– مەنٸڭ تۋعان جەرٸم جاپونييانىڭ حوككايدو ارالى. كەيٸن توكيوعا كٶشتٸك. سول قالادا وقۋ بٸتٸردٸم. ۋنيۆەرسيتەتتٸ تەمامداعان سوڭ, قازاق تٸلٸنە قىزىعۋشىلىعىم وياندى. اقىرىنداپ ٷيرەنە باستادىم. نەگٸزٸ, جاپون تٸلٸ مەن قازاق تٸلٸنٸڭ قۇرىلىمى ۇقساس, گرامماتيكاسىندا دا كٶپ ايىرماشىلىق جوق. العاشىندا سەل اۋىرلاۋ بولعانىمەن, كەيٸن ٷيرەنۋ قيىندىق تۋدىرمادى. ىقىلاس قويسا, ٷيرەنۋگە بولادى عوي. قازاق تٸلٸن مەن قىتايداعى قازاقتار اراسىنا بارىپ ٷيرەندٸم. ٷرٸمجٸدە بٸر جارىم جىل تۇردىم. ونداعى قازاقتار تٶتە جازۋ ەلٸپبيٸن قولدانادى ەكەن. سونى ٷيرەنۋ بٸراز قيىندىقتار تۋعىزدى. بٸراق, قازٸر تٶتە جازۋدى دا, كريلليتسييانى دا جازىپ, وقي بەرەمٸن. ەسٸلٸ, باستابىندا قازاقستانعا كەلمەكشٸ بولعانمىن. الايدا, ۆيزا مەسەلەسٸ دۇرىس بولماي, قىتايعا باردىم.
– قازاقستاندا تۇرىپ, جۇمىس ٸستەپ جاتقانىڭىزعا بٸراز ۋاقىت بولدى. ەكٸ حالىقتى سالىستارا كەلگەندە قانداي ارتىقشىلىق-كەمشٸلٸگٸ بارلىعىن بايقادىڭىز? ەسٸرەسە, ٶركەنيەتتٸ جاپون ەلٸمەن سالىستىرعاندا بٸزدەگٸ جەتٸسپەي جاتقان دٷنيەلەر نە دەر ەدٸڭٸز?
– جاپون مەن قازاق بٸر-بٸرٸنە كەيبٸر تۇرمىس-سالت ەدەتتەرٸ جاعىنان عانا ەمەس, تٷر-كەلبەتٸ جاعىنان دا ۇقسايدى. ال, ٶزگە قىرىنان قارايتىن بولساق, ايىرماشىلىق بار ەكەنٸ داۋسىز. ٶزٸم سەزٸنگەن, كٶزگە كٶرٸنٸپ تۇراتىن بٸر جايتتى ايتسام, ول – ۋاقىتقا قۇرمەت ەتۋ مەسەلەسٸ. جاپوندار بٸر ٸستٸ ايتقان ۋاقىتتا, بٸر مينۋت كەشٸكتٸرمەي اتقارۋعا ەدەتتەنگەن. ول جاعىنان ٶتە قاتاڭ. ال, مۇندا ۋاقىتقا بايلانىستى ونداي قاتاڭ تالاپ جوق سەكٸلدٸ. بوستاۋ قارايدى. ەرينە, بەرٸ ولاي دەۋگە كەلمەس. بٸراق, جالپىلاي قاراعاندا, ۋاقىتتى ونشا قادٸرلەمەيتٸندەي كٶرٸندٸ....
– جاپون مەن قازاقتىڭ بالا تەريبەسٸ, ەكٸ ەل بالالارىنىڭ پسيحولوگيياسىنا نازار اۋداردىڭىز با?
– بالا تەربيەسٸن مەڭزەپ وتىرسىز عوي. ونى بٸر جاقتى ايتا سالۋعا بولمايدى. ەر ەكٸ ەلدٸڭ ٶزدەرٸنە تيٸستٸ ەرەكشەلٸكتەرٸ بار. مەسەلەن, قازاق بالالارى اشىق, ەركٸن كٶرٸندٸ. قانداي بٸر باستامادا بەلسەندٸ, تالاپتانىپ تۇرادى. قىزىققان دٷنيەسٸنە دەگەن ىقىلاسى جوعارى كەلەدٸ ەكەن. بٸراق, ٶتە اشىقتىق پەن ەركٸندٸك تە كەيدە تەرتٸپ جولىنان تايدىرىپ, باسقا باعىتقا بۇرىپ جٸبەرەتٸنٸ بار. قازٸر قازاقستانداعى وقۋ دەڭگەيٸ جاقسارىپ كەلەدٸ. ەسٸرەسە, جاراتىلىستىق, تەحنيكالىق پەندەرگە قىزىعاتىن, جاقسى وقيتىن بالالار كٶبەيگەن. كەرٸسٸنشە, جاپونييادا فيزيكا, ماتەماتيكا سىندى جاراتىلىستىق ساباقتاردى وقۋ دەڭگەيٸ تٶمەندەپ بارادى. سەبەبٸ, بۇرىن جاپون ۇستازدارى بٸلٸمگە قاتال ەدٸ. كەيٸن, ٶتە قاتاڭ تەرتٸپ ۇستانۋ بالاعا باسقاشا ەسەر ەتەدٸ دەگەن سوڭ, تەمٸردەي تەرتٸپ جۇمسارعان. الايدا, سونىڭ سالدارىنان وقۋ جٷيەسٸ بوساڭسىپ, بٸلٸم الۋ دەڭگەيٸ تٷسٸپ بارادى. سونىمەن قاتار, جاپونييادا دەموگرافييالىق جاعداي دا كەرٸ كەتۋدە. بالا تۋۋ ازايعان. قازاقستاندا بۇل كٶرسەتكٸش جوعارى. بالا سانى ارتىپ كەلەدٸ. سوندىقتان, بولاشاق جاقسى بولادى دەپ ويلايمىن.
– بٸلٸم بەرۋ باعىتىندا نە بايقادىڭىز? ەسٸرەسە, مەكتەپتەگٸ ساباق وقىتۋ ەدٸستەرٸندە ٶزگەشەلٸك بار ما?
– بۇل جاعىن تولىق زەرتتەپ كەتپەسەم دە, ٶزٸم سەزٸنگەن بٸر جايدى ايتايىن. قازاقستاندا ەمتيحان, سىناق كەزدەرٸندە اۋىزشا جاۋاپ بەرەدٸ ەكەن. بۇل بٸر جاعىنان جاقسى شىعار. الايدا, سٶيلەگەن كەزدە ويىن دۇرىس ايتا المايتىن, تەك ونى جازباشا تٷردە جاقسى جەتكٸزەتٸن بالالار بولادى. اۋىزشا جاۋاپ بەرۋ سولاردىڭ قابٸلەتٸن شەكتەيتٸندەي. جاپونييادا ولاي ەمەس. ەمتيحان, سىناقتى جازباشا تاپسىرادى. سوعان ساي, ٷيرەنگەن بٸلٸمٸن تولىق, ناقتى, قاعازعا قاتتاپ بەرەدٸ. نەگٸزٸ, ازييالىقتارعا سٶزدەن گٶرٸ, جازىپ جەتكٸزۋ تەن عوي. سٶيلەۋ شەبەرلٸگٸن جەتٸلدٸرگەن دە دۇرىس, بٸراق بٸلٸم سٶزدەن گٶرٸ ناقتىلىقتى, دەلدٸكتٸ قاجەت ەتەدٸ. ال, جالپى بٸلٸم بەرۋ دەڭگەيٸ كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ دەۋگە بولدى.
– قوعامدىق تەرتٸپ, تازالىق ساقتاۋ دا جاپوندارعا تەن جاقسى ەدەتتەردٸڭ بٸرٸ دەپ ايتىلادى? قازاقستاندا بۇل جاعى قالاي ەكەن?
– يە, جاپونيياعا بارعاندار وسى تازالىق جاعىن ايتىپ قىزىعىپ قالادى. بٸراق, ونى قازاقتار ٸستەي المايدى دەگەن سٶز ەمەس. مەنٸڭ ويىم بىلاي. ەگەر, سٸز تازا جٷرەتٸن ادام رەتٸندە, لاس, بەيبەرەكەت ورتاعا بارساڭىز, كٶپ ٶتپەي سوعان بەيٸمدەلٸپ كەتەسٸز. ال, كەرٸسٸنشە, تەرتٸبٸ ناشار ادام تازا جەرگە تاپ بولسا, سولاردىڭ جاقسى ٷلگٸسٸن قابىلداي باستايدى. بۇل تابيعي زاڭدىلىق. قازاقستاندا جەكە وتباسىلاردىڭ ٷي ٸشٸ تازالىعىن ساقتاۋى ٶتە جاقسى. رەتتەپ, تازالاپ, تاپ-تۇيناقتاي قىلىپ ۇستايدى. تٸپتٸ, بۇل جاعىنان جاپوندىقتارعا قاراعاندا ٸلگەرٸ دەپ ويلايمىن. ەگەر, وسى ٷيدەگٸ تازالىقتى سىرتتا, كٶشەدە دە كٶرسەتە السا, تٸپتٸ كەرەمەت بولار ەدٸ. جەكە مٷلكٸن قاستەرلەيتٸن سەزٸمدٸ كٶپتٸڭ دٷنيەسٸن, بەرٸنە ورتاق كٶشە تازالىعىن, ورتا تەرتٸبٸن ساقتايتىن جالپىلىق ساناعا اينالدىرا السا بەرٸ ٶزگەرەدٸ. ەيتپەسە, ادامداردىڭ تازالىققا دەگەن كٶزقاراسى جاقسى. تەك سوعان قوعام بولىپ بٸرگە ۇمتىلىس جاساۋ كەرەك. ەر ادام ٶزٸ ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان قوعامدى دا جەكە ٷيٸندەي كٶرگەندە عانا ورتاق نەتيجەگە جەتەدٸ.
– بٸز دامىعان ەل دەپ جاپونيياعا قىزىعامىز. ٶز ەلٸمٸزدٸ دە سونداي جوعارى دەڭگەيگە كٶتەرٸلگەن مەملەكەت رەتٸندە كٶرگٸمٸز كەلەدٸ. وسىنداي بيٸك ٶرەگە قالاي تەز جەتۋگە بولادى?
– دامۋ كەرەك. بٸراق, دامىعان سايىن ۇلتتىڭ جوعالتاتىنى دا بولادى. كەيبٸر قۇندىلىقتارىنان, قاسيەتتەرٸنەن ايىرىلادى. ەۋروپا مەملەكەتتەرٸ مەن جاپونييا, وڭتٷستٸك كورەيا سەكٸلدٸ وزىق ەلدەردٸڭ قاتارىنا قوسىلسام دەگەن وي دۇرىس. الايدا, اباي بولعان جٶن. ٶتە تەز دامۋعا ۇمتىلۋ دا قاجەت ەمەس. جاپونييانىڭ دامۋى بارىسىندا بٸز كٶپ نەرسەدەن ايىرىلدىق. مەسەلەن, وتباسىلىق قارىم-قاتىناس, تۋىستىق بايلانىس ەلسٸرەپ كەتتٸ. ەركٸم ٶز بەتٸنشە ٶمٸر سٷرەتٸن, بٸر-بٸرٸنە كٶپ قارايلاسا بەرمەيتٸن حالگە جەتتٸ. ال, قازاقستاندا تۋىستار ارا مەيٸرٸم, كٶمەكتەسۋ, جان تارتۋ جاقسى ساقتالعان. جاپونييادا ونداي جوق قازٸر.
قازاقستان مەن جاپونييانىڭ تاريحى, تاعدىرى ۇقسامايدى. جەرٸ دە, اۋارايى دا, مەنتاليتەتٸ دە ەرتٷرلٸ. دامۋ ٷلگٸسٸن العاندا بٸردەن جاپونييا نە امەريكا سەكٸلدٸ مەملەكەت بولۋعا كٷش سالۋدىڭ پايداسى از. قازاقستان ٶزٸنٸڭ تاريحي, مەدەني, گەوگرافييالىق ەرەكشەلٸگٸنە ساي ٶركەندەۋٸ تيٸس. ۇلتتىق بولمىسىن, ٸشكٸ رۋحاني كەلبەتٸن جوعالتىپ الماۋى كەرەك. كەرٸسٸنشە, سونى نەگٸز ەتە وتىرىپ دامىعانى دۇرىس دەپ ويلايمىن.
– ەرينە, ۇنادى. كٷرٸش بۇل جەردە دە بار عوي. اقمارجان دەگەن جاقسى كٷرٸش بار. (كٷلٸپ قويدى). جالپى, بٸز قازاقستاندا قينالمايمىز.
– ال, قازاقستان تۋرالى جاپوندىقتار قانشالىقتى حاباردار?
– قازاقستان جايلى جاپونداردىڭ كٶبٸ ەلٸ بٸلمەيدٸ. بۇرىن كەڭەس وداعىنىڭ ٸشٸندە بولدى عوي. بەرٸن روسسييالىقتار دەيتٸن. بٸز تٸپتٸ, بۇل جاقتا تٷرٸ بٸزگە ۇقسايتىن ازييالىق ۇلت تۇرادى دەپ ويلاماپپىز. جاپوندىقتار وسىندا كەلٸپ كٶرگەن سوڭ تاڭقالىپ جاتادى. مەنٸڭ ٶزٸم قازاق تٸلٸن ٷيرەنٸپ جٷرٸپ, وسىندا بٸزگە تٸل قۇرىلىمى جاقىن حالىق بارىن بٸلمەپپٸن.
– جەرلەستەرٸڭٸزدٸڭ قازاقستاندى تولىق تانىماۋىنا نە سەبەپ?
– ول ٷشٸن ەكٸ اراداعى تٷرلٸ بايلانىستاردى قويۋلاتا تٷسكەن جٶن. مەسەلەن, ٶتكەن جىلدارى قازاقستاندىق ۆولەيبولشى قىز سابينا التىنبەكوۆا قازاقستاندى تانىتۋدا ٷلەس قوستى. جاپون تەلەارنالارىندا كٶرسەتٸلدٸ. قاراپ وتىرساڭىز, بٸر سپورتشىنىڭ سەبەبٸمەن بٸراز ادام قازاقستان تۋرالى سۇراستىرىپ, قىزىعۋشىلىعى وياندى. راسىندا, قازاق ەلٸنە جاپون جەرٸنەن كەلەتٸن ساياحاتشىلار از. ٶزدەرٸنە بەيمەلٸم ەل بولعاسىن ىقىلاس تانىتپايدى. ٶزبەكستانعا قاراعاندا قازاقستاننىڭ تاريحي ورىندارى ونشا تانىمال ەمەس. سوسىن, باستى ايتاتىن نەرسە – سەرۆيس ويداعىداي ەمەس. الداعى جىلى استانادا ەكسپو ٶتكەلٸ جاتىر. سوعان وراي, سەرۆيس جاعىن جاقسى قولعا السا دەگەن وي بار. بۇل كەيٸنگٸ بولاشاققا دا كەرەك دٷنيە. قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىلىعى ٶتە جاقسى. ەندٸ, سوعان ساي سەرۆيستٸ دە دامىتسا. كەلگەن قوناقتاردى بٸردەن تارتا جٶنەلەتٸن جاقسى دەڭگەيگە جەتكٸزسە. بەلكٸم, ەكسپو وسى سالانىڭ وڭالۋىنا مٷمكٸندٸك تۋدىراتىن بولار.
– جاپونييادا جەر تاپشى ەكەنٸ مەلٸم. ال, كەڭ-بايتاق جەرٸ بار قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸ قانداي?
– قازاقستاندا جەر كٶپ. بٸراق, نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ قاعىر, سۋ تاپشى جەنە سورتاڭ. سول ٷشٸن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا ٶتە مۇقييات ويلاستىرعان دۇرىس پا دەيمٸن. قازاقستاندا دامىتۋعا قولايلى ەڭ ٷلكەن سالا – مال شارۋاشىلىعى. قازاقتار ەتتٸ جاقسى كٶرەدٸ, سول ٷشٸن ساپاسىنا دا قاتتى مەن بەرەدٸ. بۇل ەت ٶنٸمدەرٸن ساپالاندىرۋدا جاقسى رٶل وينايدى. جاپونييادا باعاسى التىنمەن بٸردەي دەۋگە بولاتىن قىمبات سيىر ەتٸ بار. ول ٶزٸ بٸر جەردەن عانا ٶندٸرٸلەدٸ. بٸراق, ٶتە تەتتٸ, دەمدٸ. ونى تٸپتٸ, كەيبٸر اراب ەلدەرٸ دە يمپورتتايدى. ال, سٸزدەردە ەت تابيعي تٷردە دەمدٸ ەرٸ قۇنارلى. اسقاندا تەك تۇز سالىپ قانا جەۋگە بولادى. بٸز بالىق ەتٸنٸڭ ساپاسىنا قاتتى مەن بەرەمٸز. قازاقتار دا ەتكە سونداي تالاپ قويادى.
– قازاقستان ەت ەكسپورتىنا سٷيەنٸپ, ەلەم نارىعىنا كٸرە الادى دەيسٸز عوي?
– ەرينە. قازٸر دامىعان ەلدەر نەشە تٷرلٸ تەحنولوگييا, تەحنيكالىق ٶنٸمدەر جاساپ جاتىر. مىسالعا, ايفون, تويوتا دەگەن سەكٸلدٸ. الايدا, بولاشاقتاعى ادامزاتتىڭ الدىندا ازىق-تٷلٸك جەتٸسپەي قالۋ قاۋپٸ تۇر. وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ قىتاي, ەۋروپا, رەسەي سەكٸلدٸ ٷلكەن نارىققا جوعارى ساپالى ەت, جوعارى سورتتى بيداي شىعارۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار. يندۋسترييالى ەل بولعان جاقسى. الايدا, ەلەمنٸڭ الپاۋىت كومپانييالارىمەن بەسەكە تالاسۋ قيىن. سوندىقتان, ٶز ەرەكشەلٸگٸنە قاراي, اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەن قويسا تٸپتەن جاقسى. كٸم بٸلەدٸ, بولاشاقتا ەت پەن بيدايدىڭ باعاسى التىنمەن بٸردەي بولۋى مٷمكٸن.
– جاپونيياداعى ازىق-تٷلٸك مەسەلەسٸ قالاي?
– جاپونييا قازٸر ازىق-تٷلٸك مەسەلەسٸن يمپورتقا سٷيەنٸپ شەشۋگە مەجبٷر. تاماقتىڭ شامامەن ەلۋ پايىزدان استامىن سىرتتان كٸرگٸزەدٸ. ەگەر, ازىق-تٷلٸك يمپورتى سەل كٸدٸرٸپ قالسا, نە باعاسى كٶتەرٸلسە اش قالۋىمىز مٷمكٸن. ازىق-تٷلٸك ٶندٸرٸسٸ ەڭ نەگٸزگٸ كەسٸپ. الدىمەن وسى سالانى نىعايتىپ الىپ, سوسىن ٶندٸرٸس, يندۋسترييا, يننوۆاتسييانى دامىتسا الاڭسىز بولادى. جاپونييا تاماقتىڭ كٶبٸن ساتىپ الىپ وتىر. ٶزٸمٸزدە شىعاتىن ٶنٸم مٶلشەرٸ تٶمەن. سەبەبٸ, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ادامدار, ەسٸرەسە جاستار ازايىپ كەتتٸ. قازٸر جاپون اۋىلدارىنىڭ حالٸ تٶمەندەپ بارادى. اۋىلدا تەك كەمپٸر-شال قالعان. يەسٸز قالعان بوس ٷيلەر كٶپ. مەن سٶز باسىندا ايتقانىمداي, ەل دامۋىمەن بٸرگە جوعالتقان قاسيەتتەر دەگەنٸم وسى. جاپونييا دامىعانى سول, مەدەنيەتٸن, دەموگرافييالىق ٶسٸمٸن جەنە اۋىل شارۋاشىلىعىن ەلسٸرەتٸپ الدى. قازاقستان دا دامۋ بارىسىندا وسى نەرسەلەرگە قاتتى ساق بولعانى دۇرىس.
– جاپوندىقتاردىڭ شەتەلگە قونىس اۋدارىپ جاتقاندارى بار ما?
– جوق دەسە دە بولادى. كەرٸسٸنشە, شەتەلگە شىققىسى كەلمەيدٸ. سىرتتان كٸرەتٸندەر دە از. ولارعا تەرتٸپ قاتاڭ. الايدا, قازٸر ادام سانى ازايۋدا. بەلكٸم, بولاشاقتا ٶزگە ەلدەردەن ادام كٸرگٸزۋ كەرەك شىعار. بٷگٸننٸڭ ٶزٸندە قىتاي, وڭتٷستٸك شىعىس ازييا ەلدەرٸنەن كەلٸپ تٷرلٸ جۇمىس ٸستەيتٸندەر بار. مەنٸڭ ويىمشا, قازاقتار جاپونيياعا بارىپ جۇمىس ٸستەسە قينالماس ەدٸ. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ كەيبٸر تۇرمىس-سالتىمىز جاقىن, تٷر-بەينەمٸز ۇقساس. سونداي-اق, قازاقتار مەدەنيەتتٸ, جوعارى بٸلٸم العان ادامدار كٶپ. ەلگٸندە ايتقانىمداي, باسقا ەلدٸ كٶپ جاتىرقامايدى, ورتاعا ٷيرەنٸپ, جاپوندىقتارمەن تٸل تابىسىپ كەتەدٸ.
– قازاقستاندا جۇمىس ٸستەيتٸن جاپوندىق كومپانييالار, جەكە ادامدار كٶپ پە?
– جوق, از. قازٸر بۇندا ەكونوميكالىق جاعداي تۇراقتى ەمەس قوي. ەكٸ ەل اراسىنداعى بايلانىس تاۋار ساتۋمەن شەكتەلٸپ تۇر. قازاقستان شيكٸزات جٸبەرەدٸ, ول جاقتان ماشينا كەلەدٸ. بٸراق, قازٸر جاپوندىقتاردىڭ اۆتوكٶلٸك ساۋداسى ونشا ەمەس.
– ەكٸ ەلدٸڭ ٷلكەن جاقتاعى قارىم-قاتىناسى قالاي دەپ ويلايسىز?
– ٶتكەن جىلى ەلباسى جاپونيياعا بارىپ كەلدٸ. بيىل قازاقستانمەن جاپونييانىڭ ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناس قۇرعانىنا 25 جىل بولادى ەكەن. وسىعان وراي ەكٸ ەلدٸڭ قارىم-قاتىناسى نىعايا تٷسسە ەكەن دەپ تٸلەيمٸن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
مۇرات الماسبەكۇلى
دەرەككٶز: “The Qazaq Times”
