Түркістанда өткен Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммиті Түркі әлемінің даму бағытын жаңа деңгейге көтерді, деп хабарлайды dalanews.kz.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған жасанды интеллект орталықтарының желісі, ортақ IT-хаб, цифрлық дәліз және түркі тілдеріне арналған терминологиялық база бастамалары ұйымның технологиялық интеграцияға бет алғанын көрсетті. Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті ректоры Жанар Темірбекова бұл бастамалардың Түркі әлемін тек мәдени кеңістік емес, жаһандық интеллектуалдық және цифрлық платформаға айналдырудағы маңызына тоқталды.
- Президент ОТМ саммитінде сөйлеген сөзінде бүгінде Қазақстанда «Адал азамат», «Әділетті Қазақстан», «Таза Қазақстан» сияқты аса маңызды бастамалардың және басқа да көптеген жобалардың табысты жүзеге асырылып жатқанын атап өтті. Бұл тұжырымдамалардың қазақстандық қоғамның дамуы мен республиканың әлемдегі рөлі үшін қандай маңызы бар?
- Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Түркі мемлекеттері ұйымының саммитінде сөйлеген сөзінде елімізде жүзеге асырылып жатқан «Адал азамат», «Әділетті Қазақстан», «Таза Қазақстан» сияқты стратегиялық бастамалардың мемлекет дамуының жаңа кезеңіндегі маңызды идеологиялық және қоғамдық бағдарларға айналғанын ерекше атап өтті. Бұл бастамалар Қазақстан қоғамының сапалық жаңғыруына бағытталған кешенді реформалардың мазмұндық өзегін құрайды. Аталған тұжырымдамалар жекелеген әлеуметтік жобалар ғана емес, қоғамдық сананы жаңғыртуға, азаматтық жауапкершілікті арттыруға және ұлттық құндылықтарды жаңа тарихи жағдайда қайта пайымдауға бағытталған маңызды стратегиялық тетіктер болып табылады.
Қазіргі жаһандану жағдайында мемлекеттердің даму деңгейі тек экономикалық көрсеткіштермен ғана емес, қоғамның құқықтық мәдениетімен, экологиялық санасымен және азаматтық жауапкершілік деңгейімен де бағаланады. «Әділетті Қазақстан» қоғамда заң үстемдігін нығайтуға және азаматтардың мемлекетке деген сенімін арттыруға бағытталса, «Адал азамат» тұжырымдамасы жауапкершілігі жоғары, еңбекқор әрі отансүйгіш ұрпақ қалыптастыруға негіз болады. Ал «Таза Қазақстан» бастамасы экологиялық мәдениетті қалыптастырып қана қоймай, қоғамдық жауапкершілік пен жаңа азаматтық ұстанымның маңызды көрсеткішіне айналып отыр.
Бұл бастамалардың Қазақстан Республикасының әлемдегі рөлі үшін де маңызы ерекше. Құқықтық мемлекет қағидаларын ұстанатын, азаматтық қоғам институттары дамыған және тұрақты даму саясатын жүзеге асыратын елдердің халықаралық беделі жоғары болады. Осы тұрғыдан алғанда, аталған бастамалар Қазақстанның халықаралық имиджін нығайтып, оның өңірлік және жаһандық деңгейдегі ықпалын күшейтуге мүмкіндік береді.
Мемлекет басшысы бастамашылық еткен бұл құндылықтарды жүзеге асыруда Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде аталған бастамаларды жастар санасына сіңіруге бағытталған жүйелі жұмыстар жүзеге асырылуда. Атап айтқанда, «Заң мен тәртіп» қағидаты аясында құқықтық мәдениетті арттыруға арналған арнайы халықаралық конференциялар ұйымдастырылып, диалог алаңдары мен ағартушылық жобалар тұрақты ұйымдастырылуда. «Таза Қазақстан» тұжырымдамасы негізінде «Тұрақты жасыл кампус», «Жасыл университет» бастамалары мен экологиялық жобалар іске асырылып, жастардың экологиялық жауапкершілігін қалыптастыруға басымдық берілуде. Бұл жұмыстар Мемлекет басшысы бастамаларының білім беру кеңістігінде нақты жүзеге асуының және жастар тәрбиесінде тиімді қолданылуының маңызды үлгісі болып табылады.
Бұл бағыттағы жұмыстар халықаралық деңгейде де қолдау тауып келеді. Жуырда университетке Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму құқығы жөніндегі арнайы баяндамашысы, халықаралық сарапшы Сурия Деваның келуі соның айқын дәлелі болды. Кездесу барысында адам құқықтары, әлеуметтік әділеттілік және тұрақты даму мәселелері талқыланып, университеттің Тұрақты даму мақсаттарын жүзеге асырудағы «Жасыл кампус» бастамасы, сондай-ақ «Green Growth», «Әділет» және «Yasawi Volunteer» студенттік клубтарының осы бағыттағы нақты бастамалары жоғары бағаланды. Бұл Мемлекет басшысы бастамаларының халықаралық құндылықтармен үйлесіп, білім беру кеңістігінде нақты іске асып жатқанын көрсетеді.
- Қасым-Жомарт Тоқаев түркі мемлекеттерінің бірлігі турбуленттілік кезеңінде ерекше маңызға ие екенін атап өтті. Сіз бұл ұстаныммен келісесіз бе? Сіздің ойыңызша, ортақ прогреске қол жеткізу үшін тараптардың күш-жігерін біріктіруге қандай ынтымақтастық бағыттары ықпал ете алады?
- Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың «турбуленттілік кезеңінде Түркі мемлекеттерінің бірлесе әрекет етуі айрықша маңызға ие» деген ұстанымымен толық келісемін. Қазіргі халықаралық ахуалда геосаяси бәсекелестік күшейіп, қарулы қақтығыстар жаһандық экономикаға қысым түсіріп, өңірлік қауіпсіздік қатерлері артып отырған кезеңде Түркі мемлекеттері ұйымы тек мәдени жақындықтың ғана емес, сонымен қатар ұтымды даму серіктестігінің де институционалдық негізіне айналып келеді.
Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Түркістанда сөйлеген сөзінде атап өткендей, дәл осындай кезеңде түркі елдері экономика, инвестиция, жасанды интеллект және цифрландыру салаларында ортақ мүдделер негізінде күш біріктіруі қажет.
Бұл бірлік ұстанымын үш негізгі бағытта қарастырған жөн. Біріншісі – экономикалық және инвестициялық ынтымақтастық. ТМҰ аясында Түркі инвестициялық қорының 600 миллион АҚШ доллары көлеміндегі жарғылық капиталмен құрылуы – ортақ жобаларды қаржыландыра алатын нақты институционалдық тетік. Қордың басым бағыттары қатарында ақпараттық-коммуникациялық технологиялар, инфрақұрылым, кәсіпкерлік, жас кәсіпкерлерді қолдау және цифрлық экономика сияқты салалардың болуы Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған жаңа технологиялық интеграция күн тәртібімен тікелей үйлеседі.
Екіншісі – көлік, логистика және цифрлық сауда дәліздері. Қазақстан Қытай мен Еуропа арасындағы бағытта стратегиялық транзиттік ел болып табылады; Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Түркиямен өткен бизнес-форумда атап өткендей, осы бағыттағы жүк тасымалының 85 пайызы Қазақстан арқылы өтеді. Соңғы жылдары Орта дәліздегі жүк көлемінің бес еседен астам артуы және өткен жылы контейнерлік тасымалдаудың 36 пайызға өсуі түркі әлемінің цифрландырылған логистикалық инфрақұрылым арқылы жаһандық саудада анағұрлым ықпалды ойыншыға айнала алатынын көрсетеді.
Үшіншісі – білім, ғылым, жасанды интеллект, киберқауіпсіздік, мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық. Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев өз сөзінде ТМҰ әскери одақ емес, сауда-экономикалық байланыстарды, жоғары технологияларды, цифрландыруды және мәдени-гуманитарлық ынтымақтастықты нығайтатын өзіндік бірегей платформа екенін ерекше атап өтті. Бұл ұйымның жұмсақ күшке, білім экономикасына және адами капиталға сүйенетін жасампаз сипатын айқын көрсетеді.
Сондықтан ортақ ілгерілеу үшін ең тиімді бағыттар ретінде цифрлық экономика, жасанды интеллект, бірлескен академиялық зерттеулер, киберқауіпсіздік, ғарыш технологиялары, көлік-логистика, агротехнологиялар, энергия тиімділігі, жастар алмасу бағдарламалары және мәдени мұраны цифрлық форматта сақтау салаларын атар едім. Әсіресе Қожа Ахмет Ясауи университеті сияқты түркі әлемінің ортақ академиялық институттары осы ынтымақтастықтың идеялық, кадрлық және ғылыми дипломатия тұрғысындағы табиғи орталықтарының бірі болып саналады.
- Президент цифрлық мемлекетке айналуды Қазақстанның стратегиялық басымдығы деп атады. Республика бұл бағытта қандай жетістіктерге қол жеткізді деп бағалайсыз?
- Президент Қасым-Жомарт Тоқаев цифрлық мемлекет құруды Қазақстанның ұзақмерзімді стратегиялық басымдығы ретінде айқындады және бұл бағытта еліміз нақты нәтижелерге қол жеткізді деп сенемін. Бүгінде Қазақстан ТМД кеңістігіндегі ең цифрланған мемлекеттердің бірі саналады.
Мысалы, мемлекеттік қызметтердің 90 пайыздан астамы электронды форматқа көшірілді. Азаматтар құжат рәсімдеу, әлеуметтік төлем алу, бизнес тіркеу секілді көптеген қызметтерді онлайн түрде бірнеше минут ішінде пайдалана алады. eGov платформасы мен цифрлық құжаттар жүйесі мемлекеттік басқарудың тиімділігін едәуір арттырды.
Сонымен қатар, Қазақстан қолма-қол ақшасыз төлемдер көлемі бойынша өңірдегі көшбасшы елдердің қатарына енді. Бүгінде мобильді банкинг пен FinTech шешімдері күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналды.
Сондай-ақ еліміз жасанды интеллектіні дамытуға ерекше назар аударып отыр. Мемлекет басшысы бірнеше рет AI технологияларын экономика, білім, медицина және мемлекеттік басқару салаларына енгізудің маңызын атап өтті. Қазір Қазақстанда ұлттық AI экожүйесін қалыптастыру, дата-орталықтарды дамыту және цифрлық кадрлар даярлау бағытында жүйелі жұмыстар жүргізілуде.
Осы тұрғыдан алғанда, бүгін Түркістанда өткен Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммитінің тақырыбының дәл жасанды интеллект пен цифрландыруға арналуы өте символикалық әрі стратегиялық маңызы жоғары деп ойлаймын.
Түркістан — түркі әлемінің рухани астанасы ғана емес, бүгінде жаңа технологиялар мен интеллектуалдық интеграцияны талқылайтын маңызды алаңға айналып отыр. Саммит барысында цифрлық ынтымақтастық, AI технологиялары, киберқауіпсіздік және ортақ цифрлық инфрақұрылым мәселелерінің көтерілуі түркі мемлекеттерінің болашақтағы даму векторының айқын көрінісі болды.
Осы тұрғыдан, Өзбекстан Президентінің «Цифрлық түркі дәлізін» құру туралы бастамасы да өте маңызды қадам. Бұл бастама аймақтағы дата-орталықтарды, жоғары жылдамдықты байланыс желілерін және цифрлық платформаларды біріктіруге мүмкіндік береді.
Жалпы, бүгінгі саммит Түркі мемлекеттері ұйымының ендігі кезеңде тек мәдени-гуманитарлық кеңістік емес, сонымен қатар технологиялық және цифрлық интеграция орталығына айналуға ұмтылып отырғанын көрсетті. Ал Қазақстан осы процесте цифрлық трансформация тәжірибесі бар мемлекет ретінде маңызды рөл атқара алады деп есептеймін.
- Мемлекет басшысы саммитке қатысушыларға түркі елдерінің жасанды интеллект орталықтарының желісін құруды ұсынды. Бұл жобаны жүзеге асырудың қандай перспективаларын көресіз?
- Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың түркі елдерінің жасанды интеллект орталықтары желісін құру жөніндегі ұсынысы, менің ойымша, саммиттің ең стратегиялық әрі болашаққа бағытталған бастамаларының бірі болып табылады. Өйткені жасанды интеллект бүгінде тек техникалық жаңалық қана емес, экономикалық тиімділікті, мемлекеттік басқаруды, білім сапасын, ұлттық қауіпсіздікті және мәдени өндірісті түбегейлі өзгертетін негізгі даму құралына айналды. Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев өз сөзінде «технологиялық дамудың әрбір мемлекет үшін тұрақтылық пен қауіпсіздік факторына айналғанын» атап өтіп, түркі мемлекеттері технологиялық жаңғыру үдерісінен шет қалмауы қажет екенін жеткізді.
Бұл желінің ең маңызды үлесі бытыраңқы әлеуетті ортақ ғылыми экожүйеге айналдыру болмақ. Ақорданың мәліметінше, Қазақстандағы 79 университетте 63 мыңнан астам студент IT саласында білім алып жатыр, жоғары оқу орындарында жасанды интеллект зерттеу орталықтары жұмыс істейді және KazLLM атты қазақ тіліндегі үлкен тілдік модель әзірленуде. Бұл адами капитал Түркия, Әзербайжан, Өзбекстан және Қырғызстандағы технологиялық экожүйелермен ұштасқан жағдайда, түркі әлемі өз тілдік деректеріне, мәдени мұрасына және экономикалық қажеттіліктеріне сай жасанды интеллект шешімдерін әзірлей алады.
Екінші маңызды перспектива – адами капиталды бірлесіп даярлау. Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанда жаңа форматтағы Жасанды интеллект университетін ашу жоспарланып отырғанын және түркі мемлекеттерінен келетін студенттерге арнайы стипендия беруге дайын екенін мәлімдеді. Сонымен қатар бағдарламалау, жасанды интеллект және озық цифрлық технологиялар салаларында түркі жастары арасында жыл сайын ғылыми-технологиялық олимпиада өткізуді ұсынды. Бұл ұсыныс тек білім беру жобасы ғана емес, ұзақ мерзімде ортақ «түркі технологиялық буынын» қалыптастыру стратегиясы болып табылады.
Үшінші перспектива – тіл, мәдениет және деректер егемендігі. Жасанды интеллект технологиялары көбіне ірі тілдер мен үлкен нарықтардың қажеттіліктеріне қарай қалыптасып келеді. Түркі тілдері үшін ортақ терминология, бірыңғай дерекқорлар, көптілді цифрлық платформалар және мәдени мұра архивтері жасақталмаса, түркі әлемі цифрлық дәуірде тек тұтынушы деңгейінде қалып қоюы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың түркі халықтарының тарихы мен мәдениетіне қатысты материалдарды жасанды интеллект негізінде жинақтайтын көптілді цифрлық платформа құру туралы ұсынысы стратегиялық маңызға ие.
Бұл жобаның табысты жүзеге асуы үшін үш негізгі шарт алдыңғы қатарға шығады: ортақ этикалық және деректер қауіпсіздігі стандарттарын қалыптастыру, университеттер арасындағы зерттеу консорциумдарын құру және Түркі инвестициялық қоры сияқты қаржылық құралдарды стартаптар мен академиялық жобаларға бағыттау. Осылай жасалған жағдайда жасанды интеллект орталықтары желісі тек техникалық желі ғана емес, түркі әлемінің ғылыми дербестігін, цифрлық егемендігін және жас ұрпақтың бәсекеге қабілеттілігін арттыратын тарихи платформаға айналуы мүмкін.
- Президент Тоқаевтың Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдердің бірлескен IT-хабтар орталығын құру бастамасы Ұйымның дамуына қандай әсер етеді және елдер арасындағы әріптестікке қалай ықпал етеді?
- Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың ТМҰ-ға мүше елдердің IT-хабтарын біріктіретін ортақ орталық құру және бұл орталықты “Turkic AI” атауымен Астанадағы Alem.ai орталығында орналастыру жөніндегі ұсынысы ұйымның институционалдық дамуындағы жаңа кезеңді білдіреді. Бұл бастама ТМҰ-ны тек саммиттер мен декларациялар арқылы жұмыс істейтін дипломатиялық платформа деңгейінен шығарып, нақты жобалар әзірлейтін, стартаптарды қолдайтын және технология трансферін қамтамасыз ететін функционалды құрылымға айналдыра алады.
Бұл орталықтың алғашқы ықпалы ТМҰ аясындағы технологиялық интеграцияны жеделдету болмақ. Әрбір түркі елінде әртүрлі деңгейдегі технопарктер, цифрлық мемлекеттік жүйелер, финтех компаниялар және стартап экожүйелері бар. Оларды ортақ орталық арқылы өзара байланыстыру кәсіпкерлердің нарыққа шығу мүмкіндігін кеңейтеді, ортақ қорларға қол жеткізуді жеңілдетеді және білім алмасуды институционалдық негізде қалыптастырады. ТМҰ-ның ресми жарияланымдарында ұйымның негізгі мақсаты түркі мемлекеттері арасындағы жан-жақты ынтымақтастықты ілгерілету екені атап көрсетіледі; осы тұрғыдан алғанда, “Turkic AI” бұл мақсаттың цифрлық дәуірдегі нақты көрінісіне айналуы мүмкін.
Екінші ықпал – экономикалық серіктестіктің технологиялық негізде тереңдеуі. Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Түркия–Қазақстан бизнес-форумында келтірген деректері бұл бағыттағы негіздің дайын екенін көрсетеді: Қазақстанда түрік капиталының қатысуымен шамамен 3 800 компания жұмыс істейді, 2025 жылы Қазақстанның ЖІӨ өсімі 6,5 пайызға жетті, сыртқы сауда көлемі 145 миллиард долларға жуықтады, ал екі ел сауда айналымын 15 миллиард долларға жеткізу мақсатына ұмтылып отыр. Осы экономикалық әлеует жасанды интеллект, финтех, электрондық коммерция, киберқауіпсіздік және ақылды логистика салаларындағы бірлескен бастамаларға айналған жағдайда, ТМҰ-ның экономикалық салмағы анағұрлым айқын көріне түседі.
Үшінші ықпал – мемлекеттік қызметтер мен сауда саласындағы цифрлық үйлесімділік. Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ТМҰ елдері арасында электрондық құжаттар мен цифрлық қолтаңбаларды өзара тану бойынша бірлескен жұмыс жүргізуді ұсынды. Бұл қадам сауда операцияларын жеделдетеді, трансшекаралық бюрократияны азайтады, бизнес шығындарын төмендетеді және түркі мемлекеттері арасында сенімді цифрлық нарықтың инфрақұрылымын қалыптастырады.
Төртінші ықпал – киберқауіпсіздік пен стратегиялық орнықтылық. Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев бұған дейін ТМҰ аясында Цифрлық мониторинг орталығын, Цифрлық инновациялар орталығын және Киберқауіпсіздік кеңесін құруды ұсынған болатын; Түркістандағы сөзінде осы бастамаларға қатысты тұжырымдамалық құжаттардың мүше елдерге жолданғанын атап өтті. Бұл цифрландырудың тек мүмкіндік ретінде ғана емес, сонымен қатар қауіпсіздік мәселесі ретінде де қарастырылып отырғанын көрсетеді.
Қорытындылай келе, “Turkic AI” орталығы ТМҰ-ның дамуына үш деңгейде үлес қоса алады: институционалдық деңгейде ортақ жобалық әлеует қалыптастырады; экономикалық деңгейде стартаптарды, инвестицияны және технология трансферін жеделдетеді; академиялық деңгейде университеттер, зерттеушілер және жас таланттар арасында тұрақты ғылыми желі құрады.
Қожа Ахмет Ясауи университеті үшін бұл үдерістің маңызы ерекше. Өйткені Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Түркістанда құрылатын Түркі өркениеті орталығының жұмысында Ясауи университетінің ғылыми-академиялық әлеуетін пайдалану қажеттігін ашық атап өтті. Бұл екпін университетіміздің тек білім беру мекемесі ғана емес, түркі әлемінің ғылым, мәдениет және цифрлық болашаққа бағытталған көзқарасында стратегиялық академиялық орталық ретінде қарастырылатынын көрсетеді.
- Қасым-Жомарт Тоқаев жасанды интеллект пен озық технологиялар дәуірінде рухани және мәдени құндылықтарға назар аудару қажет екенін атап өтті. Осы мәселеге қатысты пікіріңіз қандай? Астанада далалық өркениетті насихаттауға арналған арнайы орталық құру, онда көшпелі халықтардың тарихы мен мәдениеті кеңінен дәріптелетін болады, бұл тұрғыда қандай рөл атқарады?
- Қасым-Жомарт Тоқаевтың жасанды интеллект пен озық технологиялар дәуірінде рухани және мәдени құндылықтарға айрықша назар аудару қажет деген пікірі – жай гуманитарлық үндеу емес, бұл қазіргі өркениеттік дамудың стратегиялық формуласы деп ойлаймын. Себебі технология адамзатқа бұрын-соңды болмаған мүмкіндіктер бергенімен, ол өздігінен адамға бағыт, мораль немесе мағына бере алмайды. Егер цифрлық даму рухани-мәдени негізден ажыраса, онда қоғамда технократиялық салқындық, тарихи жадтың әлсіреуі, мәдени бірегейліктің бұзылуы және құқықтың тек формалды механизмге айналу қаупі күшейеді.
Осы тұрғыдан алғанда, Астанада далалық өркениетті насихаттауға арналған арнайы орталық құру бастамасының мәні өте терең. Бұл тек музейлік немесе этнографиялық жоба болмауы тиіс. Ол – Ұлы даланы тек өткеннің естелігі ретінде емес, қазіргі заманға идея, құндылық және құқықтық мәдениет ұсына алатын дербес өркениет ретінде танытатын интеллектуалдық алаңға айналуы қажет.
Өйткені Ұлы дала өркениеті – жай көшпелі өмір салты емес. Ол:
– еркіндік пен жауапкершілік теңгеріміне негізделген қоғамдық модель;
– консенсус пен бітімге сүйенген саяси мәдениет;
– моральдық беделге негізделген құқықтық жүйе;
– табиғатпен үйлесімді өмір философиясы;
– сөз қадірін, уәде мен кісі ақысын жоғары қойған этикалық өркениет.
Бүгінгі жасанды интеллект дәуірінде дәл осы құндылықтар ерекше өзектілікке ие болып отыр. Себебі AI ақпаратты өңдей алады, бірақ ар-ұятты қалыптастыра алмайды; алгоритм шешім қабылдауы мүмкін, бірақ әділет ұғымының мәдени және рухани салмағын сезіне алмайды. Сондықтан технологиялық прогресс міндетті түрде өркениеттік жадымен қатар жүруі керек.
Біздің Түркістанда өткен және биыл жалғасатын «Ұлы дала философиясы және құқықтық мәдениет» Халықаралық симпозиумы дәл осы мәселені ғылыми деңгейде көтеріп отыр деп есептеймін. Симпозиумның ерекшелігі – Ұлы даланы тек тарихи немесе фольклорлық кеңістік ретінде емес, құқықтық ойлау жүйесін, қоғамдық ұйымдасу мәдениетін және этикалық дүниетанымды қалыптастырған тұтас өркениеттік феномен ретінде қарастыруында.
Қазіргі әлемде құқық көбіне сыртқы бақылау механизмі ретінде қарастырылса, дала философиясы құқықтың ішкі мәдениетпен, ар-ожданмен және қоғамдық жауапкершілікпен байланысын алдыңғы орынға қояды. Ясауи іліміндегі «нәпсіні тежеу» идеясы да осы тұрғыда ерекше маңызды. Бұл – құқықты тек санкция емес, адамның ішкі кемелденуімен байланыстыратын модель.
Сондықтан бұл симпозиумның негізгі ғылыми миссиясы – Ұлы даланың құқықтық мәдениетін архаикалық мұра ретінде емес, қазіргі заманғы құқық философиясына, медиация институттарына, қоғамдық келісім модельдеріне және тіпті цифрлық дәуір этикасына үлес қоса алатын тірі өркениеттік ресурс ретінде қайта пайымдау.
Меніңше, дәл бүгінгі AI дәуірінде Түркістанда осындай симпозиумдардың өтуі және Астанада далалық өркениет орталығының құрылуы – бір-бірін толықтыратын стратегиялық үдерістер. Бірі – ғылыми-интеллектуалдық деңгейде Ұлы даланың құқықтық-философиялық мұрасын қайта зерделесе, екіншісі – оны қоғамдық сана мен халықаралық мәдени кеңістікке институционалдық түрде танытады.
Ұлы дала философиясы – өткенге оралу емес. Ол – тамырын сақтай отырып, болашаққа бағдарланған өркениеттік бағдар. Ал технология мен руханияттың тепе-теңдігін сақтай алған қоғам ғана ұзақ мерзімді тарихи тұрақтылыққа қол жеткізе алады.
Осы тұрғыда Қожа Ахмет Ясауи мұрасының рөлі ерекше атап өтілуі тиіс. Ясауи ілімі – Ұлы дала өркениетінің рухани-философиялық өзегі. Оның шығармалар тек діни туындылар емес, адамның ішкі жетілуін, ар-ожданды, жауапкершілікті және қоғамдық үйлесімді бірге қарастыратын тұтас дүниетанымдық жүйе. Ясауи ілімінің негізінде жатқан «нәпсіні тежеу», «еңбек пен кішіпейілділік», «рухани кемелдену арқылы қоғамдық жауапкершілікке жету» идеялары - бүгінгі жасанды интеллект дәуірінде адамды адам ететін қасиеттерді сақтаудың бірегей философиялық тірегі болып табылады. Технология санаға бағыт бере алмайды, алгоритм жанды тазарта алмайды — бірақ Ясауи іліміндегі рухани-этикалық парадигма дәл осы олқылықты толықтыра алады.
Бүгінде бұл мұраны жүйелі түрде зерттеу, жаңа заман талаптарымен байланыстыру және халықаралық ғылыми кеңістікке таныстыру мақсатында университетімізде Ясауитану ғылыми-зерттеу институты жұмыс атқаруда. Бұл институт — Ясауи мұрасын тек тарихи-діни феномен ретінде емес, қазіргі заманғы философия, этика, құқықтық мәдениет және өркениеттану ғылымдарымен тікелей сұхбаттаса алатын тірі интеллектуалдық дереккөз ретінде зерделейтін бірегей ғылыми алаң. Ясауитану институтының қызметі мен «Ұлы дала философиясы және құқықтық мәдениет» симпозиумының өзара үндестігі — кездейсоқтық емес, бұл Түркістанды рухани-ғылыми орталыққа айналдырудың стратегиялық логикасы.
Сондықтан Ясауи мұрасы мен оны зерттейтін институт - бүгінгі Қазақстанның болашаққа бағытталған өркениеттік жобасының ең маңызды тірегі. Тамырсыз ағаш өспейді. Ал Ясауи іліміне сүйенген рухани-интеллектуалдық іргетас бар жерде - технология да, заман да бағдарын жоғалтпайды. Сондықтан бүгін Түркістан қаласында өтіп жатқан Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми Саммиті аясында университетімізде Ясауи ғылыми-зерттеу институтының жаңа ғимаратының капсуласын салу рәсімінің жоғары мәртебелі қонақтардың қатысуымен өтуі біздер үшін ерекше символикалық мәнге ие.
- Қазақстан Президентінің түркі тілдері үшін ортақ терминологиялық база құру бастамасын қалай бағалайсыз?
- Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған түркі тілдері үшін ортақ терминологиялық база құру бастамасы — тек тіл саласына қатысты жоба емес, Түркі әлемінің ғылыми, мәдени және цифрлық интеграциясын күшейтетін стратегиялық қадам. Бұл бастама ортақ тарихи жадыны нығайтып қана қоймай, ғылым мен технология салаларындағы өзара түсіністікті арттыруға мүмкіндік береді.
Бүгінде жасанды интеллект, цифрлық коммуникация, құқық және ғылым салаларындағы терминдердің басым бөлігі шетелдік тілдердің ықпалымен қалыптасып отыр. Сондықтан түркі тілдері арасында ортақ ұғымдық жүйе қалыптастыру мәселесі ғылыми тәуелсіздік пен интеллектуалдық егемендік тұрғысынан да маңызды.
Алайда мұнда ең басты мәселе — «біртекті тіл жасау» емес. Мақсат — ұлттық тілдердің ерекшелігін сақтай отырып, ортақ ғылыми және техникалық ұғымдарда өзара түсіністікті күшейту. Осы тұрғыдан алғанда Түркі мемлекеттері аясында ортақ терминология платформасын немесе арнайы академия құру идеясы өте өзекті.
Бұл бағытта Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті базасында дәстүрлі түрде өтіп келе жатқан «Қазақ тілі – ғылым тілі: Жасанды интеллект және терминология» симпозиумының маңызы ерекше. Бұл жиын тек академиялық конференция емес, Түркі әлемінің ғылым тілін қалыптастыру мәселесін талқылайтын маңызды интеллектуалдық алаңға айналып отыр.
Әсіресе жасанды интеллект дәуірінде тілдерді цифрлық ортаға бейімдеу, ғылыми ұғымдарды ұлттық тілдерде дамыту және ортақ терминологиялық кеңістік қалыптастыру мәселесі стратегиялық мәнге ие. Өйткені ғылым тілі күшеймейінше, технологиялық тәуелсіздікке қол жеткізу қиын.
Осы тұрғыдан алғанда Ясауи университеті тек білім беру мекемесі ғана емес, Түркі әлемінің интеллектуалдық интеграция орталықтарының біріне айналып келеді. Университет қабырғасындағы жасанды интеллект пен терминология бағытындағы зерттеулер болашақта түркі тілдерінің ортақ цифрлық экожүйесін қалыптастыруға негіз болуы мүмкін.
Қорытындылай айтқанда, бұл бастама — жай ғана тіл саясаты емес, Түркі әлемінің ортақ ғылыми кеңістігін қалыптастыруға бағытталған маңызды өркениеттік жоба.
- Қазақстанның «Түркі мемлекеттері ұйымы +» форматын қолдауы ұйымның трансформациясына қалай әсер етеді?
- Президент Қасым-Жомарт Тоқаев тарапынан Түркия ұсынған «Түркі мемлекеттері ұйымы +» форматына қолдау білдірілуі — Түркі әлемінің жаңа интеграциялық кезеңге өтіп жатқанын көрсетеді. Бұл тек дипломатиялық қадам емес, экономикалық, мәдени, ғылыми және технологиялық ынтымақтастықты тереңдетуге бағытталған стратегиялық көзқарас.
Бүгінде өңірлік ұйымдар тек саяси үйлестіру алаңы емес, сонымен бірге технология, цифрлық экономика, ғылым және мәдени дипломатия орталығына айналып келеді. Осы тұрғыдан алғанда «ТМҰ+» моделі тек мүше мемлекеттерді ғана емес, академиялық институттарды, технологиялық орталықтарды және стратегиялық серіктестерді қамтитын кеңейтілген интеграциялық кеңістік қалыптастыра алады.
Бұл трансформацияның ең маңызды бағыты — білім мен технологияға негізделген ынтымақтастық. Әсіресе жасанды интеллект, цифрлық экономика, ортақ әліпби және ғылым тілі мәселелері Түркі әлемінің болашақтағы бәсекеге қабілеттілігін айқындайды. Сондықтан ғылым тілі, жасанды интеллект және ортақ терминология мәселесі Түркі әлемі үшін стратегиялық маңызға ие бола бастады.
Қазақстанның бұл процестегі рөлі де ерекше. Еуразия кеңістігінің орталығында орналасқан Қазақстан Түркі әлемінің тарихи жадын, мәдени байланысын және саяси тепе-теңдігін біріктіретін маңызды елдердің біріне айналып отыр.
Алдағы кезеңде Түркі мемлекеттері ұйымы ортақ цифрлық платформалар, ғылыми зерттеу орталықтары, университетаралық желілер және жастар бағдарламалары арқылы жаңа деңгейге көтерілуі мүмкін. Бұл ұйымды тек мәдени құрылым емес, жаһандық деңгейдегі ықпалды интеллектуалдық және технологиялық платформаға айналдыруға жол ашады.
Қорыта айтқанда, «ТМҰ+» бастамасы Түркі әлемінің ортақ болашағын қалыптастыруға бағытталған жаңа стратегиялық кезеңнің бастамасы деуге болады.
