«بولاشاقتىڭ» تٷلەگٸ
بۇل قالانى باۋىرجان بايبەك جاقسى بٸلەدٸ. ول وسى قالادا تۋىپ-ٶسكەن, مەكتەپتٸ وسىندا بٸتٸرگەن. ەكە-شەشەسٸ قاراپايىم قىزمەتتەر اتقارعان ول جاستايىنان زەرەك, قاعٸلەز بولىپ ٶستٸ دەيدٸ بٸلەتٸندەر. ەسٸرەسە, ونىڭ دوستارى بالا كەزدەن اشىق-جارقىن, كٸشٸپەيٸل, ۇيىمداستىرۋ قابٸلەتٸ جوعارى بولعاندىعىن ايتادى. ەۋەلگٸ ماماندىعى مۋزىكانت بولعان ول, «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا نەمٸس تٸلٸ جەنە پەداگوگ دەگەن قوس بٸردەي ماماندىقتى بٸتٸرٸپ, شەتەلدەگٸ ەلشٸلٸكتە قىزمەت اتقارعان. ودان سوڭ ون جىلدان استام قر پرەزيدەنتٸ ەكٸمشٸلٸگٸندە جٷيەلٸ زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ساراپشىسىنان ەكٸمشٸلٸك جەتەكشٸسٸنٸڭ ورىنباسارىنا دەيٸن كٶتەرٸلدٸ.
الماتى شاھارىنىڭ بٷگە-شٸگەسٸن بەس ساۋساعىنداي بٸلەتٸن ونىڭ تۋعان قالاسىندا قانداي ٶزەكتٸ مەسەلەلەر بارلىعىن دا جەتە تٷسٸنەتٸنٸ انىق. باۋىرجان قىدىرعاليۇلىنىڭ بالالىق شاعى ٶتكەن الماتى مەن بٷگٸنگٸ الماتى جەر مەن كٶكتەي. كەزٸندە ەر قازاقتىڭ ارمان-اڭسارى بولعان سۇلۋ شاھار تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا استانا مەرتەبەسٸنەن ايىرىلعانىمەن, مەدەني-رۋحاني ورتالىق رەتٸندە ونىڭ داڭقى ەش الاسارعان جوق. تەك, الماتىنىڭ ەكولوگيياسى, دامۋ ەلەۋەتٸ مەن باعىتىندا ەدەۋٸر ٶزگەرٸس بولدى. ٸشكٸ كٶشٸ-قون سەبەبٸنەن قالا ەلدەنەشە ەسەگە ٷلكەيدٸ. سوعان ساي بۇرىنعى جيناقىلىعىنان, تازالىعىنان, سۇلۋ قالپىنان اجىراپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. بۇل ٶزٸ وسى قالادا ٶسكەن ەكٸم ٷشٸن ويلاندىرارلىق جاعداي بولارى داۋسىز.
جاس ەكٸم بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى باقىلاۋعا الىپ, جەمقورلىق ەرەكەتتەرگە ۇرىندىرماي, ويداعىداي ٶتكٸزسە, ٷلكەن ساياساتتاعى جول كەڭەيٸپ, مەرەيٸ ارتا تٷسەدٸ. الماتىنى دامىتۋ – تۇتاس ەلدٸڭ نەگٸزٸن جٷيەلەۋ, بولاشاق يگٸ باستامالارعا جول اشۋ. قالاداعى كەپتەلٸستٸ ازايتىپ, تازالىق پەن ەكولوگيياسىن جاقسارتۋعا مەن بەرسە, بايبەك مىرزا ەلدٸڭ ىقىلاسىنا بٶلەنە تٷسپەك. ەسٸرەسە, قالا شەتٸندە ىعى-جىعى ورنالاسقان ەلدٸمەكەندەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق مەسەلەلەرٸن تەزٸرەك شەشٸپ, قالانىڭ كٶركٸن كٸرگٸزۋگە قۇلشىنۋ – نەگٸزگٸ جۇمىس باعىتى بولۋعا تيٸس.
«بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ەۋ باستاعى ماقسات-مۇراتى ەلدەگٸ وزىق ويلى جاستاردى شەتەلدەن وقىتىپ, ەر سالادا شىڭدالعان مىقتى ماماندار دايارلاپ, مەملەكەتتٸك قۇرىلىمنىڭ جەتٸلۋٸنە, ەكونوميكانىڭ نىعايۋىنا بەلسەنە ارالاستىرۋ بولاتىن. بٷگٸندە ەكونوميكا مەن مەملەكەتتٸك قۇرىلىمداردا جۇمىس ٸستەپ جاتقان «بولاشاق» تٷلەكتەرٸ قىرىقتىڭ قىرقاسىنا شىعىپ, ەل باسقارىپ, ٸرٸ كومپانييالارعا جەتەكشٸلٸك جاساۋعا جارادى. باتىستان كەمەل بٸلٸم العان ولار تٷرلٸ سالادا قىزمەت اتقارىپ, بەيگە اتىنداي ەبدەن جارادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدٸ. وسىنى ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶزدەرٸنٸڭ قابٸلەت-قارىمىمەن كٶزگە تٷسكەن ازاماتتارعا سەنٸم ارتا باستادى. «بولاشاقتىقتار» اراسىندا بيلٸككە بٸرٸنشٸ بولىپ باۋىرجان بايبەك قادام باسقانى بەلگٸلٸ. سونىمەن قاتار «بەيتەرەك» ۇلتتىق حولدينگٸنٸڭ تٶراعاسى قۋاندىق بيشٸمباەۆ تا ەل سەنٸمٸن اقتاپ جٷر. قۋاندىق بيشٸمباەۆ ٸرٸ كومپانييالاردى تٸزگٸندەسە, باۋىرجان بايبەك سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي سالماعى زور تۇلعالاردىڭ بەل ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الدى. وسى رەتتە ساياسات ساحناسىنداعى سالماقتىلىق جاسپەن ەمەس, ناقتى ٸسپەن ٶلشەنەتٸنٸن اڭعاراسىڭ.
الماتىنى باسقارۋ وڭاي
استانا مەملەكەتتٸك قۇرىلىمنىڭ ورتالىعى بولسا, الماتى ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي جٷيەنٸڭ ٶسٸ. مۇنداعى حالىقتىڭ ساياسي كٶزقاراسى ەبدەن جەتٸلگەن. بيلٸكتٸڭ ەربٸر كٶڭٸلگە قونبايتىن ٸس-ەرەكەتٸنە قارسى الماتىدا رەاكتسييا پايدا بولاتىنى جاسىرىن ەمەس. ەسٸرەسە قازٸرگٸدەي عالىمدىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس القىمنان العان تۇستا ساياسي پٸكٸرلەردٸڭ سان الۋان تالاسى قىزا تٷسەدٸ. وسىنداي ساياسي-ەكونوميكالىق مەنٸ بار ٸرٸ مەگاپوليستٸ شاشاۋ شىعارماي باسقارۋ كەز كەلگەننٸڭ قولىنان كەلە بەرمەۋٸ مٷمكٸن. وسى تۇرعىدان العاندا «بولاشاقتىڭ» سەركەسٸ باۋىرجان بايبەكتٸ الدا ٷلكەن سىناقتار كٷتٸپ تۇرعانىن بايقايسىڭ.
ٷلكەن قالانىڭ پروبلەماسى دا ٷلكەن. سۋ توقتاپ, ۋاقىتىندا جىلۋ بەرٸلمەي قالسا, ەڭ ەۋەلٸ ەكٸمشٸلٸكتٸ سىن ساداعىنا ٸلٸكتٸرەر قىراعى توپتار كٶپ. بٸراق ەكونوميكالىق قۋاتى جاعىنان ەلٸمٸزدەگٸ ايماقتار اراسىندا توپ باستايتىن نەن شاھاردىڭ مۇنداي تٶتەنشە وقيعالاردىڭ الدىن الىپ, كٷنٸ بۇرىن شەشٸپ تاستايتىنىنا ەكونوميكالىق قاۋقارى تولىقتاي جەتەدٸ. سوندىقتان قالانىڭ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنا قاتىستى مەسەلەلەر جاس ساياساتكەردٸڭ ادىمدى جٷرٸسٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرە قويماۋى كەرەك. وسىعان دەيٸن الماتىنى كەڭەستٸك دەۋٸر كەزٸندە بيلٸكتٸڭ بيشٸگٸنەن شىققان ازاماتتار تٸزگٸندەپ كەلدٸ. ال ەسەم قالامىز بولسا, كٷن ساناپ ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىمدارى كٷردەلەنٸپ, جىل ساناپ ٶسٸپ كەلەدٸ. وسى بٸر تابيعي دامۋ ەۋروپادا بٸلٸم الىپ, ەۋروپالىق قالادا بٸرنەشە جىلدار تۇرعان ازاماتتىڭ وي-پايىمىمەن ٷيلەسٸمدٸ دامۋى مٷمكٸن. الماتىنىڭ مۇنداي بيٸككە كٶتەرٸلۋٸنە ەلەۋەتٸ تولىقتاي جەتەدٸ. قالا دامۋىنىڭ نۇسقاۋشىسى بۇل باعىتقا باسا مەن بەرەرٸنە سەنٸمدٸمٸز. باۋىرجان بايبەك الماتىنى ەۋروپاداعى ەسەم شاھارلاردىڭ قاتارىنا قوسۋعا كٷش سالار دەگەن ٷمٸت مول. قالا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاتىستى جۇمىستار باۋىرجان بايبەكتٸڭ جاڭا قىرىنان تانىلىپ, بولاشاق ٸستەر ٷشٸن مول تەجٸريبە جيناۋىنا سەپتەسەدٸ.
ٷلكەن قالانىڭ پروبلەماسى دا ٷلكەن. سۋ توقتاپ, ۋاقىتىندا جىلۋ بەرٸلمەي قالسا, ەڭ ەۋەلٸ ەكٸمشٸلٸكتٸ سىن ساداعىنا ٸلٸكتٸرەر قىراعى توپتار كٶپ. بٸراق ەكونوميكالىق قۋاتى جاعىنان ەلٸمٸزدەگٸ ايماقتار اراسىندا توپ باستايتىن نەن شاھاردىڭ مۇنداي تٶتەنشە وقيعالاردىڭ الدىن الىپ, كٷنٸ بۇرىن شەشٸپ تاستايتىنىنا ەكونوميكالىق قاۋقارى تولىقتاي جەتەدٸ. سوندىقتان قالانىڭ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنا قاتىستى مەسەلەلەر جاس ساياساتكەردٸڭ ادىمدى جٷرٸسٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرە قويماۋى كەرەك. وسىعان دەيٸن الماتىنى كەڭەستٸك دەۋٸر كەزٸندە بيلٸكتٸڭ بيشٸگٸنەن شىققان ازاماتتار تٸزگٸندەپ كەلدٸ. ال ەسەم قالامىز بولسا, كٷن ساناپ ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىمدارى كٷردەلەنٸپ, جىل ساناپ ٶسٸپ كەلەدٸ. وسى بٸر تابيعي دامۋ ەۋروپادا بٸلٸم الىپ, ەۋروپالىق قالادا بٸرنەشە جىلدار تۇرعان ازاماتتىڭ وي-پايىمىمەن ٷيلەسٸمدٸ دامۋى مٷمكٸن.
باۋىرجان بايبەكتٸڭ الماتىعا ەكٸم بولىپ تاعايىندالعانىن قابىلداي المايتىن توپتار ونىڭ شارۋاشىلىق ٸستەرمەن اينالىسپاعانىن العا تارتا بەرەتٸنٸن بٸلەمٸز. ەل ەكونوميكاسىنىڭ كٷرە تامىرىنا اينالعان الماتى شارۋاشىلىعىن دۇرىس باسقارساڭ, ٶزدٸگٸمەن العا باسىپ دٶڭگەلەي بەرەتٸنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. الماتىنى باسقارعان يمانعالي تاسماعانبەتوۆتىڭ ماماندىعى شارۋاشىلىققا سونشالىقتى قاتىسى بولماسا دا ٶزٸنٸڭ ساياسي سۇڭعىلالىعىنىڭ ارقاسىندا الىپ مەگاپوليستٸ ويداعىداي باسقاردى. الىپ قالانىڭ وسىنداي ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرسەك, الماتىدا نٶمٸرٸ بٸرٸنشٸ مەسەلە يدەولوگييا ەكەنٸن بايقاۋ قيىن ەمەس. الداعى ۋاقىتتا بۇل كريتەريي ەش ٶزگەرٸسسٸز قالاتىنى انىق. ال الماتىنىڭ جاڭا ەكٸمٸ بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى وڭدى اتقارۋعا قامشى سالدىرماس دەپ سەنەمٸز. وعان تەجٸريبەسٸ جەتكٸلٸكتٸ.
الماتىنى دامىتۋ دا وڭاي ەمەس...
ساياسي ارەنادا كٷن ساناپ بەدەلٸ ٶسٸپ كەلە جاتقان باۋىرجان بايبەكتٸ الماتى قالاسى ەكٸمٸ رەتٸندە ٷلكەن ەكٸ شارا كٷتٸپ تۇر. بٸرٸنشٸسٸ, كٶپشٸلٸك ەڭگٸمە قىلىپ جٷرگەن پارلامەنت سايلاۋى. ەكٸنشٸسٸ, 2017 جىلى ٶتەتٸن ۋنيۆەرسيادا. الدا بولاتىن قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ سايلاۋى ەلٸمٸز ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى ساياسي شارا بولماق. بۇل دودادا قالا بويىنشا بيلٸك پارتيياسى «نۇر وتاننىڭ» شىلبىر-تٸزگٸنٸن ۇستايتىن باۋىرجان بايبەك ٶزٸن كٶرسەتۋگە تولىقتاي مٷمكٸندٸك الادى. بارشا قازاقستان اسىعا كٷتٸپ وتىرعان ۋنيۆەرسيادانى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ باۋىرجان بايبەكتٸڭ ساياسي سالماعىن ارتتىرىپ, حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بٶلەنۋٸنە كەڭٸنەن جول اشاتىن ٷلكەن مٷمكٸندٸك ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. حالىقارالىق مەنٸ زور شارانى شاشاۋ شىعارماي ٶتكٸزۋ باۋىرجان بايبەكتٸڭ ەكٸمدٸك قىزمەتٸندەگٸ ەڭ سەۋلەلٸ سەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ قالاتىنى سٶزسٸز. سوندىقتان جاس ەكٸم بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى باقىلاۋعا الىپ, جەمقورلىق ەرەكەتتەرگە ۇرىندىرماي, ويداعىداي ٶتكٸزسە, ٷلكەن ساياساتتاعى جول كەڭەيٸپ, مەرەيٸ ارتا تٷسەدٸ. الماتىنى دامىتۋ – تۇتاس ەلدٸڭ نەگٸزٸن جٷيەلەۋ, بولاشاق يگٸ باستامالارعا جول اشۋ. قالاداعى كەپتەلٸستٸ ازايتىپ, تازالىق پەن ەكولوگيياسىن جاقسارتۋعا مەن بەرسە, بايبەك مىرزا ەلدٸڭ ىقىلاسىنا بٶلەنە تٷسپەك. ەسٸرەسە, قالا شەتٸندە ىعى-جىعى ورنالاسقان ەلدٸمەكەندەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق مەسەلەلەرٸن تەزٸرەك شەشٸپ, قالانىڭ كٶركٸن كٸرگٸزۋگە قۇلشىنۋ – نەگٸزگٸ جۇمىس باعىتى بولۋعا تيٸس.
قالا اۋاجايىلىپ كەتتٸ. جيناقىلىق, رەتتٸلٸك جوق. سونى بٸر ٸزگە تٷسٸرٸپ, ارحيتەكتۋرالىق ەسەمدٸگٸنە ايرىقشا مەن بەرگەن جٶن-اق.
بولاشاقتىڭ ٷمٸتٸ
باۋىرجان بايبەك ەلباسى سەنٸم ارتقان ساناۋلى كادرلاردىڭ بٸرٸ. ونىڭ ٶمٸر جولىنا نازار اۋدارعان ادام جاس ساياساتكەردٸڭ ەشقانداي ساياسي توپتىڭ سويىلىن سوقپاي, مەملەكەت مٷددەسٸ ٷشٸن جۇمىس جاسايتىنىن بايقايدى. ول ۇزاق جىل پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸندە ەلباسى سەنٸمٸنە كٸرٸپ, ٶزٸنٸڭ بولاشاقتاعى باعىت-باعدارىن ايقىنداعان كەنٸگٸ ساياساتكەردٸڭ قاتارىنا قوسىلدى. سوندىقتان بايبەكتٸڭ ساياسات ساحناسىنداعى پرەمەراسى ەندٸ باستالدى دەسەك بولادى. بۇل رەتتە قىرىعىندا قامال الىپ, قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى قىزمەتٸن تٸزگٸندەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ٶمٸر جولى ەرٸكسٸز ەسٸمٸزگە تٷسەدٸ. كەيبٸر ساراپشىلار بولاشاق ەل پرەزيدەنتٸنەن ٷمٸتكەرلەردٸڭ قاتارىنا وسى باۋىرجان قىدىرعاليۇلىن دا قوسادى...
كەيبٸر كٸسٸلەر ب. بايبەكتٸڭ ٶزٸنە جٷكتەلگەن جۇمىستى شاشاۋ شىعارماي اتقاراتىنىن ايتادى. تٸپتٸ, ول كەز كەلگەن شارۋانى جارناماسىز-اق جاساپ ٷلگٸرەتٸنٸنە تاڭىرقاسىپ تا جاتادى. مۇنداي ەرەكشەلٸك كٶپ ساياساتكەردٸڭ بويىنان تابىلا بەرمەيتٸنٸ دە شىن.
نۇرلان جۇماحان
