– Meniń týǵan jerim Japoniianyń Hokkaido araly. Keiin Tokioǵa kóshtik. Sol qalada oqý bitirdim. Ýniversitetti támamdaǵan soń, qazaq tiline qyzyǵýshylyǵym oiandy. Aqyryndap úirene bastadym. Negizi, japon tili men qazaq tiliniń qurylymy uqsas, grammatikasynda da kóp aiyrmashylyq joq. Alǵashynda sál aýyrlaý bolǵanymen, keiin úirený qiyndyq týdyrmady. Yqylas qoisa, úirenýge bolady ǵoi. Qazaq tilin men Qytaidaǵy qazaqtar arasyna baryp úirendim. Úrimjide bir jarym jyl turdym. Ondaǵy qazaqtar tóte jazý álipbiin qoldanady eken. Sony úirený biraz qiyndyqtar týǵyzdy. Biraq, qazir tóte jazýdy da, krillitsiiany da jazyp, oqi beremin. Ásili, bastabynda Qazaqstanǵa kelmekshi bolǵanmyn. Alaida, viza máselesi durys bolmai, qytaiǵa bardym.
– Qazaqstanda turyp, jumys istep jatqanyńyzǵa biraz ýaqyt boldy. Eki halyqty salystara kelgende qandai artyqshylyq-kemshiligi barlyǵyn baiqadyńyz? Ásirese, órkenietti japon elimen salystyrǵanda bizdegi jetispei jatqan dúnieler ne der edińiz?
– Japon men qazaq bir-birine keibir turmys-salt ádetteri jaǵynan ǵana emes, túr-kelbeti jaǵynan da uqsaidy. Al, ózge qyrynan qaraityn bolsaq, aiyrmashylyq bar ekeni daýsyz. Ózim sezingen, kózge kórinip turatyn bir jaitty aitsam, ol – ýaqytqa qurmet etý máselesi. Japondar bir isti aitqan ýaqytta, bir minýt keshiktirmei atqarýǵa ádettengen. Ol jaǵynan óte qatań. Al, munda ýaqytqa bailanysty ondai qatań talap joq sekildi. Bostaý qaraidy. Árine, bári olai deýge kelmes. Biraq, jalpylai qaraǵanda, ýaqytty onsha qadirlemeitindei kórindi....
– Japon men qazaqtyń bala táribesi, eki el balalarynyń psihologiiasyna nazar aýdardyńyz ba?
– Bala tárbiesin meńzep otyrsyz ǵoi. Ony bir jaqty aita salýǵa bolmaidy. Ár eki eldiń ózderine tiisti erekshelikteri bar. Máselen, qazaq balalary ashyq, erkin kórindi. Qandai bir bastamada belsendi, talaptanyp turady. Qyzyqqan dúniesine degen yqylasy joǵary keledi eken. Biraq, óte ashyqtyq pen erkindik te keide tártip jolynan taidyryp, basqa baǵytqa buryp jiberetini bar. Qazir Qazaqstandaǵy oqý deńgeii jaqsaryp keledi. Ásirese, jaratylystyq, tehnikalyq pánderge qyzyǵatyn, jaqsy oqityn balalar kóbeigen. Kerisinshe, japoniiada fizika, matematika syndy jaratylystyq sabaqtardy oqý deńgeii tómendep barady. Sebebi, buryn japon ustazdary bilimge qatal edi. Keiin, óte qatań tártip ustaný balaǵa basqasha áser etedi degen soń, temirdei tártip jumsarǵan. Alaida, sonyń saldarynan oqý júiesi bosańsyp, bilim alý deńgeii túsip barady. Sonymen qatar, japoniiada demografiialyq jaǵdai da keri ketýde. Bala týý azaiǵan. Qazaqstanda bul kórsetkish joǵary. Bala sany artyp keledi. Sondyqtan, bolashaq jaqsy bolady dep oilaimyn.
– Bilim berý baǵytynda ne baiqadyńyz? Ásirese, mekteptegi sabaq oqytý ádisterinde ózgeshelik bar ma?
– Bul jaǵyn tolyq zerttep ketpesem de, ózim sezingen bir jaidy aitaiyn. Qazaqstanda emtihan, synaq kezderinde aýyzsha jaýap beredi eken. Bul bir jaǵynan jaqsy shyǵar. Alaida, sóilegen kezde oiyn durys aita almaityn, tek ony jazbasha túrde jaqsy jetkizetin balalar bolady. Aýyzsha jaýap berý solardyń qabiletin shekteitindei. Japoniiada olai emes. Emtihan, synaqty jazbasha tapsyrady. Soǵan sai, úirengen bilimin tolyq, naqty, qaǵazǵa qattap beredi. Negizi, aziialyqtarǵa sózden góri, jazyp jetkizý tán ǵoi. Sóileý sheberligin jetildirgen de durys, biraq bilim sózden góri naqtylyqty, dáldikti qajet etedi. Al, jalpy bilim berý deńgeii kóterilip keledi deýge boldy.
– Qoǵamdyq tártip, tazalyq saqtaý da japondarǵa tán jaqsy ádetterdiń biri dep aitylady? Qazaqstanda bul jaǵy qalai eken?
– Iá, Japoniiaǵa barǵandar osy tazalyq jaǵyn aityp qyzyǵyp qalady. Biraq, ony qazaqtar istei almaidy degen sóz emes. Meniń oiym bylai. Eger, siz taza júretin adam retinde, las, beibereket ortaǵa barsańyz, kóp ótpei soǵan beiimdelip ketesiz. Al, kerisinshe, tártibi nashar adam taza jerge tap bolsa, solardyń jaqsy úlgisin qabyldai bastaidy. Bul tabiǵi zańdylyq. Qazaqstanda jeke otbasylardyń úi ishi tazalyǵyn saqtaýy óte jaqsy. Rettep, tazalap, tap-tuinaqtai qylyp ustaidy. Tipti, bul jaǵynan japondyqtarǵa qaraǵanda ilgeri dep oilaimyn. Eger, osy úidegi tazalyqty syrtta, kóshede de kórsete alsa, tipti keremet bolar edi. Jeke múlkin qasterleitin sezimdi kóptiń dúniesin, bárine ortaq kóshe tazalyǵyn, orta tártibin saqtaityn jalpylyq sanaǵa ainaldyra alsa bári ózgeredi. Áitpese, adamdardyń tazalyqqa degen kózqarasy jaqsy. Tek soǵan qoǵam bolyp birge umtylys jasaý kerek. Ár adam ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamdy da jeke úiindei kórgende ǵana ortaq nátijege jetedi.
– Biz damyǵan el dep Japoniiaǵa qyzyǵamyz. Óz elimizdi de sondai joǵary deńgeige kóterilgen memleket retinde kórgimiz keledi. Osyndai biik órege qalai tez jetýge bolady?
– Damý kerek. Biraq, damyǵan saiyn ulttyń joǵaltatyny da bolady. Keibir qundylyqtarynan, qasietterinen aiyrylady. Eýropa memleketteri men Japoniia, Ońtústik Koreia sekildi ozyq elderdiń qataryna qosylsam degen oi durys. Alaida, abai bolǵan jón. Óte tez damýǵa umtylý da qajet emes. Japoniianyń damýy barysynda biz kóp nárseden aiyryldyq. Máselen, otbasylyq qarym-qatynas, týystyq bailanys álsirep ketti. Árkim óz betinshe ómir súretin, bir-birine kóp qarailasa bermeitin halge jetti. Al, Qazaqstanda týystar ara meiirim, kómektesý, jan tartý jaqsy saqtalǵan. Japoniiada ondai joq qazir.
Qazaqstan men Japoniianyń tarihy, taǵdyry uqsamaidy. Jeri de, aýaraiy da, mentaliteti de ártúrli. Damý úlgisin alǵanda birden Japoniia ne Amerika sekildi memleket bolýǵa kúsh salýdyń paidasy az. Qazaqstan óziniń tarihi, mádeni, geografiialyq ereksheligine sai órkendeýi tiis. Ulttyq bolmysyn, ishki rýhani kelbetin joǵaltyp almaýy kerek. Kerisinshe, sony negiz ete otyryp damyǵany durys dep oilaimyn.
– Árine, unady. Kúrish bul jerde de bar ǵoi. Aqmarjan degen jaqsy kúrish bar. (Kúlip qoidy). Jalpy, biz Qazaqstanda qinalmaimyz.
– Al, Qazaqstan týraly japondyqtar qanshalyqty habardar?
– Qazaqstan jaily japondardyń kóbi áli bilmeidi. Buryn Keńes Odaǵynyń ishinde boldy ǵoi. Bárin rossiialyqtar deitin. Biz tipti, bul jaqta túri bizge uqsaityn aziialyq ult turady dep oilamappyz. Japondyqtar osynda kelip kórgen soń tańqalyp jatady. Meniń ózim qazaq tilin úirenip júrip, osynda bizge til qurylymy jaqyn halyq baryn bilmeppin.
– Jerlesterińizdiń Qazaqstandy tolyq tanymaýyna ne sebep?
– Ol úshin eki aradaǵy túrli bailanystardy qoiýlata túsken jón. Máselen, ótken jyldary qazaqstandyq voleibolshy qyz Sabina Altynbekova Qazaqstandy tanytýda úles qosty. Japon telearnalarynda kórsetildi. Qarap otyrsańyz, bir sportshynyń sebebimen biraz adam Qazaqstan týraly surastyryp, qyzyǵýshylyǵy oiandy. Rasynda, qazaq eline japon jerinen keletin saiahatshylar az. Ózderine beimálim el bolǵasyn yqylas tanytpaidy. Ózbekstanǵa qaraǵanda Qazaqstannyń tarihi oryndary onsha tanymal emes. Sosyn, basty aitatyn nárse – servis oidaǵydai emes. Aldaǵy jyly Astanada EKSPO ótkeli jatyr. Soǵan orai, servis jaǵyn jaqsy qolǵa alsa degen oi bar. Bul keiingi bolashaqqa da kerek dúnie. Qazaq halqynyń qonaqjailylyǵy óte jaqsy. Endi, soǵan sai servisti de damytsa. Kelgen qonaqtardy birden tarta jóneletin jaqsy deńgeige jetkizse. Bálkim, EKSPO osy salanyń ońalýyna múmkindik týdyratyn bolar.
– Japoniiada jer tapshy ekeni málim. Al, keń-baitaq jeri bar Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń múmkindigi qandai?
– Qazaqstanda jer kóp. Biraq, negizgi bóligi qaǵyr, sý tapshy jáne sortań. Sol úshin aýyl sharýashylyǵyn damytýda óte muqiiat oilastyrǵan durys pa deimin. Qazaqstanda damytýǵa qolaily eń úlken sala – mal sharýashylyǵy. Qazaqtar etti jaqsy kóredi, sol úshin sapasyna da qatty mán beredi. Bul et ónimderin sapalandyrýda jaqsy ról oinaidy. Japoniiada baǵasy altynmen birdei deýge bolatyn qymbat siyr eti bar. Ol ózi bir jerden ǵana óndiriledi. Biraq, óte tátti, dámdi. Ony tipti, keibir arab elderi de importtaidy. Al, sizderde et tabiǵi túrde dámdi ári qunarly. Asqanda tek tuz salyp qana jeýge bolady. Biz balyq etiniń sapasyna qatty mán beremiz. Qazaqtar da etke sondai talap qoiady.
– Qazaqstan et eksportyna súienip, álem naryǵyna kire alady deisiz ǵoi?
– Árine. Qazir damyǵan elder neshe túrli tehnologiia, tehnikalyq ónimder jasap jatyr. Mysalǵa, aifon, toiota degen sekildi. Alaida, bolashaqtaǵy adamzattyń aldynda azyq-túlik jetispei qalý qaýpi tur. Osy oraida, Qazaqstannyń Qytai, Eýropa, Resei sekildi úlken naryqqa joǵary sapaly et, joǵary sortty bidai shyǵarýǵa múmkindigi bar. Indýstriialy el bolǵan jaqsy. Alaida, álemniń alpaýyt kompaniialarymen báseke talasý qiyn. Sondyqtan, óz ereksheligine qarai, aýyl sharýashylyǵyna den qoisa tipten jaqsy. Kim biledi, bolashaqta et pen bidaidyń baǵasy altynmen birdei bolýy múmkin.
– Japoniiadaǵy azyq-túlik máselesi qalai?
– Japoniia qazir azyq-túlik máselesin importqa súienip sheshýge májbúr. Tamaqtyń shamamen elý paiyzdan astamyn syrttan kirgizedi. Eger, azyq-túlik importy sál kidirip qalsa, ne baǵasy kóterilse ash qalýymyz múmkin. Azyq-túlik óndirisi eń negizgi kásip. Aldymen osy salany nyǵaityp alyp, sosyn óndiris, indýstriia, innovatsiiany damytsa alańsyz bolady. Japoniia tamaqtyń kóbin satyp alyp otyr. Ózimizde shyǵatyn ónim mólsheri tómen. Sebebi, aýyl sharýashylyǵymen ainalysatyn adamdar, ásirese jastar azaiyp ketti. Qazir japon aýyldarynyń hali tómendep barady. Aýylda tek kempir-shal qalǵan. Iesiz qalǵan bos úiler kóp. Men sóz basynda aitqanymdai, el damýymen birge joǵaltqan qasietter degenim osy. Japoniia damyǵany sol, mádenietin, demografiialyq ósimin jáne aýyl sharýashylyǵyn álsiretip aldy. Qazaqstan da damý barysynda osy nárselerge qatty saq bolǵany durys.
– Japondyqtardyń shetelge qonys aýdaryp jatqandary bar ma?
– Joq dese de bolady. Kerisinshe, shetelge shyqqysy kelmeidi. Syrttan kiretinder de az. Olarǵa tártip qatań. Alaida, qazir adam sany azaiýda. Bálkim, bolashaqta ózge elderden adam kirgizý kerek shyǵar. Búginniń ózinde Qytai, Ońtústik Shyǵys Aziia elderinen kelip túrli jumys isteitinder bar. Meniń oiymsha, qazaqtar Japoniiaǵa baryp jumys istese qinalmas edi. Sebebi, bizdiń keibir turmys-saltymyz jaqyn, túr-beinemiz uqsas. Sondai-aq, qazaqtar mádenietti, joǵary bilim alǵan adamdar kóp. Álginde aitqanymdai, basqa eldi kóp jatyrqamaidy, ortaǵa úirenip, japondyqtarmen til tabysyp ketedi.
– Qazaqstanda jumys isteitin japondyq kompaniialar, jeke adamdar kóp pe?
– Joq, az. Qazir bunda ekonomikalyq jaǵdai turaqty emes qoi. Eki el arasyndaǵy bailanys taýar satýmen shektelip tur. Qazaqstan shikizat jiberedi, ol jaqtan mashina keledi. Biraq, qazir japondyqtardyń avtokólik saýdasy onsha emes.
– Eki eldiń úlken jaqtaǵy qarym-qatynasy qalai dep oilaisyz?
– Ótken jyly elbasy Japoniiaǵa baryp keldi. Biyl Qazaqstanmen Japoniianyń diplomatiialyq qarym-qatynas qurǵanyna 25 jyl bolady eken. Osyǵan orai eki eldiń qarym-qatynasy nyǵaia tússe eken dep tileimin.
– Áńgimeńizge rahmet!
Murat Almasbekuly
Derekkóz: “The Qazaq Times”
