتەللەكت جەنە وزىق تسيفرلىق تەحنولوگييالار سالالارىندا تٷركٸ جاستارى اراسىندا جىل سايىن عىلىمي-تەحنولوگييالىق وليمپيادا ٶتكٸزۋدٸ ۇسىندى. بۇل ۇسىنىس تەك بٸلٸم بەرۋ جوباسى عانا ەمەس, ۇزاق مەرزٸمدە ورتاق «تٷركٸ تەحنولوگييالىق بۋىنىن» قالىپتاستىرۋ ستراتەگيياسى بولىپ تابىلادى.

ٷشٸنشٸ پەرسپەكتيۆا – تٸل, مەدەنيەت جەنە دەرەكتەر ەگەمەندٸگٸ. جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارى كٶبٸنە ٸرٸ تٸلدەر مەن ٷلكەن نارىقتاردىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸنە قاراي قالىپتاسىپ كەلەدٸ. تٷركٸ تٸلدەرٸ ٷشٸن ورتاق تەرمينولوگييا, بٸرىڭعاي دەرەكقورلار, كٶپتٸلدٸ تسيفرلىق پلاتفورمالار جەنە مەدەني مۇرا ارحيۆتەرٸ جاساقتالماسا, تٷركٸ ەلەمٸ تسيفرلىق دەۋٸردە تەك تۇتىنۋشى دەڭگەيٸندە قالىپ قويۋى مٷمكٸن. وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸنە قاتىستى ماتەريالداردى جاساندى ينتەللەكت نەگٸزٸندە جيناقتايتىن كٶپتٸلدٸ تسيفرلىق پلاتفورما قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسى ستراتەگييالىق ماڭىزعا يە.

بۇل جوبانىڭ تابىستى جٷزەگە اسۋى ٷشٸن ٷش نەگٸزگٸ شارت الدىڭعى قاتارعا شىعادى: ورتاق ەتيكالىق جەنە دەرەكتەر قاۋٸپسٸزدٸگٸ ستاندارتتارىن قالىپتاستىرۋ, ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىنداعى زەرتتەۋ كونسورتسيۋمدارىن قۇرۋ جەنە تٷركٸ ينۆەستيتسييالىق قورى سيياقتى قارجىلىق قۇرالداردى ستارتاپتار مەن اكادەمييالىق جوبالارعا باعىتتاۋ. وسىلاي جاسالعان جاعدايدا جاساندى ينتەللەكت ورتالىقتارى جەلٸسٸ تەك تەحنيكالىق جەلٸ عانا ەمەس, تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ عىلىمي دەربەستٸگٸن, تسيفرلىق ەگەمەندٸگٸن جەنە جاس ۇرپاقتىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىراتىن تاريحي پلاتفورماعا اينالۋى مٷمكٸن.

- پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنا مٷشە ەلدەردٸڭ بٸرلەسكەن IT-حابتار ورتالىعىن قۇرۋ باستاماسى ۇيىمنىڭ دامۋىنا قانداي ەسەر ەتەدٸ جەنە ەلدەر اراسىنداعى ەرٸپتەستٸككە قالاي ىقپال ەتەدٸ?

- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تمۇ-عا مٷشە ەلدەردٸڭ IT-حابتارىن بٸرٸكتٸرەتٸن ورتاق ورتالىق قۇرۋ جەنە بۇل ورتالىقتى “Turkic AI” اتاۋىمەن استاناداعى Alem.ai ورتالىعىندا ورنالاستىرۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىسى ۇيىمنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دامۋىنداعى جاڭا كەزەڭدٸ بٸلدٸرەدٸ. بۇل باستاما تمۇ-نى تەك سامميتتەر مەن دەكلاراتسييالار ارقىلى جۇمىس ٸستەيتٸن ديپلوماتييالىق پلاتفورما دەڭگەيٸنەن شىعارىپ, ناقتى جوبالار ەزٸرلەيتٸن, ستارتاپتاردى قولدايتىن جەنە تەحنولوگييا ترانسفەرٸن قامتاماسىز ەتەتٸن فۋنكتسيونالدى قۇرىلىمعا اينالدىرا الادى.

بۇل ورتالىقتىڭ العاشقى ىقپالى تمۇ اياسىنداعى تەحنولوگييالىق ينتەگراتسييانى جەدەلدەتۋ بولماق. ەربٸر تٷركٸ ەلٸندە ەرتٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ تەحنوپاركتەر, تسيفرلىق مەملەكەتتٸك جٷيەلەر, فينتەح كومپانييالار جەنە ستارتاپ ەكوجٷيەلەرٸ بار. ولاردى ورتاق ورتالىق ارقىلى ٶزارا بايلانىستىرۋ كەسٸپكەرلەردٸڭ نارىققا شىعۋ مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتەدٸ, ورتاق قورلارعا قول جەتكٸزۋدٸ جەڭٸلدەتەدٸ جەنە بٸلٸم الماسۋدى ينستيتۋتسيونالدىق نەگٸزدە قالىپتاستىرادى. تمۇ-نىڭ رەسمي جارييالانىمدارىندا ۇيىمنىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ اراسىنداعى جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتى ٸلگەرٸلەتۋ ەكەنٸ اتاپ كٶرسەتٸلەدٸ; وسى تۇرعىدان العاندا, “Turkic AI” بۇل ماقساتتىڭ تسيفرلىق دەۋٸردەگٸ ناقتى كٶرٸنٸسٸنە اينالۋى مٷمكٸن.

ەكٸنشٸ ىقپال – ەكونوميكالىق سەرٸكتەستٸكتٸڭ تەحنولوگييالىق نەگٸزدە تەرەڭدەۋٸ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٷركييا–قازاقستان بيزنەس-فورۋمىندا كەلتٸرگەن دەرەكتەرٸ بۇل باعىتتاعى نەگٸزدٸڭ دايىن ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ: قازاقستاندا تٷرٸك كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن شامامەن 3 800 كومپانييا جۇمىس ٸستەيدٸ, 2025 جىلى قازاقستاننىڭ جٸٶ ٶسٸمٸ 6,5 پايىزعا جەتتٸ, سىرتقى ساۋدا كٶلەمٸ 145 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى, ال ەكٸ ەل ساۋدا اينالىمىن 15 ميلليارد دوللارعا جەتكٸزۋ ماقساتىنا ۇمتىلىپ وتىر. وسى ەكونوميكالىق ەلەۋەت جاساندى ينتەللەكت, فينتەح, ەلەكتروندىق كوممەرتسييا, كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك جەنە اقىلدى لوگيستيكا سالالارىنداعى بٸرلەسكەن باستامالارعا اينالعان جاعدايدا, تمۇ-نىڭ ەكونوميكالىق سالماعى اناعۇرلىم ايقىن كٶرٸنە تٷسەدٸ.

ٷشٸنشٸ ىقپال – مەملەكەتتٸك قىزمەتتەر مەن ساۋدا سالاسىنداعى تسيفرلىق ٷيلەسٸمدٸلٸك. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ تمۇ ەلدەرٸ اراسىندا ەلەكتروندىق قۇجاتتار مەن تسيفرلىق قولتاڭبالاردى ٶزارا تانۋ بويىنشا بٸرلەسكەن جۇمىس جٷرگٸزۋدٸ ۇسىندى. بۇل قادام ساۋدا وپەراتسييالارىن جەدەلدەتەدٸ, ترانسشەكارالىق بيۋروكراتييانى ازايتادى, بيزنەس شىعىندارىن تٶمەندەتەدٸ جەنە تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ اراسىندا سەنٸمدٸ تسيفرلىق نارىقتىڭ ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرادى.

تٶرتٸنشٸ ىقپال – كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك پەن ستراتەگييالىق ورنىقتىلىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇعان دەيٸن تمۇ اياسىندا تسيفرلىق مونيتورينگ ورتالىعىن, تسيفرلىق يننوۆاتسييالار ورتالىعىن جەنە كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸن قۇرۋدى ۇسىنعان بولاتىن; تٷركٸستانداعى سٶزٸندە وسى باستامالارعا قاتىستى تۇجىرىمدامالىق قۇجاتتاردىڭ مٷشە ەلدەرگە جولدانعانىن اتاپ ٶتتٸ. بۇل تسيفرلاندىرۋدىڭ تەك مٷمكٸندٸك رەتٸندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ رەتٸندە دە قاراستىرىلىپ وتىرعانىن كٶرسەتەدٸ.

قورىتىندىلاي كەلە, “Turkic AI” ورتالىعى تمۇ-نىڭ دامۋىنا ٷش دەڭگەيدە ٷلەس قوسا الادى: ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە ورتاق جوبالىق ەلەۋەت قالىپتاستىرادى; ەكونوميكالىق دەڭگەيدە ستارتاپتاردى, ينۆەستيتسييانى جەنە تەحنولوگييا ترانسفەرٸن جەدەلدەتەدٸ; اكادەمييالىق دەڭگەيدە ۋنيۆەرسيتەتتەر, زەرتتەۋشٸلەر جەنە جاس تالانتتار اراسىندا تۇراقتى عىلىمي جەلٸ قۇرادى.

قوجا احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتٸ ٷشٸن بۇل ٷدەرٸستٸڭ ماڭىزى ەرەكشە. ٶيتكەنٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ تٷركٸستاندا قۇرىلاتىن تٷركٸ ٶركەنيەتٸ ورتالىعىنىڭ جۇمىسىندا ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عىلىمي-اكادەمييالىق ەلەۋەتٸن پايدالانۋ قاجەتتٸگٸن اشىق اتاپ ٶتتٸ. بۇل ەكپٸن ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ تەك بٸلٸم بەرۋ مەكەمەسٸ عانا ەمەس, تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ عىلىم, مەدەنيەت جەنە تسيفرلىق بولاشاققا باعىتتالعان كٶزقاراسىندا ستراتەگييالىق اكادەمييالىق ورتالىق رەتٸندە قاراستىرىلاتىنىن كٶرسەتەدٸ.

- قاسىم-جومارت توقاەۆ جاساندى ينتەللەكت پەن وزىق تەحنولوگييالار دەۋٸرٸندە رۋحاني جەنە مەدەني قۇندىلىقتارعا نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. وسى مەسەلەگە قاتىستى پٸكٸرٸڭٸز قانداي? استانادا دالالىق ٶركەنيەتتٸ ناسيحاتتاۋعا ارنالعان ارنايى ورتالىق قۇرۋ, وندا كٶشپەلٸ حالىقتاردىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸ كەڭٸنەن دەرٸپتەلەتٸن بولادى, بۇل تۇرعىدا قانداي رٶل اتقارادى?

- قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جاساندى ينتەللەكت پەن وزىق تەحنولوگييالار دەۋٸرٸندە رۋحاني جەنە مەدەني قۇندىلىقتارعا ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت دەگەن پٸكٸرٸ – جاي گۋمانيتارلىق ٷندەۋ ەمەس, بۇل قازٸرگٸ ٶركەنيەتتٸك دامۋدىڭ ستراتەگييالىق فورمۋلاسى دەپ ويلايمىن. سەبەبٸ تەحنولوگييا ادامزاتقا بۇرىن-سوڭدى بولماعان مٷمكٸندٸكتەر بەرگەنٸمەن, ول ٶزدٸگٸنەن ادامعا باعىت, مورال نەمەسە ماعىنا بەرە المايدى. ەگەر تسيفرلىق دامۋ رۋحاني-مەدەني نەگٸزدەن اجىراسا, وندا قوعامدا تەحنوكراتييالىق سالقىندىق, تاريحي جادتىڭ ەلسٸرەۋٸ, مەدەني بٸرەگەيلٸكتٸڭ بۇزىلۋى جەنە قۇقىقتىڭ تەك فورمالدى مەحانيزمگە اينالۋ قاۋپٸ كٷشەيەدٸ.

وسى تۇرعىدان العاندا, استانادا دالالىق ٶركەنيەتتٸ ناسيحاتتاۋعا ارنالعان ارنايى ورتالىق قۇرۋ باستاماسىنىڭ مەنٸ ٶتە تەرەڭ. بۇل تەك مۋزەيلٸك نەمەسە ەتنوگرافييالىق جوبا بولماۋى تيٸس. ول – ۇلى دالانى تەك ٶتكەننٸڭ ەستەلٸگٸ رەتٸندە ەمەس, قازٸرگٸ زامانعا يدەيا, قۇندىلىق جەنە قۇقىقتىق مەدەنيەت ۇسىنا الاتىن دەربەس ٶركەنيەت رەتٸندە تانىتاتىن ينتەللەكتۋالدىق الاڭعا اينالۋى قاجەت.

ٶيتكەنٸ ۇلى دالا ٶركەنيەتٸ – جاي كٶشپەلٸ ٶمٸر سالتى ەمەس. ول:

– ەركٸندٸك پەن جاۋاپكەرشٸلٸك تەڭگەرٸمٸنە نەگٸزدەلگەن قوعامدىق مودەل;

– كونسەنسۋس پەن بٸتٸمگە سٷيەنگەن ساياسي مەدەنيەت;

– مورالدىق بەدەلگە نەگٸزدەلگەن قۇقىقتىق جٷيە;

– تابيعاتپەن ٷيلەسٸمدٸ ٶمٸر فيلوسوفيياسى;

– سٶز قادٸرٸن, ۋەدە مەن كٸسٸ اقىسىن جوعارى قويعان ەتيكالىق ٶركەنيەت.

بٷگٸنگٸ جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸندە دەل وسى قۇندىلىقتار ەرەكشە ٶزەكتٸلٸككە يە بولىپ وتىر. سەبەبٸ AI اقپاراتتى ٶڭدەي الادى, بٸراق ار-ۇياتتى قالىپتاستىرا المايدى; الگوريتم شەشٸم قابىلداۋى مٷمكٸن, بٸراق ەدٸلەت ۇعىمىنىڭ مەدەني جەنە رۋحاني سالماعىن سەزٸنە المايدى. سوندىقتان تەحنولوگييالىق پروگرەسس مٸندەتتٸ تٷردە ٶركەنيەتتٸك جادىمەن قاتار جٷرۋٸ كەرەك.

بٸزدٸڭ تٷركٸستاندا ٶتكەن جەنە بيىل جالعاساتىن «ۇلى دالا فيلوسوفيياسى جەنە قۇقىقتىق مەدەنيەت» حالىقارالىق سيمپوزيۋمى دەل وسى مەسەلەنٸ عىلىمي دەڭگەيدە كٶتەرٸپ وتىر دەپ ەسەپتەيمٸن. سيمپوزيۋمنىڭ ەرەكشەلٸگٸ – ۇلى دالانى تەك تاريحي نەمەسە فولكلورلىق كەڭٸستٸك رەتٸندە ەمەس, قۇقىقتىق ويلاۋ جٷيەسٸن, قوعامدىق ۇيىمداسۋ مەدەنيەتٸن جەنە ەتيكالىق دٷنيەتانىمدى قالىپتاستىرعان تۇتاس ٶركەنيەتتٸك فەنومەن رەتٸندە قاراستىرۋىندا.

قازٸرگٸ ەلەمدە قۇقىق كٶبٸنە سىرتقى باقىلاۋ مەحانيزمٸ رەتٸندە قاراستىرىلسا, دالا فيلوسوفيياسى قۇقىقتىڭ ٸشكٸ مەدەنيەتپەن, ار-وجدانمەن جەنە قوعامدىق جاۋاپكەرشٸلٸكپەن بايلانىسىن الدىڭعى ورىنعا قويادى. ياساۋي ٸلٸمٸندەگٸ «نەپسٸنٸ تەجەۋ» يدەياسى دا وسى تۇرعىدا ەرەكشە ماڭىزدى. بۇل – قۇقىقتى تەك سانكتسييا ەمەس, ادامنىڭ ٸشكٸ كەمەلدەنۋٸمەن بايلانىستىراتىن مودەل.

سوندىقتان بۇل سيمپوزيۋمنىڭ نەگٸزگٸ عىلىمي ميسسيياسى – ۇلى دالانىڭ قۇقىقتىق مەدەنيەتٸن ارحايكالىق مۇرا رەتٸندە ەمەس, قازٸرگٸ زامانعى قۇقىق فيلوسوفيياسىنا, مەدياتسييا ينستيتۋتتارىنا, قوعامدىق كەلٸسٸم مودەلدەرٸنە جەنە تٸپتٸ تسيفرلىق دەۋٸر ەتيكاسىنا ٷلەس قوسا الاتىن تٸرٸ ٶركەنيەتتٸك رەسۋرس رەتٸندە قايتا پايىمداۋ.

مەنٸڭشە, دەل بٷگٸنگٸ AI دەۋٸرٸندە تٷركٸستاندا وسىنداي سيمپوزيۋمداردىڭ ٶتۋٸ جەنە استانادا دالالىق ٶركەنيەت ورتالىعىنىڭ قۇرىلۋى – بٸر-بٸرٸن تولىقتىراتىن ستراتەگييالىق ٷدەرٸستەر. بٸرٸ – عىلىمي-ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيدە ۇلى دالانىڭ قۇقىقتىق-فيلوسوفييالىق مۇراسىن قايتا زەردەلەسە, ەكٸنشٸسٸ – ونى قوعامدىق سانا مەن حالىقارالىق مەدەني كەڭٸستٸككە ينستيتۋتسيونالدىق تٷردە تانىتادى.

ۇلى دالا فيلوسوفيياسى – ٶتكەنگە ورالۋ ەمەس. ول – تامىرىن ساقتاي وتىرىپ, بولاشاققا باعدارلانعان ٶركەنيەتتٸك باعدار. ال تەحنولوگييا مەن رۋحانيياتتىڭ تەپە-تەڭدٸگٸن ساقتاي العان قوعام عانا ۇزاق مەرزٸمدٸ تاريحي تۇراقتىلىققا قول جەتكٸزە الادى.

وسى تۇرعىدا قوجا احمەت ياساۋي مۇراسىنىڭ رٶلٸ ەرەكشە اتاپ ٶتٸلۋٸ تيٸس. ياساۋي ٸلٸمٸ – ۇلى دالا ٶركەنيەتٸنٸڭ رۋحاني-فيلوسوفييالىق ٶزەگٸ. ونىڭ شىعارمالار تەك دٸني تۋىندىلار ەمەس, ادامنىڭ ٸشكٸ جەتٸلۋٸن, ار-وجداندى, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ جەنە قوعامدىق ٷيلەسٸمدٸ بٸرگە قاراستىراتىن تۇتاس دٷنيەتانىمدىق جٷيە. ياساۋي ٸلٸمٸنٸڭ نەگٸزٸندە جاتقان «نەپسٸنٸ تەجەۋ», «ەڭبەك پەن كٸشٸپەيٸلدٸلٸك», «رۋحاني كەمەلدەنۋ ارقىلى قوعامدىق جاۋاپكەرشٸلٸككە جەتۋ» يدەيالارى - بٷگٸنگٸ جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸندە ادامدى ادام ەتەتٸن قاسيەتتەردٸ ساقتاۋدىڭ بٸرەگەي فيلوسوفييالىق تٸرەگٸ بولىپ تابىلادى. تەحنولوگييا ساناعا باعىت بەرە المايدى, الگوريتم جاندى تازارتا المايدى — بٸراق ياساۋي ٸلٸمٸندەگٸ رۋحاني-ەتيكالىق پاراديگما دەل وسى ولقىلىقتى تولىقتىرا الادى.

بٷگٸندە بۇل مۇرانى جٷيەلٸ تٷردە زەرتتەۋ, جاڭا زامان تالاپتارىمەن بايلانىستىرۋ جەنە حالىقارالىق عىلىمي كەڭٸستٸككە تانىستىرۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدە ياساۋيتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جۇمىس اتقارۋدا. بۇل ينستيتۋت — ياساۋي مۇراسىن تەك تاريحي-دٸني فەنومەن رەتٸندە ەمەس, قازٸرگٸ زامانعى فيلوسوفييا, ەتيكا, قۇقىقتىق مەدەنيەت جەنە ٶركەنيەتتانۋ عىلىمدارىمەن تٸكەلەي سۇحباتتاسا الاتىن تٸرٸ ينتەللەكتۋالدىق دەرەككٶز رەتٸندە زەردەلەيتٸن بٸرەگەي عىلىمي الاڭ. ياساۋيتانۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتٸ مەن «ۇلى دالا فيلوسوفيياسى جەنە قۇقىقتىق مەدەنيەت» سيمپوزيۋمىنىڭ ٶزارا ٷندەستٸگٸ — كەزدەيسوقتىق ەمەس, بۇل تٷركٸستاندى رۋحاني-عىلىمي ورتالىققا اينالدىرۋدىڭ ستراتەگييالىق لوگيكاسى.

سوندىقتان ياساۋي مۇراسى مەن ونى زەرتتەيتٸن ينستيتۋت - بٷگٸنگٸ قازاقستاننىڭ بولاشاققا باعىتتالعان ٶركەنيەتتٸك جوباسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى تٸرەگٸ. تامىرسىز اعاش ٶسپەيدٸ. ال ياساۋي ٸلٸمٸنە سٷيەنگەن رۋحاني-ينتەللەكتۋالدىق ٸرگەتاس بار جەردە - تەحنولوگييا دا, زامان دا باعدارىن جوعالتپايدى. سوندىقتان بٷگٸن تٷركٸستان قالاسىندا ٶتٸپ جاتقان تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ بەيرەسمي سامميتٸ اياسىندا  ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدە ياساۋي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جاڭا عيماراتىنىڭ كاپسۋلاسىن سالۋ رەسٸمٸنٸڭ جوعارى مەرتەبەلٸ قوناقتاردىڭ قاتىسۋىمەن ٶتۋٸ بٸزدەر ٷشٸن ەرەكشە سيمۆوليكالىق مەنگە يە.

- قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ تٷركٸ تٸلدەرٸ ٷشٸن ورتاق تەرمينولوگييالىق بازا قۇرۋ باستاماسىن قالاي باعالايسىز?

- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان تٷركٸ تٸلدەرٸ ٷشٸن ورتاق تەرمينولوگييالىق بازا قۇرۋ باستاماسى — تەك تٸل سالاسىنا قاتىستى جوبا ەمەس, تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ عىلىمي, مەدەني جەنە تسيفرلىق ينتەگراتسيياسىن كٷشەيتەتٸن ستراتەگييالىق قادام. بۇل باستاما ورتاق تاريحي جادىنى نىعايتىپ قانا قويماي, عىلىم مەن تەحنولوگييا سالالارىنداعى ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸ ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

بٷگٸندە جاساندى ينتەللەكت, تسيفرلىق كوممۋنيكاتسييا, قۇقىق جەنە عىلىم سالالارىنداعى تەرميندەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ شەتەلدٸك تٸلدەردٸڭ ىقپالىمەن قالىپتاسىپ وتىر. سوندىقتان تٷركٸ تٸلدەرٸ اراسىندا ورتاق ۇعىمدىق جٷيە قالىپتاستىرۋ مەسەلەسٸ عىلىمي تەۋەلسٸزدٸك پەن ينتەللەكتۋالدىق ەگەمەندٸك تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى.

الايدا مۇندا ەڭ باستى مەسەلە — «بٸرتەكتٸ تٸل جاساۋ» ەمەس. ماقسات — ۇلتتىق تٸلدەردٸڭ ەرەكشەلٸگٸن ساقتاي وتىرىپ, ورتاق عىلىمي جەنە تەحنيكالىق ۇعىمداردا ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸ كٷشەيتۋ. وسى تۇرعىدان العاندا تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ اياسىندا ورتاق تەرمينولوگييا پلاتفورماسىن نەمەسە ارنايى اكادەمييا قۇرۋ يدەياسى ٶتە ٶزەكتٸ.

بۇل باعىتتا قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ بازاسىندا دەستٷرلٸ تٷردە ٶتٸپ كەلە جاتقان «قازاق تٸلٸ – عىلىم تٸلٸ: جاساندى ينتەللەكت جەنە تەرمينولوگييا» سيمپوزيۋمىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بۇل جيىن تەك اكادەمييالىق كونفەرەنتسييا ەمەس, تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ عىلىم تٸلٸن قالىپتاستىرۋ مەسەلەسٸن تالقىلايتىن ماڭىزدى ينتەللەكتۋالدىق الاڭعا اينالىپ وتىر.

ەسٸرەسە جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸندە تٸلدەردٸ تسيفرلىق ورتاعا بەيٸمدەۋ, عىلىمي ۇعىمداردى ۇلتتىق تٸلدەردە دامىتۋ جەنە ورتاق تەرمينولوگييالىق كەڭٸستٸك قالىپتاستىرۋ مەسەلەسٸ ستراتەگييالىق مەنگە يە. ٶيتكەنٸ عىلىم تٸلٸ كٷشەيمەيٸنشە, تەحنولوگييالىق تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزۋ قيىن.

وسى تۇرعىدان العاندا ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتٸ تەك بٸلٸم بەرۋ مەكەمەسٸ عانا ەمەس, تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ينتەللەكتۋالدىق ينتەگراتسييا ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸنە اينالىپ كەلەدٸ. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنداعى جاساندى ينتەللەكت پەن تەرمينولوگييا باعىتىنداعى زەرتتەۋلەر بولاشاقتا تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ ورتاق تسيفرلىق ەكوجٷيەسٸن قالىپتاستىرۋعا نەگٸز بولۋى مٷمكٸن.

قورىتىندىلاي ايتقاندا, بۇل باستاما — جاي عانا تٸل ساياساتى ەمەس, تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ورتاق عىلىمي كەڭٸستٸگٸن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى ٶركەنيەتتٸك جوبا.

- قازاقستاننىڭ «تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى +» فورماتىن قولداۋى ۇيىمنىڭ ترانسفورماتسيياسىنا قالاي ەسەر ەتەدٸ?

- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تاراپىنان تٷركييا ۇسىنعان «تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى +» فورماتىنا قولداۋ بٸلدٸرٸلۋٸ — تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ جاڭا ينتەگراتسييالىق كەزەڭگە ٶتٸپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ. بۇل تەك ديپلوماتييالىق قادام ەمەس, ەكونوميكالىق, مەدەني, عىلىمي جەنە تەحنولوگييالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان ستراتەگييالىق كٶزقاراس.

بٷگٸندە ٶڭٸرلٸك ۇيىمدار تەك ساياسي ٷيلەستٸرۋ الاڭى ەمەس, سونىمەن بٸرگە تەحنولوگييا, تسيفرلىق ەكونوميكا, عىلىم جەنە مەدەني ديپلوماتييا ورتالىعىنا اينالىپ كەلەدٸ. وسى تۇرعىدان العاندا «تمۇ+» مودەلٸ تەك مٷشە مەملەكەتتەردٸ عانا ەمەس, اكادەمييالىق ينستيتۋتتاردى, تەحنولوگييالىق ورتالىقتاردى جەنە ستراتەگييالىق سەرٸكتەستەردٸ قامتيتىن كەڭەيتٸلگەن ينتەگراتسييالىق كەڭٸستٸك قالىپتاستىرا الادى.

بۇل ترانسفورماتسييانىڭ ەڭ ماڭىزدى باعىتى — بٸلٸم مەن تەحنولوگيياعا نەگٸزدەلگەن ىنتىماقتاستىق. ەسٸرەسە جاساندى ينتەللەكت, تسيفرلىق ەكونوميكا, ورتاق ەلٸپبي جەنە عىلىم تٸلٸ مەسەلەلەرٸ تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ بولاشاقتاعى بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ايقىندايدى.  سوندىقتان عىلىم تٸلٸ, جاساندى ينتەللەكت جەنە ورتاق تەرمينولوگييا مەسەلەسٸ تٷركٸ ەلەمٸ ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزعا يە بولا باستادى.

قازاقستاننىڭ بۇل پروتسەستەگٸ رٶلٸ دە ەرەكشە. ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸنٸڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان قازاقستان تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ تاريحي جادىن, مەدەني بايلانىسىن جەنە ساياسي تەپە-تەڭدٸگٸن بٸرٸكتٸرەتٸن ماڭىزدى ەلدەردٸڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىر.

الداعى كەزەڭدە تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى ورتاق تسيفرلىق پلاتفورمالار, عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارى, ۋنيۆەرسيتەتارالىق جەلٸلەر جەنە جاستار باعدارلامالارى ارقىلى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلۋٸ مٷمكٸن. بۇل ۇيىمدى تەك مەدەني قۇرىلىم ەمەس, جاھاندىق دەڭگەيدەگٸ ىقپالدى ينتەللەكتۋالدىق جەنە تەحنولوگييالىق پلاتفورماعا اينالدىرۋعا جول اشادى.

قورىتا ايتقاندا, «تمۇ+» باستاماسى تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ورتاق بولاشاعىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان جاڭا ستراتەگييالىق كەزەڭنٸڭ باستاماسى دەۋگە بولادى.