سانكتسييا رەسەيدٸ تٷپتٸڭ-تٷبٸندە دٸڭكەلەتٸپ تىنادى. مەسكەۋ سىر بٸلدٸرمەي وتىرعانمەن, دەل قازٸر دەرمەنسٸز, مىنا تٷرٸمەن ۇزاققا بارمايدى.
سانكتسييا سالىنعالى بەرٸ سورلاپ كەلەمٸز. رەسەيدٸڭ وداقتاسى بولعانىمىزدىڭ ٶتەۋٸ وسى. وسىدان ٷش جىل بۇرىن قانداي ەدٸك, قازٸر قانداي كٷيدەمٸز? كٷن ساناپ كەرٸ كەتۋدەمٸز, انىعىندا. قايدا قاراماساڭ دا قۇلدىراۋ, تۇرالاۋ.
بٸراق, بۇل بەرگٸ جاعى عانا. قيىندىقتىڭ كٶكەسٸ ەلٸ الدا. حالىقتىڭ بيلٸكتەن بٸرجولاتا كٷدەر ٷزەتٸن كەزٸ كەلەدٸ.
«وسىنىڭ بەرٸ سانكتسييانىڭ كەسٸرٸ. رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ كەتەۋٸ كەتٸپ تۇر, بۇل بٸزگە دە سەزٸلەدٸ» دەگەن ۋەجدەرٸنە يلانبايتىن بولادى ۋاقىت ٶتە كەلە.
سانكتسييا, رەسەي...مۇنىڭ بەرٸ قۇر سىلتاۋ. كٸنەنٸ سىرتتان ٸزدەۋ ارقىلى جاۋاپكەرشٸلٸكتەن جالتارعىسى كەلەتٸن سىڭايلى ما, قالاي ٶزٸ?
بەرٸنە ٶزٸ كٸنەلٸ, بەرٸنە ٶزٸ جاۋاپتى. ەكونوميكانىڭ ەرەجەلەرٸن بٸلمەيدٸ. وسى سالانىڭ ويرانىن شىعارعان ٶزٸ ەكەنٸن مويىنداعىسى جوق. دەل قازٸر قۇلدىراۋ عانا بار, ٶسۋ-دامۋ تۋرالى سٶز جوق. ەكونوميكانىڭ ەجەلدەن بار ەرەجەلەرٸن بٸلمەگەندٸكتەن داعدارىستان قۇتىلۋدىڭ تەتٸكتەرٸن تاپپاي دال بولىپ جٷر.
ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كٶرٸنٸسٸ – حالىقتىڭ تۇرمىسى. ەكونوميكالىق ساياساتتى ەل مٷددەسٸن ويلاپ جٷرگٸزەتٸن مەملەكەتتٸڭ بارلىعى باي.
ال بٸز قاندايمىز? ايتپاي-اق قويىن. ايتپاسام دا بٸلەسٸزدەر.
ٷكٸمەت ەكونوميكاداعى الاساپىراننىڭ الدىن-الۋ ٷشٸن كٷرەسكەن جوق, ال سالدارىمەن كٷرەسكەننەن نە قايىر? بەلگٸلٸسٸ, بٸزدە تاعى بٸر دەۆالۆاتسييا بولدى. رەسمي دەڭگەيدە راستاعىسى كەلمەدٸ. تەڭگەنٸڭ قۇلدىراۋى جالعاسا بەرەدٸ.
بٸر رەت قۇلدىراۋدىڭ شەگٸنە جەتتٸك. دوللار 386 تەڭگەگە دەيٸن شارىقتادى. جىل اياعىنا دەيٸن دوللاردى 360 تەڭگەنٸڭ تٶڭٸرەگٸندە ۇستاپ تۇرۋعا تىرىسادى. كەلەر جىلى نە بولارى بەلگٸسٸز. اقش ۆاليۋتاسى 380-390 تەڭگەگە دەيٸن قىمباتتاۋى مٷمكٸن.
مۇنىڭ بەرٸن نەدەن?
بيلٸك پەن بايلىق دەگەن تٷسٸنٸكتەر بٸتە قايناسىپ كەتكەن, بٸزدٸڭ ەلدە. بٶلٸپ-جارا المايسىڭ. جوعارىدان قابىلدانعان شەشٸمدەردٸڭ دەرلٸگٸ بيلٸگٸ مەن بايلىعى بارلاردىڭ مٷددەسٸن ەسكەرٸپ قابىلدانادى.
«حالقىم» دەيتٸن ٷكٸمەت جوق بٸزدە.
قازاقستاندا ماكروەكونوميكالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋ – بايلاردىڭ مەسەلەسٸن شەشۋ.
تٷنەۋكٷنگٸ تەڭگەنٸڭ قۇلدىراۋى دا تەگٸن ەمەس. بٸز ايتىپ وتىرعان جالعاندى جالپاعىنان باسقانداردىڭ ىقپالىمەن جاسالۋى بەك مٷمكٸن.
دەۆالۆاتسييا كەزەكتٸ رەت حالىقتىڭ قالتاسىن قاقتى. تاپقان تابىسىنىڭ بەرەكەسٸ قالماي بارادى. جيعان-تەرگەنٸ بولسا, ول دا ەلدەقاشان تٷگەسٸلگەن.
ٷكٸمەتتٸڭ ۇلتتىق قورعا «اۋىز سالعانى» بار مٷمكٸندٸگٸن سارقا تاۋىسقانى ەدٸ.
ۇلتتىق قور – بيلٸكتٸڭ اقىرعى امال-تۇعىن. سونىمەن شەكتەلەتٸن شىعار دەپ سەنگەن ەدٸم. جوق. زەينەتاقى قورىنىڭ تۋ-تالاقايىن شىعاردى. ول دا ازدىق ەتتٸ. مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنداعى اقشاعا كٶز الارتتى.
2000-شى جىلداردىڭ ورتا شەنٸندە كٷشەنٸپ ايتقان ۋەدەلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ ورىندالعان جوق. ۇلتتىق قوردى نە ٷشٸن قۇرىپ ەدٸك? كەلەشەك ۇرپاقتىڭ سىباعاسى ەدٸ عوي ول? سول ۋەدەدە نەگە تۇرمادىق?
نەمەرە-شٶبەرەلەرٸمٸز قاجەتٸنە جاراتسىن دەپ سارىمايداي ساقتاعان قوردىڭ اقشاسىن شەتٸنەن كەرتٸپ جاتىر. ٶزٸمٸزدٸ عانا ەمەس, ٶسەر ۇرپاقتى دا قارىزعا بەلشەدەن باتىردىق. مٸنە, بٸز وسىندايمىز.
ٷكٸمەت ٷنەمدەۋدٸ ٷيرەنبەسە مەڭگٸلٸك داعدارىستىڭ بوداۋىندا جٷرەمٸز. داراقىلىق تٷبٸمٸزگە جەتەدٸ بٸزدٸڭ. مۇنى بيلٸكتەن باسقانىڭ بەرٸ تٷسٸنٸپ وتىر. بيىلعى جىلى بيۋدجەتتٸڭ شىعىنى – 11, 2 ترلن. تەڭگەنٸ قۇراعان. تابىسى – 10,6 ترلن. تەڭگەنٸ قۇراپتى. مۇنىڭ 5 ترلن. تەڭگەسٸ سالىقتان تٷسكەن. ٶزگەسٸ ترانسفەرتتەر, جەكەشەلەندٸرۋ, زايمنان تٷسكەن تابىس. كٸرٸسكە قاراعاندا, شىعىس كٶپ. شىعىن كٶپ. سوعان قاراماي شاشىلىپ جاتىر ٷستٸ-ٷستٸنە.
بٷگٸنگە دەيٸن قانشا زاۋىت ٸسكە قوسىلدى? سولاردىڭ يگٸلٸگٸن كٶردٸك پە? ۇلتتىق ەكونوميكاعا تىرناق ۇشىنداي بولسىن ٷلەس قوستى ما سولار?
«سامۇرىق-قازىنا» مەن «بەيتەرەك» سيياقتى الپاۋىت قۇرىلىمداردى ەلدەقاشان تاراتىپ جٸبەرەتٸن كەز كەلدٸ. ٶز كٷنٸن ٶزٸ كٶرسٸن. ٶزدٸگٸنەن جۇمىس ٸستەپ, تابىس تاپسىن.
2000-شى جىلداردىڭ باسىندا كەلەر كٷننەن ٷمٸتٸمٸز بولعان. تاسماعامبەتوۆتىڭ تۇسىندا ەكونوميكادا ٶسۋدٸڭ, دامۋدىڭ بەلگٸلەرٸ بار-تىن. ٸشكٸ جالپى ٶنٸم سول جىلدارى 13 پايىزعا ٶسكەن.
1999 جىلعى ەكونوميكا كٶرسەتكٸشٸنە كٶز جٷگٸرتسەڭٸز, سول جىلعى ەل-اۋقاتىمىزدى ارتتىرۋعا جەكە كەسٸپكەرلەردٸڭ كٶپ ٷلەس قوسقانىن (85 پايىز) كٶرەسٸز. قازٸر شە? مەملەكەت ەكونوميكانى تولىقتاي مەنشٸكتەپ العان. وسى سالاداعى مەملەكەتتٸك سەكتوردىڭ ٷلەسٸ 70 پايىز. بيلٸك بٸرنەرسەنٸ قاپەردەن شىعاردى. مەملەكەتتەن مىقتى كەسٸپكەر شىقپايدى.
شەتەلدٸك ينۆەستورلاردى ەلگە شاقىرايىق دەپ شىرىلداپ جٷرگەنٸمٸزگە بٸراز بولدى. ول ينۆەستيتسييا بٷگٸن بار, ەرتەڭ جوق.
بٸزگە ەل ٸشٸنەن شىققان ينۆەستور كەرەك. ول كٸم? ول – ورتا تاپ. ەكونوميكاعا قاجەتتٸ ينۆەستيتسييانىڭ 80 پايىزىن وسى ورتا تاپ قۇيىپ وتىرۋى كەرەك, تەك 20 پايىزىن عانا شەتەلدٸكتەردٸڭ ٷلەسٸنە قالدىرۋ قاجەت.
بٸزدە قالاي? بٸزدە اقشا جوق. حالىقتا اقشا جوق. ورتا تاپ دەپ اتاۋعا بولاتىن توپتىڭ ٷلەسٸ تىم تٶمەن.
بۇل بٷگٸنگٸ جٷيە ٷشٸن قاۋٸپتٸ, اينالىپ كەلگەندە. كەدەي مەملەكەتتٸڭ ساياسي-ەكونوميكالىق تۇعىرى تۇراقسىز بولادى. بيلٸك ەكونوميكاداعى, ەلەۋمەتتٸك سالاداعى كەزەك كٷتتٸرمەس مەسەلەلەردٸ كەيٸنگە شەگەرٸپ ٷيرەنٸپ الدى. قازٸرگٸ قيىنشىلىقتىڭ بەرٸ سونىڭ سالدارى.
ىقشامداپ ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
فوتو: forbes.kz
