Túrkistanda ótken Túrki memleketteri uiymynyń beiresmi sammiti Túrki áleminiń damý baǵytyn jańa deńgeige kóterdi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev usynǵan jasandy intellekt ortalyqtarynyń jelisi, ortaq IT-hab, tsifrlyq dáliz jáne túrki tilderine arnalǵan terminologiialyq baza bastamalary uiymnyń tehnologiialyq integratsiiaǵa bet alǵanyn kórsetti. Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversiteti rektory Janar Temirbekova bul bastamalardyń Túrki álemin tek mádeni keńistik emes, jahandyq intellektýaldyq jáne tsifrlyq platformaǵa ainaldyrýdaǵy mańyzyna toqtaldy.
- Prezident OTM sammitinde sóilegen sózinde búginde Qazaqstanda «Adal azamat», «Ádiletti Qazaqstan», «Taza Qazaqstan» siiaqty asa mańyzdy bastamalardyń jáne basqa da kóptegen jobalardyń tabysty júzege asyrylyp jatqanyn atap ótti. Bul tujyrymdamalardyń qazaqstandyq qoǵamnyń damýy men respýblikanyń álemdegi róli úshin qandai mańyzy bar?
- Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Túrki memleketteri uiymynyń sammitinde sóilegen sózinde elimizde júzege asyrylyp jatqan «Adal azamat», «Ádiletti Qazaqstan», «Taza Qazaqstan» siiaqty strategiialyq bastamalardyń memleket damýynyń jańa kezeńindegi mańyzdy ideologiialyq jáne qoǵamdyq baǵdarlarǵa ainalǵanyn erekshe atap ótti. Bul bastamalar Qazaqstan qoǵamynyń sapalyq jańǵyrýyna baǵyttalǵan keshendi reformalardyń mazmundyq ózegin quraidy. Atalǵan tujyrymdamalar jekelegen áleýmettik jobalar ǵana emes, qoǵamdyq sanany jańǵyrtýǵa, azamattyq jaýapkershilikti arttyrýǵa jáne ulttyq qundylyqtardy jańa tarihi jaǵdaida qaita paiymdaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy strategiialyq tetikter bolyp tabylady.
Qazirgi jahandaný jaǵdaiynda memleketterdiń damý deńgeii tek ekonomikalyq kórsetkishtermen ǵana emes, qoǵamnyń quqyqtyq mádenietimen, ekologiialyq sanasymen jáne azamattyq jaýapkershilik deńgeiimen de baǵalanady. «Ádiletti Qazaqstan» qoǵamda zań ústemdigin nyǵaitýǵa jáne azamattardyń memleketke degen senimin arttyrýǵa baǵyttalsa, «Adal azamat» tujyrymdamasy jaýapkershiligi joǵary, eńbekqor ári otansúigish urpaq qalyptastyrýǵa negiz bolady. Al «Taza Qazaqstan» bastamasy ekologiialyq mádenietti qalyptastyryp qana qoimai, qoǵamdyq jaýapkershilik pen jańa azamattyq ustanymnyń mańyzdy kórsetkishine ainalyp otyr.
Bul bastamalardyń Qazaqstan Respýblikasynyń álemdegi róli úshin de mańyzy erekshe. Quqyqtyq memleket qaǵidalaryn ustanatyn, azamattyq qoǵam institýttary damyǵan jáne turaqty damý saiasatyn júzege asyratyn elderdiń halyqaralyq bedeli joǵary bolady. Osy turǵydan alǵanda, atalǵan bastamalar Qazaqstannyń halyqaralyq imidjin nyǵaityp, onyń óńirlik jáne jahandyq deńgeidegi yqpalyn kúsheitýge múmkindik beredi.
Memleket basshysy bastamashylyq etken bul qundylyqtardy júzege asyrýda Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversitetinde atalǵan bastamalardy jastar sanasyna sińirýge baǵyttalǵan júieli jumystar júzege asyrylýda. Atap aitqanda, «Zań men tártip» qaǵidaty aiasynda quqyqtyq mádenietti arttyrýǵa arnalǵan arnaiy halyqaralyq konferentsiialar uiymdastyrylyp, dialog alańdary men aǵartýshylyq jobalar turaqty uiymdastyrylýda. «Taza Qazaqstan» tujyrymdamasy negizinde «Turaqty jasyl kampýs», «Jasyl ýniversitet» bastamalary men ekologiialyq jobalar iske asyrylyp, jastardyń ekologiialyq jaýapkershiligin qalyptastyrýǵa basymdyq berilýde. Bul jumystar Memleket basshysy bastamalarynyń bilim berý keńistiginde naqty júzege asýynyń jáne jastar tárbiesinde tiimdi qoldanylýynyń mańyzdy úlgisi bolyp tabylady.
Bul baǵyttaǵy jumystar halyqaralyq deńgeide de qoldaý taýyp keledi. Jýyrda ýniversitetke Birikken Ulttar Uiymynyń Damý quqyǵy jónindegi arnaiy baiandamashysy, halyqaralyq sarapshy Sýriia Devanyń kelýi sonyń aiqyn dáleli boldy. Kezdesý barysynda adam quqyqtary, áleýmettik ádilettilik jáne turaqty damý máseleleri talqylanyp, ýniversitettiń Turaqty damý maqsattaryn júzege asyrýdaǵy «Jasyl kampýs» bastamasy, sondai-aq «Green Growth», «Ádilet» jáne «Yasawi Volunteer» stýdenttik klýbtarynyń osy baǵyttaǵy naqty bastamalary joǵary baǵalandy. Bul Memleket basshysy bastamalarynyń halyqaralyq qundylyqtarmen úilesip, bilim berý keńistiginde naqty iske asyp jatqanyn kórsetedi.
- Qasym-Jomart Toqaev túrki memleketteriniń birligi týrbýlenttilik kezeńinde erekshe mańyzǵa ie ekenin atap ótti. Siz bul ustanymmen kelisesiz be? Sizdiń oiyńyzsha, ortaq progreske qol jetkizý úshin taraptardyń kúsh-jigerin biriktirýge qandai yntymaqtastyq baǵyttary yqpal ete alady?
- Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «týrbýlenttilik kezeńinde Túrki memleketteriniń birlese áreket etýi airyqsha mańyzǵa ie» degen ustanymymen tolyq kelisemin. Qazirgi halyqaralyq ahýalda geosaiasi básekelestik kúsheiip, qarýly qaqtyǵystar jahandyq ekonomikaǵa qysym túsirip, óńirlik qaýipsizdik qaterleri artyp otyrǵan kezeńde Túrki memleketteri uiymy tek mádeni jaqyndyqtyń ǵana emes, sonymen qatar utymdy damý seriktestiginiń de institýtsionaldyq negizine ainalyp keledi.
Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Túrkistanda sóilegen sózinde atap ótkendei, dál osyndai kezeńde túrki elderi ekonomika, investitsiia, jasandy intellekt jáne tsifrlandyrý salalarynda ortaq múddeler negizinde kúsh biriktirýi qajet.
Bul birlik ustanymyn úsh negizgi baǵytta qarastyrǵan jón. Birinshisi – ekonomikalyq jáne investitsiialyq yntymaqtastyq. TMU aiasynda Túrki investitsiialyq qorynyń 600 million AQSh dollary kólemindegi jarǵylyq kapitalmen qurylýy – ortaq jobalardy qarjylandyra alatyn naqty institýtsionaldyq tetik. Qordyń basym baǵyttary qatarynda aqparattyq-kommýnikatsiialyq tehnologiialar, infraqurylym, kásipkerlik, jas kásipkerlerdi qoldaý jáne tsifrlyq ekonomika siiaqty salalardyń bolýy Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev usynǵan jańa tehnologiialyq integratsiia kún tártibimen tikelei úilesedi.
Ekinshisi – kólik, logistika jáne tsifrlyq saýda dálizderi. Qazaqstan Qytai men Eýropa arasyndaǵy baǵytta strategiialyq tranzittik el bolyp tabylady; Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Túrkiiamen ótken biznes-forýmda atap ótkendei, osy baǵyttaǵy júk tasymalynyń 85 paiyzy Qazaqstan arqyly ótedi. Sońǵy jyldary Orta dálizdegi júk kóleminiń bes eseden astam artýy jáne ótken jyly konteinerlik tasymaldaýdyń 36 paiyzǵa ósýi túrki áleminiń tsifrlandyrylǵan logistikalyq infraqurylym arqyly jahandyq saýdada anaǵurlym yqpaldy oiynshyǵa ainala alatynyn kórsetedi.
Úshinshisi – bilim, ǵylym, jasandy intellekt, kiberqaýipsizdik, mádeni-gýmanitarlyq yntymaqtastyq. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde TMU áskeri odaq emes, saýda-ekonomikalyq bailanystardy, joǵary tehnologiialardy, tsifrlandyrýdy jáne mádeni-gýmanitarlyq yntymaqtastyqty nyǵaitatyn ózindik biregei platforma ekenin erekshe atap ótti. Bul uiymnyń jumsaq kúshke, bilim ekonomikasyna jáne adami kapitalǵa súienetin jasampaz sipatyn aiqyn kórsetedi.
Sondyqtan ortaq ilgerileý úshin eń tiimdi baǵyttar retinde tsifrlyq ekonomika, jasandy intellekt, birlesken akademiialyq zertteýler, kiberqaýipsizdik, ǵarysh tehnologiialary, kólik-logistika, agrotehnologiialar, energiia tiimdiligi, jastar almasý baǵdarlamalary jáne mádeni murany tsifrlyq formatta saqtaý salalaryn atar edim. Ásirese Qoja Ahmet Iasaýi ýniversiteti siiaqty túrki áleminiń ortaq akademiialyq institýttary osy yntymaqtastyqtyń ideialyq, kadrlyq jáne ǵylymi diplomatiia turǵysyndaǵy tabiǵi ortalyqtarynyń biri bolyp sanalady.
- Prezident tsifrlyq memleketke ainalýdy Qazaqstannyń strategiialyq basymdyǵy dep atady. Respýblika bul baǵytta qandai jetistikterge qol jetkizdi dep baǵalaisyz?
- Prezident Qasym-Jomart Toqaev tsifrlyq memleket qurýdy Qazaqstannyń uzaqmerzimdi strategiialyq basymdyǵy retinde aiqyndady jáne bul baǵytta elimiz naqty nátijelerge qol jetkizdi dep senemin. Búginde Qazaqstan TMD keńistigindegi eń tsifrlanǵan memleketterdiń biri sanalady.
Mysaly, memlekettik qyzmetterdiń 90 paiyzdan astamy elektrondy formatqa kóshirildi. Azamattar qujat rásimdeý, áleýmettik tólem alý, biznes tirkeý sekildi kóptegen qyzmetterdi onlain túrde birneshe minýt ishinde paidalana alady. eGov platformasy men tsifrlyq qujattar júiesi memlekettik basqarýdyń tiimdiligin edáýir arttyrdy.
Sonymen qatar, Qazaqstan qolma-qol aqshasyz tólemder kólemi boiynsha óńirdegi kóshbasshy elderdiń qataryna endi. Búginde mobildi banking pen FinTech sheshimderi kúndelikti ómirdiń ajyramas bóligine ainaldy.
Sondai-aq elimiz jasandy intellektini damytýǵa erekshe nazar aýdaryp otyr. Memleket basshysy birneshe ret AI tehnologiialaryn ekonomika, bilim, meditsina jáne memlekettik basqarý salalaryna engizýdiń mańyzyn atap ótti. Qazir Qazaqstanda ulttyq AI ekojúiesin qalyptastyrý, data-ortalyqtardy damytý jáne tsifrlyq kadrlar daiarlaý baǵytynda júieli jumystar júrgizilýde.
Osy turǵydan alǵanda, búgin Túrkistanda ótken Túrki memleketteri uiymynyń beiresmi sammitiniń taqyrybynyń dál jasandy intellekt pen tsifrlandyrýǵa arnalýy óte simvolikalyq ári strategiialyq mańyzy joǵary dep oilaimyn.
Túrkistan — túrki áleminiń rýhani astanasy ǵana emes, búginde jańa tehnologiialar men intellektýaldyq integratsiiany talqylaityn mańyzdy alańǵa ainalyp otyr. Sammit barysynda tsifrlyq yntymaqtastyq, AI tehnologiialary, kiberqaýipsizdik jáne ortaq tsifrlyq infraqurylym máseleleriniń kóterilýi túrki memleketteriniń bolashaqtaǵy damý vektorynyń aiqyn kórinisi boldy.
Osy turǵydan, Ózbekstan Prezidentiniń «Tsifrlyq túrki dálizin» qurý týraly bastamasy da óte mańyzdy qadam. Bul bastama aimaqtaǵy data-ortalyqtardy, joǵary jyldamdyqty bailanys jelilerin jáne tsifrlyq platformalardy biriktirýge múmkindik beredi.
Jalpy, búgingi sammit Túrki memleketteri uiymynyń endigi kezeńde tek mádeni-gýmanitarlyq keńistik emes, sonymen qatar tehnologiialyq jáne tsifrlyq integratsiia ortalyǵyna ainalýǵa umtylyp otyrǵanyn kórsetti. Al Qazaqstan osy protseste tsifrlyq transformatsiia tájiribesi bar memleket retinde mańyzdy ról atqara alady dep esepteimin.
- Memleket basshysy sammitke qatysýshylarǵa túrki elderiniń jasandy intellekt ortalyqtarynyń jelisin qurýdy usyndy. Bul jobany júzege asyrýdyń qandai perspektivalaryn kóresiz?
- Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń túrki elderiniń jasandy intellekt ortalyqtary jelisin qurý jónindegi usynysy, meniń oiymsha, sammittiń eń strategiialyq ári bolashaqqa baǵyttalǵan bastamalarynyń biri bolyp tabylady. Óitkeni jasandy intellekt búginde tek tehnikalyq jańalyq qana emes, ekonomikalyq tiimdilikti, memlekettik basqarýdy, bilim sapasyn, ulttyq qaýipsizdikti jáne mádeni óndiristi túbegeili ózgertetin negizgi damý quralyna ainaldy. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde «tehnologiialyq damýdyń árbir memleket úshin turaqtylyq pen qaýipsizdik faktoryna ainalǵanyn» atap ótip, túrki memleketteri tehnologiialyq jańǵyrý úderisinen shet qalmaýy qajet ekenin jetkizdi.
Bul jeliniń eń mańyzdy úlesi bytyrańqy áleýetti ortaq ǵylymi ekojúiege ainaldyrý bolmaq. Aqordanyń málimetinshe, Qazaqstandaǵy 79 ýniversitette 63 myńnan astam stýdent IT salasynda bilim alyp jatyr, joǵary oqý oryndarynda jasandy intellekt zertteý ortalyqtary jumys isteidi jáne KazLLM atty qazaq tilindegi úlken tildik model ázirlenýde. Bul adami kapital Túrkiia, Ázerbaijan, Ózbekstan jáne Qyrǵyzstandaǵy tehnologiialyq ekojúielermen ushtasqan jaǵdaida, túrki álemi óz tildik derekterine, mádeni murasyna jáne ekonomikalyq qajettilikterine sai jasandy intellekt sheshimderin ázirlei alady.
Ekinshi mańyzdy perspektiva – adami kapitaldy birlesip daiarlaý. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstanda jańa formattaǵy Jasandy intellekt ýniversitetin ashý josparlanyp otyrǵanyn jáne túrki memleketterinen keletin stýdentterge arnaiy stipendiia berýge daiyn ekenin málimdedi. Sonymen qatar baǵdarlamalaý, jasandy intellekt jáne ozyq tsifrlyq tehnologiialar salalarynda túrki jastary arasynda jyl saiyn ǵylymi-tehnologiialyq olimpiada ótkizýdi usyndy. Bul usynys tek bilim berý jobasy ǵana emes, uzaq merzimde ortaq «túrki tehnologiialyq býynyn» qalyptastyrý strategiiasy bolyp tabylady.
Úshinshi perspektiva – til, mádeniet jáne derekter egemendigi. Jasandy intellekt tehnologiialary kóbine iri tilder men úlken naryqtardyń qajettilikterine qarai qalyptasyp keledi. Túrki tilderi úshin ortaq terminologiia, biryńǵai derekqorlar, kóptildi tsifrlyq platformalar jáne mádeni mura arhivteri jasaqtalmasa, túrki álemi tsifrlyq dáýirde tek tutynýshy deńgeiinde qalyp qoiýy múmkin. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń túrki halyqtarynyń tarihy men mádenietine qatysty materialdardy jasandy intellekt negizinde jinaqtaityn kóptildi tsifrlyq platforma qurý týraly usynysy strategiialyq mańyzǵa ie.
Bul jobanyń tabysty júzege asýy úshin úsh negizgi shart aldyńǵy qatarǵa shyǵady: ortaq etikalyq jáne derekter qaýipsizdigi standarttaryn qalyptastyrý, ýniversitetter arasyndaǵy zertteý konsortsiýmdaryn qurý jáne Túrki investitsiialyq qory siiaqty qarjylyq quraldardy startaptar men akademiialyq jobalarǵa baǵyttaý. Osylai jasalǵan jaǵdaida jasandy intellekt ortalyqtary jelisi tek tehnikalyq jeli ǵana emes, túrki áleminiń ǵylymi derbestigin, tsifrlyq egemendigin jáne jas urpaqtyń básekege qabilettiligin arttyratyn tarihi platformaǵa ainalýy múmkin.
- Prezident Toqaevtyń Túrki memleketteri uiymyna múshe elderdiń birlesken IT-habtar ortalyǵyn qurý bastamasy Uiymnyń damýyna qandai áser etedi jáne elder arasyndaǵy áriptestikke qalai yqpal etedi?
- Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń TMU-ǵa múshe elderdiń IT-habtaryn biriktiretin ortaq ortalyq qurý jáne bul ortalyqty “Turkic AI” ataýymen Astanadaǵy Alem.ai ortalyǵynda ornalastyrý jónindegi usynysy uiymnyń institýtsionaldyq damýyndaǵy jańa kezeńdi bildiredi. Bul bastama TMU-ny tek sammitter men deklaratsiialar arqyly jumys isteitin diplomatiialyq platforma deńgeiinen shyǵaryp, naqty jobalar ázirleitin, startaptardy qoldaityn jáne tehnologiia transferin qamtamasyz etetin fýnktsionaldy qurylymǵa ainaldyra alady.
Bul ortalyqtyń alǵashqy yqpaly TMU aiasyndaǵy tehnologiialyq integratsiiany jedeldetý bolmaq. Árbir túrki elinde ártúrli deńgeidegi tehnoparkter, tsifrlyq memlekettik júieler, finteh kompaniialar jáne startap ekojúieleri bar. Olardy ortaq ortalyq arqyly ózara bailanystyrý kásipkerlerdiń naryqqa shyǵý múmkindigin keńeitedi, ortaq qorlarǵa qol jetkizýdi jeńildetedi jáne bilim almasýdy institýtsionaldyq negizde qalyptastyrady. TMU-nyń resmi jariialanymdarynda uiymnyń negizgi maqsaty túrki memleketteri arasyndaǵy jan-jaqty yntymaqtastyqty ilgeriletý ekeni atap kórsetiledi; osy turǵydan alǵanda, “Turkic AI” bul maqsattyń tsifrlyq dáýirdegi naqty kórinisine ainalýy múmkin.
Ekinshi yqpal – ekonomikalyq seriktestiktiń tehnologiialyq negizde tereńdeýi. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Túrkiia–Qazaqstan biznes-forýmynda keltirgen derekteri bul baǵyttaǵy negizdiń daiyn ekenin kórsetedi: Qazaqstanda túrik kapitalynyń qatysýymen shamamen 3 800 kompaniia jumys isteidi, 2025 jyly Qazaqstannyń JIÓ ósimi 6,5 paiyzǵa jetti, syrtqy saýda kólemi 145 milliard dollarǵa jýyqtady, al eki el saýda ainalymyn 15 milliard dollarǵa jetkizý maqsatyna umtylyp otyr. Osy ekonomikalyq áleýet jasandy intellekt, finteh, elektrondyq kommertsiia, kiberqaýipsizdik jáne aqyldy logistika salalaryndaǵy birlesken bastamalarǵa ainalǵan jaǵdaida, TMU-nyń ekonomikalyq salmaǵy anaǵurlym aiqyn kórine túsedi.
Úshinshi yqpal – memlekettik qyzmetter men saýda salasyndaǵy tsifrlyq úilesimdilik. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev TMU elderi arasynda elektrondyq qujattar men tsifrlyq qoltańbalardy ózara taný boiynsha birlesken jumys júrgizýdi usyndy. Bul qadam saýda operatsiialaryn jedeldetedi, transshekaralyq biýrokratiiany azaitady, biznes shyǵyndaryn tómendetedi jáne túrki memleketteri arasynda senimdi tsifrlyq naryqtyń infraqurylymyn qalyptastyrady.
Tórtinshi yqpal – kiberqaýipsizdik pen strategiialyq ornyqtylyq. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev buǵan deiin TMU aiasynda Tsifrlyq monitoring ortalyǵyn, Tsifrlyq innovatsiialar ortalyǵyn jáne Kiberqaýipsizdik keńesin qurýdy usynǵan bolatyn; Túrkistandaǵy sózinde osy bastamalarǵa qatysty tujyrymdamalyq qujattardyń múshe elderge joldanǵanyn atap ótti. Bul tsifrlandyrýdyń tek múmkindik retinde ǵana emes, sonymen qatar qaýipsizdik máselesi retinde de qarastyrylyp otyrǵanyn kórsetedi.
Qorytyndylai kele, “Turkic AI” ortalyǵy TMU-nyń damýyna úsh deńgeide úles qosa alady: institýtsionaldyq deńgeide ortaq jobalyq áleýet qalyptastyrady; ekonomikalyq deńgeide startaptardy, investitsiiany jáne tehnologiia transferin jedeldetedi; akademiialyq deńgeide ýniversitetter, zertteýshiler jáne jas talanttar arasynda turaqty ǵylymi jeli qurady.
Qoja Ahmet Iasaýi ýniversiteti úshin bul úderistiń mańyzy erekshe. Óitkeni Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Túrkistanda qurylatyn Túrki órkenieti ortalyǵynyń jumysynda Iasaýi ýniversitetiniń ǵylymi-akademiialyq áleýetin paidalaný qajettigin ashyq atap ótti. Bul ekpin ýniversitetimizdiń tek bilim berý mekemesi ǵana emes, túrki áleminiń ǵylym, mádeniet jáne tsifrlyq bolashaqqa baǵyttalǵan kózqarasynda strategiialyq akademiialyq ortalyq retinde qarastyrylatynyn kórsetedi.
- Qasym-Jomart Toqaev jasandy intellekt pen ozyq tehnologiialar dáýirinde rýhani jáne mádeni qundylyqtarǵa nazar aýdarý qajet ekenin atap ótti. Osy máselege qatysty pikirińiz qandai? Astanada dalalyq órkenietti nasihattaýǵa arnalǵan arnaiy ortalyq qurý, onda kóshpeli halyqtardyń tarihy men mádenieti keńinen dáripteletin bolady, bul turǵyda qandai ról atqarady?
- Qasym-Jomart Toqaevtyń jasandy intellekt pen ozyq tehnologiialar dáýirinde rýhani jáne mádeni qundylyqtarǵa airyqsha nazar aýdarý qajet degen pikiri – jai gýmanitarlyq úndeý emes, bul qazirgi órkeniettik damýdyń strategiialyq formýlasy dep oilaimyn. Sebebi tehnologiia adamzatqa buryn-sońdy bolmaǵan múmkindikter bergenimen, ol ózdiginen adamǵa baǵyt, moral nemese maǵyna bere almaidy. Eger tsifrlyq damý rýhani-mádeni negizden ajyrasa, onda qoǵamda tehnokratiialyq salqyndyq, tarihi jadtyń álsireýi, mádeni biregeiliktiń buzylýy jáne quqyqtyń tek formaldy mehanizmge ainalý qaýpi kúsheiedi.
Osy turǵydan alǵanda, Astanada dalalyq órkenietti nasihattaýǵa arnalǵan arnaiy ortalyq qurý bastamasynyń máni óte tereń. Bul tek mýzeilik nemese etnografiialyq joba bolmaýy tiis. Ol – Uly dalany tek ótkenniń esteligi retinde emes, qazirgi zamanǵa ideia, qundylyq jáne quqyqtyq mádeniet usyna alatyn derbes órkeniet retinde tanytatyn intellektýaldyq alańǵa ainalýy qajet.
Óitkeni Uly dala órkenieti – jai kóshpeli ómir salty emes. Ol:
– erkindik pen jaýapkershilik teńgerimine negizdelgen qoǵamdyq model;
– konsensýs pen bitimge súiengen saiasi mádeniet;
– moraldyq bedelge negizdelgen quqyqtyq júie;
– tabiǵatpen úilesimdi ómir filosofiiasy;
– sóz qadirin, ýáde men kisi aqysyn joǵary qoiǵan etikalyq órkeniet.
Búgingi jasandy intellekt dáýirinde dál osy qundylyqtar erekshe ózektilikke ie bolyp otyr. Sebebi AI aqparatty óńdei alady, biraq ar-uiatty qalyptastyra almaidy; algoritm sheshim qabyldaýy múmkin, biraq ádilet uǵymynyń mádeni jáne rýhani salmaǵyn sezine almaidy. Sondyqtan tehnologiialyq progress mindetti túrde órkeniettik jadymen qatar júrýi kerek.
Bizdiń Túrkistanda ótken jáne biyl jalǵasatyn «Uly dala filosofiiasy jáne quqyqtyq mádeniet» Halyqaralyq simpoziýmy dál osy máseleni ǵylymi deńgeide kóterip otyr dep esepteimin. Simpoziýmnyń ereksheligi – Uly dalany tek tarihi nemese folklorlyq keńistik retinde emes, quqyqtyq oilaý júiesin, qoǵamdyq uiymdasý mádenietin jáne etikalyq dúnietanymdy qalyptastyrǵan tutas órkeniettik fenomen retinde qarastyrýynda.
Qazirgi álemde quqyq kóbine syrtqy baqylaý mehanizmi retinde qarastyrylsa, dala filosofiiasy quqyqtyń ishki mádenietpen, ar-ojdanmen jáne qoǵamdyq jaýapkershilikpen bailanysyn aldyńǵy orynǵa qoiady. Iasaýi ilimindegi «nápsini tejeý» ideiasy da osy turǵyda erekshe mańyzdy. Bul – quqyqty tek sanktsiia emes, adamnyń ishki kemeldenýimen bailanystyratyn model.
Sondyqtan bul simpoziýmnyń negizgi ǵylymi missiiasy – Uly dalanyń quqyqtyq mádenietin arhaikalyq mura retinde emes, qazirgi zamanǵy quqyq filosofiiasyna, mediatsiia institýttaryna, qoǵamdyq kelisim modelderine jáne tipti tsifrlyq dáýir etikasyna úles qosa alatyn tiri órkeniettik resýrs retinde qaita paiymdaý.
Menińshe, dál búgingi AI dáýirinde Túrkistanda osyndai simpoziýmdardyń ótýi jáne Astanada dalalyq órkeniet ortalyǵynyń qurylýy – bir-birin tolyqtyratyn strategiialyq úderister. Biri – ǵylymi-intellektýaldyq deńgeide Uly dalanyń quqyqtyq-filosofiialyq murasyn qaita zerdelese, ekinshisi – ony qoǵamdyq sana men halyqaralyq mádeni keńistikke institýtsionaldyq túrde tanytady.
Uly dala filosofiiasy – ótkenge oralý emes. Ol – tamyryn saqtai otyryp, bolashaqqa baǵdarlanǵan órkeniettik baǵdar. Al tehnologiia men rýhaniiattyń tepe-teńdigin saqtai alǵan qoǵam ǵana uzaq merzimdi tarihi turaqtylyqqa qol jetkize alady.
Osy turǵyda Qoja Ahmet Iasaýi murasynyń róli erekshe atap ótilýi tiis. Iasaýi ilimi – Uly dala órkenietiniń rýhani-filosofiialyq ózegi. Onyń shyǵarmalar tek dini týyndylar emes, adamnyń ishki jetilýin, ar-ojdandy, jaýapkershilikti jáne qoǵamdyq úilesimdi birge qarastyratyn tutas dúnietanymdyq júie. Iasaýi iliminiń negizinde jatqan «nápsini tejeý», «eńbek pen kishipeiildilik», «rýhani kemeldený arqyly qoǵamdyq jaýapkershilikke jetý» ideialary - búgingi jasandy intellekt dáýirinde adamdy adam etetin qasietterdi saqtaýdyń biregei filosofiialyq tiregi bolyp tabylady. Tehnologiia sanaǵa baǵyt bere almaidy, algoritm jandy tazarta almaidy — biraq Iasaýi ilimindegi rýhani-etikalyq paradigma dál osy olqylyqty tolyqtyra alady.
Búginde bul murany júieli túrde zertteý, jańa zaman talaptarymen bailanystyrý jáne halyqaralyq ǵylymi keńistikke tanystyrý maqsatynda ýniversitetimizde Iasaýitaný ǵylymi-zertteý institýty jumys atqarýda. Bul institýt — Iasaýi murasyn tek tarihi-dini fenomen retinde emes, qazirgi zamanǵy filosofiia, etika, quqyqtyq mádeniet jáne órkeniettaný ǵylymdarymen tikelei suhbattasa alatyn tiri intellektýaldyq derekkóz retinde zerdeleitin biregei ǵylymi alań. Iasaýitaný institýtynyń qyzmeti men «Uly dala filosofiiasy jáne quqyqtyq mádeniet» simpoziýmynyń ózara úndestigi — kezdeisoqtyq emes, bul Túrkistandy rýhani-ǵylymi ortalyqqa ainaldyrýdyń strategiialyq logikasy.
Sondyqtan Iasaýi murasy men ony zertteitin institýt - búgingi Qazaqstannyń bolashaqqa baǵyttalǵan órkeniettik jobasynyń eń mańyzdy tiregi. Tamyrsyz aǵash óspeidi. Al Iasaýi ilimine súiengen rýhani-intellektýaldyq irgetas bar jerde - tehnologiia da, zaman da baǵdaryn joǵaltpaidy. Sondyqtan búgin Túrkistan qalasynda ótip jatqan Túrki memleketteri uiymynyń beiresmi Sammiti aiasynda ýniversitetimizde Iasaýi ǵylymi-zertteý institýtynyń jańa ǵimaratynyń kapsýlasyn salý rásiminiń joǵary mártebeli qonaqtardyń qatysýymen ótýi bizder úshin erekshe simvolikalyq mánge ie.
- Qazaqstan Prezidentiniń túrki tilderi úshin ortaq terminologiialyq baza qurý bastamasyn qalai baǵalaisyz?
- Prezident Qasym-Jomart Toqaev usynǵan túrki tilderi úshin ortaq terminologiialyq baza qurý bastamasy — tek til salasyna qatysty joba emes, Túrki áleminiń ǵylymi, mádeni jáne tsifrlyq integratsiiasyn kúsheitetin strategiialyq qadam. Bul bastama ortaq tarihi jadyny nyǵaityp qana qoimai, ǵylym men tehnologiia salalaryndaǵy ózara túsinistikti arttyrýǵa múmkindik beredi.
Búginde jasandy intellekt, tsifrlyq kommýnikatsiia, quqyq jáne ǵylym salalaryndaǵy terminderdiń basym bóligi sheteldik tilderdiń yqpalymen qalyptasyp otyr. Sondyqtan túrki tilderi arasynda ortaq uǵymdyq júie qalyptastyrý máselesi ǵylymi táýelsizdik pen intellektýaldyq egemendik turǵysynan da mańyzdy.
Alaida munda eń basty másele — «birtekti til jasaý» emes. Maqsat — ulttyq tilderdiń ereksheligin saqtai otyryp, ortaq ǵylymi jáne tehnikalyq uǵymdarda ózara túsinistikti kúsheitý. Osy turǵydan alǵanda Túrki memleketteri aiasynda ortaq terminologiia platformasyn nemese arnaiy akademiia qurý ideiasy óte ózekti.
Bul baǵytta Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversiteti bazasynda dástúrli túrde ótip kele jatqan «Qazaq tili – ǵylym tili: Jasandy intellekt jáne terminologiia» simpoziýmynyń mańyzy erekshe. Bul jiyn tek akademiialyq konferentsiia emes, Túrki áleminiń ǵylym tilin qalyptastyrý máselesin talqylaityn mańyzdy intellektýaldyq alańǵa ainalyp otyr.
Ásirese jasandy intellekt dáýirinde tilderdi tsifrlyq ortaǵa beiimdeý, ǵylymi uǵymdardy ulttyq tilderde damytý jáne ortaq terminologiialyq keńistik qalyptastyrý máselesi strategiialyq mánge ie. Óitkeni ǵylym tili kúsheimeiinshe, tehnologiialyq táýelsizdikke qol jetkizý qiyn.
Osy turǵydan alǵanda Iasaýi ýniversiteti tek bilim berý mekemesi ǵana emes, Túrki áleminiń intellektýaldyq integratsiia ortalyqtarynyń birine ainalyp keledi. Ýniversitet qabyrǵasyndaǵy jasandy intellekt pen terminologiia baǵytyndaǵy zertteýler bolashaqta túrki tilderiniń ortaq tsifrlyq ekojúiesin qalyptastyrýǵa negiz bolýy múmkin.
Qorytyndylai aitqanda, bul bastama — jai ǵana til saiasaty emes, Túrki áleminiń ortaq ǵylymi keńistigin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy órkeniettik joba.
- Qazaqstannyń «Túrki memleketteri uiymy +» formatyn qoldaýy uiymnyń transformatsiiasyna qalai áser etedi?
- Prezident Qasym-Jomart Toqaev tarapynan Túrkiia usynǵan «Túrki memleketteri uiymy +» formatyna qoldaý bildirilýi — Túrki áleminiń jańa integratsiialyq kezeńge ótip jatqanyn kórsetedi. Bul tek diplomatiialyq qadam emes, ekonomikalyq, mádeni, ǵylymi jáne tehnologiialyq yntymaqtastyqty tereńdetýge baǵyttalǵan strategiialyq kózqaras.
Búginde óńirlik uiymdar tek saiasi úilestirý alańy emes, sonymen birge tehnologiia, tsifrlyq ekonomika, ǵylym jáne mádeni diplomatiia ortalyǵyna ainalyp keledi. Osy turǵydan alǵanda «TMU+» modeli tek múshe memleketterdi ǵana emes, akademiialyq institýttardy, tehnologiialyq ortalyqtardy jáne strategiialyq seriktesterdi qamtityn keńeitilgen integratsiialyq keńistik qalyptastyra alady.
Bul transformatsiianyń eń mańyzdy baǵyty — bilim men tehnologiiaǵa negizdelgen yntymaqtastyq. Ásirese jasandy intellekt, tsifrlyq ekonomika, ortaq álipbi jáne ǵylym tili máseleleri Túrki áleminiń bolashaqtaǵy básekege qabilettiligin aiqyndaidy. Sondyqtan ǵylym tili, jasandy intellekt jáne ortaq terminologiia máselesi Túrki álemi úshin strategiialyq mańyzǵa ie bola bastady.
Qazaqstannyń bul protsestegi róli de erekshe. Eýraziia keńistiginiń ortalyǵynda ornalasqan Qazaqstan Túrki áleminiń tarihi jadyn, mádeni bailanysyn jáne saiasi tepe-teńdigin biriktiretin mańyzdy elderdiń birine ainalyp otyr.
Aldaǵy kezeńde Túrki memleketteri uiymy ortaq tsifrlyq platformalar, ǵylymi zertteý ortalyqtary, ýniversitetaralyq jeliler jáne jastar baǵdarlamalary arqyly jańa deńgeige kóterilýi múmkin. Bul uiymdy tek mádeni qurylym emes, jahandyq deńgeidegi yqpaldy intellektýaldyq jáne tehnologiialyq platformaǵa ainaldyrýǵa jol ashady.
Qoryta aitqanda, «TMU+» bastamasy Túrki áleminiń ortaq bolashaǵyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan jańa strategiialyq kezeńniń bastamasy deýge bolady.
