[caption id="attachment_20252" align="alignleft" width="254"]
م. ۆ. لوسا:– سەنٸڭ ويىڭ مەنٸڭشە, قىزىعۋعا تۇرارلىق. بٸراق قالاي ويلايسىڭ, وسىناۋ, بارلىق لاتىنامەريكالىق رومانشىلار جازاتىن, لاتىنامەريكالىق بار بولمىستى تولىعىمەن بەينەلەيتٸن, قانداي شىندىقتىڭ دا بولماسىن بٸر بٶلٸگٸ كٸرەتٸن بەرٸمٸزگە ورتاق رومانعا, دەرەكسٸزدەۋ بولىپ تابىلاتىن كەرەمەت شەبەرلٸك يەسٸ بورحەس تە كٸرە مە? ساعان, بورحەس قانداي دا بولماسىن بەينەمەن ارگەنتينالىق دەرەكسٸزدٸكتٸ, لاتىنامەريكالىق دەرەكسٸزدٸكتٸ كٶرسەتەتٸندەي كٶرٸنبەي مە? جەنە بۇل, دەرەكسٸزدٸك – سونىمەن قاتار, ٶزگەشە ٶلشەم, ەدەبيەتتٸڭ نەگٸزٸ بولاتىن سول شىندىقتىڭ حال-جايى عوي? مۇنى نەگە سۇراپ وتىرمىن, ٶيتكەنٸ ماعان ەرقاشان بورحەس الدىنداعى ٶزٸمنٸڭ سٷيٸنٸشٸمدٸ اقتاپ الۋ قيىن بولدى.
[caption id="attachment_20251" align="alignleft" width="121"]
گ. گ. ماركەس: – ال ماعان تٷك تە ەمەس. ول مەندە اسا زور ماساتتانۋدى تۋدىرادى, مەن ونى ەر كەش سايىن وقيمىن. بۋەنەس-ايرەسكە كەلگەندە, جالعىز عانا ساتىپ العان دٷنيەم – بورحەستٸڭ تولىق شىعارمالار جيناعى. مەن ونىڭ كٸتاپتارىن ٶزٸممەن الا جٷرٸپ, كٷن سايىن وقيمىن. مەن بۇل جازۋشىنى كٶرە المايمىن... بٸراق مەنٸ ونىڭ نە ايتقىسى كەلسە, سونى ويلايتىن سكريپكاسى تاڭعالدىرادى. قىسقا قايىرعاندا, ول بٸزگە تٸلدٸڭ بارلاۋشىسى رەتٸندە كەرەك, ال بۇل بٶلەك, ٶتە سالماقتى مەسەلە. مەن بورحەستٸڭ دەرەكسٸزدٸگٸ جاساندى دەپ ويلايمىن, ول ٶزٸمەن بٸرگە لاتىن امەريكاسىنىڭ دەرەكسٸزدٸگٸن كٶرسەتپەيدٸ. بٸز وسى جەردە ەدەتتەن تىس پٸكٸرگە كەزٸگەمٸز: لاتىن امەريكاسىنداعى دەرەكسٸزدٸك بارىنشا شىن ەرٸ بارىنشا قالىپتى دٷنيە, ونى وپ-وڭاي شىندىقتىڭ تٷسٸنٸگٸمەن شاتاستىرۋعا بولادى.
– ەڭگٸمەنٸ ەدەبيەتتەن شالعاي جاتقان ايماقتار جايىنا بۇرساق, ايماقتاعى تارالعان ەڭگٸمەلەر ولارعا دا بايلانىستى عوي. كٶبٸنەسە بٸزدٸڭ ەلدە مۇنداي ەڭگٸمەلەر وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر مەن سىنشىلاردىڭ اقىلىنان ورىن تەبەدٸ. ولاردى ەدەبي قىزمەت پەن ساياسي باعىتى اراسىنداعى ٶزارا بايلانىس تولعاندىرادى. جازۋشى قوعام الدىندا بەلگٸلٸ بٸر جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ارقالايدى جەنە بۇل جاۋاپكەرشٸلٸك شىعارمالارىنان عانا ەمەس, ساياسي سىپاتىنان دا اڭعارىلادى. جەكە باسىڭنىڭ وسى مەسەلەگە بايلانىسى تۋرالى ايتا الار ما ەدٸڭ? ەدەبي قىزمەتٸڭ مەن ساياسي باعىت, كٶزقاراسىڭنىڭ ٶزارا بايلانىسى قانداي?
– بەرٸنەن بۇرىن, جازۋشىنىڭ ەڭ باستى ساياسي مٸندەتٸ – جاقسى جازۋ دەپ سانايمىن. جاقسى جازۋ تەك جاقسى پروزانى عانا جازۋ ماعىناسىندا ەمەس جەنە ادالدىق جايلى ايتپاستان بۇرىن, سوعان ٶزٸنٸڭ لايىق ەكەندٸگٸنە كٶزٸ جەتٸپ جازۋ جايلى. جازۋشىدان ٶزٸنٸڭ كٸتاپتارىندا ساياسي قايراتكەر رەتٸندە كٶرٸنۋدٸ تالاپ ەتپەۋ كەرەك. جازۋشىدان ٶزٸنٸڭ شىعارماشىلىعىن ساياسي قارۋعا اينالدىرۋدى تالاپ ەتۋ دۇرىس ەمەس. ٶيتكەنٸ, ەگەر دە جازۋشى وي-پٸكٸر دايىندىعىنان ٶتسە, دەمەك ونىڭ ٶزٸندە ساياسي باعىت پەن كٶزقاراس بار دەگەن سٶز, ال ولار شىعارمادان ٶز بەينەلەرٸن سٶزسٸز تابادى, ٶز جورامالىم بويىنشا, ول مەندە دە بار. مەنٸ تاڭعالدىرعان بٸر جاي بولدى. بۋەنەس-ايرەستە توررە نيلسون ماعان «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» – كەرەمەت, بٸراق ٶكٸنٸشكە وراي, ەلسٸز رومان», – دەدٸ.
– ولاي دەۋٸنە نە سەبەپ?
– نەگە ولاي دەگەنٸن تٷسٸندٸرمەدٸ, دەگەنمەن: «بٸزدە, لاتىن امەريكاسىندا شەشٸلمەگەن, قورقىنىش تۋدىراتىن قانشاما مەسەلە بار, مۇنداي جاعدايدا كەرەمەت روماندى جاساپ شىعارۋ – بۇل ەلسٸزدٸك», – دەدٸ. بۇل سٶز مەنٸ قاتتى ساستىرعانى سونشا, مەن ساعان قايتادان تاعى بەلدەن تٶمەن سوققى تاستاعىم كەلٸپ وتىر: سەن مەنٸڭ «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» كٸتابىمدى ەلسٸز رومان دەپ سانايسىڭ با?
– جوق.
– نەگە?
– سەبەبٸ, «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» رومانىندا «ساقالدى» مەسەلەلەرٸ ەلٸ كٷنگە شەشٸلمەگەن لاتىنامەريكالىق قوعامدىق-ساياسي شىندىقتى ٶزگە كٸتاپتارداعى سيياقتى (مىسالى, كورتاسارداعى) پارابولالىق, يا بولماسا جاناما ەمەس, ەدٸل, تۋرا سۋرەتتەيدٸ.
– دەمەك, وسى جەنە بٸز جازعان ٶزگە دە كٸتاپتار وقىرمانعا لاتىن امەريكاسىنداعى قوعامدىق-ساياسي شىندىقتى ۇعىنۋعا كٶمەكتەسەدٸ عوي?
[caption id="attachment_20253" align="alignright" width="220"]
– مەنٸڭ پايىمداۋىمشا, بارلىق جاقسى ەدەبيەت اۆتوردىڭ ويلاۋىنسىز-اق, سٶزسٸز, ىلعي دامۋ ٷستٸندە بولادى. ايتالىق, بورحەس – ەسەرشٸل, كەرتارتپا ويلى ادام. ال جازۋشى رەتٸندە ەسەرشٸلدٸگٸ دە, كەرتارتپالىعى دا كٶرٸنبەيدٸ. مەن بورحەستٸڭ شىعارمالارىنان (ەگەر ول قول قوياتىن ساندىراق ٷندەۋلەردٸ قوسپاعاندا) قوعام نە تاريح تۋرالى ەلسٸز پٸكٸرلەرٸ, ەلەم تۋرالى ورنىققان كٶزقاراسى, فاشيزم نە ت.ب. ماداقتاۋى, يمپەرياليزمدٸ قۇرمەتتەۋٸنەن ٶزگە ەشتەڭە دە كٶرمەيمٸن. ونىڭ كٸتاپتارىندا بۇدان باسقا تٷك تە كەزدەستٸرمەدٸم...
– ٶيتكەنٸ, ول تٸپتٸ ٶزٸنٸڭ نانىمىنان قۇتىلىپ كەتۋگە تىرىسادى.
– مەنٸڭشە, كەز كەلگەن ٷلكەن جازۋشى, تٸپتٸ ول كەرتارتپا, ەلسٸز بولسىن, ٶزٸڭ ايتقانداي, قالاي بولسا, دەل سولاي شىندىقتى سۋرەتتەپ, نانىمىنان قۇتىلعىسى كەلەدٸ, ال مەن شىندىق ەلسٸز بولادى دەپ ويلامايمىن.
– بٸز ٶز نانىم-سەنٸمدەرٸمٸزدەن قۇتىلا المايمىز. ايتالىق, بانان ەگٸستٸگٸندەگٸ قايعىلى جاعداي رومانىمدا مەنٸڭ نانىمىمنىڭ قاتىسۋى ارقىلى سومدالادى. مەن, سٶزسٸز, جۇمىسشىلار جاعىنا شىعامىن. بۇل – انىق. جازۋشىنىڭ ساياساتتاعى مٸندەتٸ – ٶزٸ كٶزٸ جەتكەن دٷنيەدەن جەنە شىندىقتان جالتارماۋ, ال ٶز شىعارماشىلىعىندا – كٸتاپتارى ارقىلى وقىرماننىڭ ٶز قۇرلىق, ٶز قوعامى, ٶز ەلٸنٸڭ قوعامدىق-ساياسي شىندىعى جايلى جاقسى بٸلٸپ وتىرۋىنا مٷمكٸندٸك تۋعىزۋ. بۇل – ماڭىزدى ەرٸ جاعىمدى ساياسي قىزمەت. وسى ارقىلى, ٶزگە ەشتەڭە دە ەمەس, تەك وسى ارقىلى-اق جازۋشىنىڭ ساياسي ەرەكەتٸ قالىپتاسادى دەپ ويلايمىن. ال ادام رەتٸندە جازۋشى ساياسي كٷرەسكەر بولۋى مٷمكٸن, تەك مٷمكٸن عانا ەمەس, سولاي بولۋى كەرەك. جازۋشىدا وقىرماندار اۋقىمى بار, ول وسى اۋقىمدى ادامدى پايدالانىپ ٶزٸنٸڭ ساياسي تاپسىرماسىن ورىنداۋى تيٸس.
– بۇل ارادا جاعدايلار تٷرلٸ بولۋى مٷمكٸن. الدىڭعى قاتارداعى ازاماتتىق باعىتتى يەلەنەتٸن, تٸپتٸ ساياسي پارتييالار قۇرىپ جاتاتىن جازۋشىلار بار, ال ولاردىڭ تۋىندىلارى ٶزٸنٸڭ ساياسي سەنٸمٸنە قاراما-قايشى ەلەم تۋرالى كٶزقاراستارىنان تۇرادى (...)
– ەرينە, ايقىن ماقساتپەن جازاسىڭ. بٸراق, وسى ماقساتتىڭ ٶزٸ سەنٸڭ سەنٸمٸڭدٸ ايقىندايدى عوي دەپ ويلايمىن. قىسقاشا ايتقاندا, ەگەر مۇنداي قاراما-قايشىلىق تۋىپ جاتسا, ەكٸ سەبەپتٸڭ بٸرٸ: نە جازۋشى بار سىرىن, شىنىن جازباعان, نە ول ٶزٸنٸڭ سەنٸمٸنە سەنٸمدٸ, نانىمىنا نىق ەمەس.
– شىعارماشىلىق سەتٸندە, باسقاعا قاراعاندا, ەكٸ ەلەمەنتتٸڭ بٸردە-بٸرەۋٸ دە تەرەڭ, شەشۋشٸ رٶل اتقارماۋى مٷمكٸن عوي. مىسال ٷشٸن سەنٸڭ «جٷزجىلدىق جالعىزدىعىڭدى» الايىق, سەنٸ قانشاما جىل تىنىش تاپتىرماي, مازاڭدى العان تاقىرىپ. سەنٸ ۋايىمداتقان پٸشٸننٸڭ ويى ما, ەلدە, سەنٸمٸڭ بە? سەن ماكوندونىڭ قايعىسىن, كولۋمبيياداعى ازاماتتىق سوعىستىڭ اۋىر جاعدايىن, ٶزٸمەن بٸرگە وسى جەرگە ٶلٸم مەن كەدەيشٸلٸكتٸ الىپ كەلگەن بانان ەگٸستٸگٸن ايتقىڭ كەلدٸ مە, ەلدە, شىن مەنٸندە كەيبٸر تاريح پەن تاڭقالدىراتىن كٶرٸنٸستەردٸ بايانداۋدى قالاعان بولارسىڭ, يا بولماسا ەسٸڭدە قالعان قايسىبٸر بەينەنٸڭ ازابىمەن, قايسىبٸر كەيٸپكەردٸڭ قايعىسىمەن بٶلٸسكٸڭ كەلگەن شىعار? جالپى, سەنٸ وقيعا ما, ەلدە, ساياسي كٶزقاراس شابىتتاندىردى ما?
– مەنٸڭ ويىمشا, بۇعان سىنشىلار جاۋاپ بەرۋٸ تيٸس... مەن بارلىعى قامتىلعان رومان جاساۋعا تىرىستىم, ال رومان ٷشٸن بەرٸ قاجەت: سەنٸم, ۇمتىلىس, دەستٷرلەر, اڭىزدار. بٸراق مەن مۇندا جوعالام, ٶيتكەنٸ مەن ٶز كٸتاپتارىما ناشار سىنشىمىن. سٸرە, مەن رومانعا كٶرٸنٸستەردٸ ەش تالعاماي قويا بەرەمٸن, سودان سوڭ ساراپتاۋعا كٸرٸسكەندە, ولار مەنٸڭ سەنٸمٸمە, مەنٸڭ ۇمتىلىسىما سەيكەس كەلەدٸ دەپ تٷيەمٸن. مەن مٷلدەم ادالمىن جەنە ٶزٸمدٸ قانداي ۋاقىتتا دا الداي المايمىن. مەن ٶزٸمنٸڭ ادال ەكەنٸمە قانشالىق سەنٸمدٸ بولسام, سونشالىق روماننىڭ ىقپال كٷشٸ كٶبەيٸپ, سونشالىق كٶزدەگەن نىساناما دٶپ تيەدٸ.
– بۇل مەنٸ جازۋشىنىڭ «شاعىن اس ٷيٸ» تۋرالى ويعا جەتەلەپ كەلەدٸ. ەرقاشان دا جازۋشىنىڭ قالاي جازاتىندىعى, كٸتاپ جازۋداعى تەرتٸبٸ تۋرالى بٸلگەن قىزىق. قاشان دا نەگٸزگٸ سەبەپ تاريحتى بايانداۋ نيەتٸنەن باستالادى, بٸراق سول سەتتەن, نيەت بويىڭدى بيلەپ العاننان, كٸتاپ جارىققا شىققانشا, بٸرنەشە كەزەڭدەردٸ ٶتكەرۋگە تۋرا كەلەدٸ.
– بٸز كٸتاپتاردىڭ ەرقايسىسى تۋرالى سٶز قوزعاي الار ەدٸك...
[caption id="attachment_20254" align="alignleft" width="360"]
– دەگەنمەن, ماعان قىزىعىراعى, «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» رومانىنىڭ جاسالۋ تاريحى. سەن بٸر سۇحباتىڭدا, بۇل كٸتاپ سەنٸڭ ۇزىنا بويى كٶپ جىلىڭدى العانىن, اكاپۋلكودان مەحيكوعا بارار جولدا ونى قايتىپ جازۋ كەرەك ەكەنٸن ۇعىنبايىنشا, ونى بٸرنەشە رەت قابىلداپ, لاقتىرىپ تاستاپ وتىرعانىڭدى ەڭگٸمەلەگەن ەدٸڭ.
– يە, بٸراق مەن مۇنى ايتقاندا, مەنٸڭ كٸتابىمنىڭ تازا تۇرمىستىق جاي-كٷيٸن مەڭزەگەن ەدٸم. قىسقاراق ايتقاندا, ۇزاق جىلدار بويى مەن ٷشٸن ٷندەستٸك پەن كٸتاپتىڭ تٸلٸ ٷلكەن مەسەلە بولدى. كٸتاپتىڭ مازمۇنى دا, سول تاريح تا, مەندە بارلىعى جازىلىپ تۇردى, ٶيتكەنٸ, ايتىپ ٶتكەنٸمدەي, ول مەنٸڭ جاس كەزٸمدە-اق دايىن بولاتىن. بٸراق مەن بۋنيۋەل جايلى ەسكە تٷسٸردٸم. ەڭگٸمەنٸڭ اۋانىن از عانا وسى جاققا بۇرايىن. بٸردە ماعان لۋيس بۋنيۋەل «ۆيريديان» جايلى العاشقى وي ٶزٸنە ٷيلەنۋ تويىنداعى ەدەمٸ ەيەل بەينەسٸندە كەلگەنٸن بايانداپ بەردٸ. ٶزٸن ۇيىقتاتىپ تاستايتىن, جانىندا وعان كٷشتەپ, ارام پيعىلىن ٸسكە اسىرعىسى كەلەتٸن شال بولاتىن ەدەمٸ ەيەل. بۋنيۋەل بٷكٸل وقيعانى وسى بەينەنٸڭ اينالاسىنا تۇرعىزدى. بۇل مەنٸ تاڭ-تاماشا ەتتٸ, سەبەبٸ, مەنٸڭ «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» رومانىم تۋرالى العاشقى وي ەڭ الدىمەن, بالانى مۇز كٶرۋگە ەرتٸپ اپاراتىن شال بەينەسٸمەن كەلدٸ.
– بۇل بەينە ٶزٸڭنٸڭ جەكە تەجٸريبەڭنەن شىقتى عوي?
– بۇل, مەنٸ تسيرككە اپارعان اتامنىڭ ٷيٸنە قايتقىم كەلگەن قايسار ىنتامنان تۋدى. مۇز تسيركتەگٸ كٶزگە كٶرٸنەرلٸك دٷنيە بولدى, بٸزدٸڭ قىستاقتا كٷن قانشا ىستىق بولسا دا, ول جەردە مۇزدى بٸلمەيتٸن. مۇز ونىڭ تۇرعىندارىنا پٸل نەمەسە تٷيە سيياقتى تاڭدانارلىق دٷنيە بولىپ كٶرٸندٸ. روماندا بالانى مۇز كٶرۋگە اپارا جاتىپ, ول تسيركتٸڭ شاتىرىنىڭ ٸشٸندە ەكەنٸن, كٸرۋ ٷشٸن تٶلەۋ كەرەك ەكەنٸن اڭعاراتىن شالدىڭ بەينەسٸ بار. وسى كٶرٸنٸستٸڭ اينالاسىندا بٷكٸل كٸتاپ تۇرعىزىلدى. بۇل وقيعا, بۇل سەت, بۇل كٶرٸنٸسكە دەيٸن مەندە ەشقانداي مەسەلە تۋىنداعان جوق: ٶيتكەنٸ, بۇلار مەن ەشقاشان ەستەن شىعارماعان ٶمٸرٸمنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ بولاتىن. ماعان تەك جاي عانا تۇرعىزۋعا ەڭبەكتەنۋ مەن وسى شيكٸزاتتاردى ورىن- ورىندارىنا قويۋ عانا كەرەك بولدى.
– ال الدىڭنان كەسە-كٶلدەنەڭ شىققان قانداي تٸلدٸك مەسەلەلەر? مەنٸڭ ويىمشا, ٶتكەن كٸتاپتارىڭداعى قاتتى, دەل, تۇشىمدى تٸلٸڭنٸڭ وسى رومانىڭداعى ٷلكەن بايۋى تۋرالى ايتۋ كەرەك قوي.
– يە, «ٷزٸلگەن جاپىراقتى» قوسپاعاندا. «ٷزٸلگەن جاپىراق» – «جٷزجىلدىق جالعىزدىقتى» جازا المايتىندىعىما كٶزٸم جەتكەننەن كەيٸن جازعان العاشقى كٸتابىم, ال قىزمەت ەتٸپ جٷرٸپ «پولكوۆنيككە ەشكٸم جازبايدى», «گراندا انانى جەرلەۋ» جەنە «سۋىق سەت» شىعارمالارىن جازدىم. سول ۋاقىتتا مەنٸڭ ٶمٸرٸمدە ٶتە ماڭىزدى وقيعا ورىن الدى: «ٷزٸلگەن جاپىراقتى» جارييالاعان سوڭ, وسى جولمەن جٷرۋٸمدٸ جالعاستىرامىن دەپ ويلادىم, بٸراق كولۋمبيياداعى قوعامدىق-ساياسي جاعداي ايتارلىقتاي كٷرت ناشارلاپ كەتتٸ, «كولۋمبييالىق وزبىرلىق» اتالاتىن كەزەڭ كەلدٸ, سول كەزدە, دەل قانداي سەتتە ەكەنٸن بٸلمەيمٸن, مەن ساياسي ەسٸمدٸ جيناپ, ەلٸمنٸڭ قايعىلى جاعدايىنا ٶزٸمنٸڭ قاتىسىم بار ەكەنٸن سەزٸندٸم. مەن, ٶزٸمدٸ بۇرىن قىزىقتىرعانداردان, تولىعىمەن ەرەكشەلەنگەن تاريحقا, سول كەزدەگٸ كولۋمبييانىڭ ەلەۋمەتتٸك-ساياسي مەسەلەلەرٸنە تٸكەلەي بايلانىستى قايعىلى وقيعاعا قايتا ورالدىم. ٶزگە كولۋمبييالىق رومانشىلار مۇنى تەك قانا ٶلگەندەر «تٸزٸمٸنە» قاعاز جٷزٸندە عانا كٷش كٶرسەتكٸسٸ كەلگەن دەپ اقتاپ العىسى كەلەدٸ, مەن ولارمەن كەلٸسپەگەن بولار ەدٸم. ٶيتكەنٸ, ٶلگەندەردٸڭ سانىنا قول سۇعۋ – بۇل مەن ٷشٸن ەڭ كەشٸرٸلمەيتٸن زورلىق, ال ول جەردە كولۋمبييا قىستاعىندا ويران بولعان ٶلٸمنەن كولۋمبييا قوعامىنىڭ ماڭدايىنا باسىلعان جان تٷرشٸگەرلٸك قارا تاڭبا بار. مەنٸ تولقىتقان تاعى بٸر نەرسە بولدى. مۇندا, مەنٸ ٶلگەنگە دە, ٶلتٸرگەنگە دە ساناعان, جازۋشىلاردىڭ بارلىعىنا دا تەن تٷسٸنٸكسٸز بٸر نەرسە بار. مەنٸ ٶلگەن ادامدار دا, قىستاققا ٶلتٸرمەككە كەلگەن تەرتٸپ ساقشىلارى دا قاتتى تولقىتتى. سول جەردە مەن ٶزٸمنەن: بۇل ادامدارعا, كٸسٸ ٶلتٸرەرلٸك جاعدايعا ەكەلەتٸندەي نە كٶرٸنگەن دەپ سۇرادىم. ٶزگەلەر كٸسٸ ٶلتٸرۋشٸلەردٸڭ قىستاققا كٸرٸپ, ەيەلدەردٸ زورلاپ, بالالاردىڭ باسىن كەسكەندٸگٸ تۋرالى ايتقان ۋاقىتتا, مەندە زورلىق تۋرالى مٷلدە ٶزگە كٶزقاراس بولدى; مەن ٶلگەندەر «تٸزٸمٸ» جاعىنا شىعۋدى دوعارىپ, مۇنىڭ ەلەۋمەتتٸك اۋىر زاردابىن ويلاپ تۇردىم. بٸر جاعىنان, ەلٸ تاپ بولعان وزبىرلىقتىڭ سالدارىنىڭ جاي-كٷيٸن كٶرسەتەتٸن پولكوۆنيك پەن حالىقتىڭ جاعدايىن «پولكوۆنيككە ەشكٸم جازبايدى مادا» اشىپ كٶرسەتتٸم. «سۋىق سەت» پوۆەسٸندە دە وزبىرلىقتىڭ ٶرتٸ شارپىپ ٶتكەن اۋىلدا بولاتىن وقيعانى بايان ەتتٸم. مەن بۇل قىستاق بۇدان كەيٸن قانداي كٷيگە تٷسٸپ, قالاي بەتٸ قايتقانىن, ەرٸ بيلٸكتٸڭ قازٸرگٸ قولدانىپ وتىرعان جٷيەسٸ ارقىلى زورلىق-زومبىلىقتى ەشقاشان توقتاتا المايتىنىمىزدى, ونىڭ ٷستٸنە, زورلىق ەشقاشان ٶلمەيتٸنٸن جەنە جاڭا اشۋ-ىزانى تۋدىراتىن بۇل بومبانىڭ كەز كەلگەن سەتتە جارىلىپ كەتۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن كٶرسەتكٸم كەلدٸ. بۇل تاقىرىپتار ماعان جاقىن بولماعانىن ايتا وتىرا, ساعان اسا ماڭىزدى نەرسەنٸ مويىنداعىم كەلەدٸ, «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» رومانىنا دەيٸن ٷلكەن تابىسقا يە بولعان «پولكوۆنيككە ەشكٸم جازبايدى» پوۆەسٸنٸڭ تولىقتاي ادال جازىلماعان كٸتاپ ەكەنٸن سەزەمٸن, ەرٸ بۇل مەنٸ جازۋشى رەتٸندە قاتتى تولعاندىرادى. ول مەن اسا بەلسەندٸ قاتىسپاعان مەسەلەلەردٸ زەرتتەۋ نيەتٸمەن جازىلدى. دەگەنمەن, ٶزٸڭدٸ قانشالىق ەلٸكتٸرگٸش جازۋشى ساناساڭ دا, ولار ماعان قوزعاۋ سالۋ كەرەك ەكەندٸگٸن تٷسٸندٸم. مەنٸڭ تاعى بٸر تٷسٸنگەنٸم, سول سەتتە مەنٸ قىزىقتىرعان دٷنيەلەردٸ, دەل سول تٸلدە, «ٷزٸلگەن جاپىراق» جازىلعان, «جٷزجىلدىق جالعىزدىقتى» جازعىم كەلگەن تٸلدە جازۋعا بولمايدى ەكەن. مەن وسى ەڭگٸمەگە لايىق تٸل تابۋعا تيٸستٸ بولدىم. «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» رومانى مەن ٶزگە كٸتاپتاردىڭ ايىرماشىلىعى – ولاردىڭ تاقىرىپتارىنىڭ ايىرماشىلىعىندا. ەربٸر تاقىرىپ ٶزٸنٸڭ تٸلٸن تالاپ ەتەدٸ جەنە ونى تابۋ كەرەك. سوندىقتان دا «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» رومانىن الدىڭعى كٸتاپتارىما قاراعاندا تٸلٸ بايىعان دەپ ەسەپتەمەيمٸن. جاي عانا, وسى روماندا جۇمىس جاساعان ماتەريالدار بۇل تاقىرىپقا باسقاشا كەلۋدٸ تالاپ ەتتٸ. ەگەر ەرتەڭ سيۋجەت كەزدەستٸرٸپ, ول ٶزٸن ٶزگەشە مەنەردە جەتكٸزۋدٸ تالاپ ەتسە, ەڭگٸمەنٸ ٶتٸمدٸرەك, ەسەرلٸرەك ەتۋ ٷشٸن مەن ونى تابۋعا تىرىسامىن.
– مەن مۇنى تٸلدٸڭ بايۋى تاقىرىپتار ارقىلى جٷزەگە اسادى دەپ ساناعاندىقتان ايتتىم...
– ال مەن تاقىرىپ وسىنى تالاپ ەتكەندە عانا جٷزەگە اسادى دەپ ايتار ەدٸم, قانشالىق تالاپ ەتسە, سونشالىق ٶزگەشە. جەكە ٶزٸمە, وسى جازىلعان كٸتاپتار «جٷزجىلدىق جالعىزدىقتى» جازعان ادامدٸكٸنە ۇقسايتىن, ۇقسامايتىندىعى قىزىق.
– ەرينە, ۇقسايدى. مەنٸ تاڭعالدىرعانى – «ٷزٸلگەن جاپىراق» پەن «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» رومانى اراسىنداعى جازعاندارىڭنىڭ ٶزگەشە ەلەمگە, ٶزگە مازمۇنعا يە ەكەندٸگٸ. مەنٸڭشە, ولاردىڭ بارلىعى, سەن سوڭعى رومانىڭدا جيناقتاپ, نٷكتەسٸن قويعان ماكوندو تاريحىنىڭ ەرتٷرلٸ جەكە بٶلٸگٸن سۋرەتتەيتٸن سەكٸلدٸ. جەنە مەن «پولكوۆنيككە ەشكٸم جازبايدىنى» «جٷزجىلدىق جالعىزدىققا» قاراعاندا ساياسي كٷرەسكە شاقىراتىن كٸتاپ دەپ ويلامايمىن.
– يە. بۇل – كٸتاپتىڭ كەمشٸلٸگٸ, ول مەنٸ دە قامىقتىرادى.
– دەگەنمەن, لاتىنامەريكالىق تۇرمىستىق روماندى دامىتىپ ٷلگەرگەن «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» رومانىندا, ٶتكەن تاقىرىپتارىڭنان گٶرٸ ەجەپتەۋٸر كەزەڭدەردٸ ەڭسەرگەنٸڭ, كٶتەرٸلگەن تاقىرىپتار مەن مەسەلەلەرٸڭنەن ايقىن كٶرٸنەدٸ. ەندٸ «پولكوۆنيككە ەشكٸم جازبايدىداعى» ەيگٸلٸ ەتەشتٸ ەسكە تٷسٸرسەم. ول وسىعان ۇقساس بارلىق ەدەبيەتتەردە كەزدەسەدٸ. جەنە, ەدەبيەتتٸڭ قاتارىنا قوسىلعان وسىناۋ اۋىز ەدەبيەتٸ ٶكٸلٸ لاتىنامەريكالىق روماندا اتاققا يە بولدى...
– بۇل شىندىققا قاراۋدىڭ ۇنامسىزداۋ تەسٸلٸ بولدى...
– مەن سەنەن دەل وسى تۋراسىندا سۇراعىم كەلگەن: سەن تاقىرىپتان قاشقاقتامايسىڭ با, ولاي دەيتٸن...
– جو-جوق. ٶمٸردەگٸ كەز كەلگەن تاقىرىپ, كەز كەلگەن وقيعا, بۇرىن كٶزگە ٸلٸنبەي كەلگەن ناعىز كەرەمەت دٷنيەلەر. ولارعا اۋىز ەدەبيەتٸ دەڭگەيٸندە قالماس ٷشٸن, تەك جاي عانا اۋىز ەدەبيەتٸنە دەگەن كٶزقاراسپەن ەمەس, ودان دا تەرەڭ, ودان دا بەتەر نازار اۋدارىپ قاراۋ قاجەت.
– بٷكٸل كرەولدىق ەدەبيەتتەن بٷتٸن كٷيٸندە بٷگٸنگە دەيٸن نە جەتتٸ دەپ ويلايسىڭ? مەن, ولاردى «كوستۋمبرييالىق», «ناتيۆييالىق» نەمەسە «كرەولدىق» دەپ اتاۋعا بولاتىن رامۋلو گالەگوس, حورحە يكاس, ەۋستاسيو ريۆەرا, سيرو الەگرييلەردٸڭ جالعاستىعىن مەڭزەپ وتىرمىن. ولاردان بٷگٸنگە نە امان قالدى, نەلەرٸ جوعالدى?
– ەدٸلەتسٸز بولعىم كەلمەيدٸ. بۇل ادامدار, ٶزدەرٸنەن كەيٸن كەلگەندەرگە ەگٸن ەگۋ وڭاي بولۋ ٷشٸن جەر جىرتىپ, دايىنداپ كەتتٸ. مەن اتا-بابالارىما قاتىستى ەدٸلەتسٸز بولعىم كەلمەيدٸ...
– فورمالدى, تەحنيكالىق كٶزقاراستا, ساعان الدىمىزداعى لاتىنامەريكالىق جازۋشىلار, ٶزٸنٸڭ وتانداستارىنا قاراعاندا, ەۋروپالىق, سولتٷستٸكامەريكالىق اۆتورلارعا ەدەۋٸر قارىز سيياقتى كٶرٸنبەي مە?
– مەنٸڭشە, بٸز, جاڭا لاتىنامەريكالىق جازۋشىلار فولكنەردٸڭ الدىندا ٶتە كٶپ قارىزدارمىز. بۇل قىزىق... ماعان جازۋعا قاشان دا فولكنەر ەسەر ەتەدٸ. ال فولكنەردٸڭ ىقپال ەتەتٸنٸنە مەنٸڭ كٶزٸمدٸ جەتكٸزگەن سول سىنشىلاردىڭ ٶزٸ ەكەنٸن تٷسٸندٸم. مەن بۇل ىقپالدى تەرٸسكە شىعارۋعا دايىنمىن, ول تولىقتاي مٷمكٸن نەرسە. بٸراق مەنٸ بۇل قۇبىلىستىڭ جالپىعا ورتاق مٸنەزٸ تاڭعالدىرادى. جاڭا عانا ەدەبي بەيگەگە ۇسىنىلعان لاتىنامەريكالىق جازۋشىلاردىڭ جەتپٸس بەس جارييالانباعان روماندارىن وقىپ شىقتىم جەنە ەشقايسىسىنان فولكنەردٸڭ ىقپالى سەزٸلمەسە عوي. ەرينە, ولاردا بۇل كٶزگە «تايعا تاڭبا باسقانداي» كٶرٸنٸپ تۇر, ٶيتكەنٸ ولار ەندٸ باستاعان جازۋشىلار, ولار ەلٸ سىرتىندا. ال فولكنەر بٷكٸل لاتىن امەريكاسىنىڭ تاريحىنىڭ, مەدەنيەت, تٸل, ەدەبيەتٸنٸڭ ٸشٸنە كٸرە بٸلدٸ, ەگەر تىم ٷلگٸلٸ ەتٸپ, اسىرا سٸلتەپ جٸبەرگەن دەپ ايتسا, ەندەشە, بٸزدٸڭ الدىمىزداعىلار مەن بٸزدٸڭ جالعىز ايىرماشىلىعىمىز – فولكنەردٸڭ شىعارماشىلىعىن بٸلۋٸمٸزگە بايلانىستى بولماق. مٸنە, بٸزدٸڭ ەكٸ ۇرپاقتى بٶلٸپ تۇرعان جالعىز وسى عانا.
– الدى- ارتىن وراپ الاتىن فولكنەردٸڭ ىقپالىمەن نە ٷشٸن قايتا جازاسىڭ? فولكنەر – قازٸرگٸ زاماننىڭ ەڭ كٶرنەكتٸ رومانشىسى بولعان سوڭ با نەمەسە ٷلگٸ الارلىقتاي ٶزٸنٸڭ جەكە جازۋ مەنەرٸنە بولا ما?
– مەن ويلايمىن, بەرٸ ەدٸسكە بايلانىستى. «فولكنەرلٸك» ەدٸس لاتىنامەريكالىق شىندىقتى سۋرەتتەۋ ٷشٸن ٶتە پايدالى. سوندىقتان بٸز ەرٸكسٸزدەن فولكنەرگە جٷگٸندٸك. قىسقاسى, بۇل شىندىققا كٶز سالىپ, ول تۋرالى ايتقىمىز كەلدٸ جەنە وعان ەۋروپالىقتاردىڭ دا, يسپاندىقتاردىڭ دا ۇلتتىق ەدٸسٸ بولمايتىنىن بٸلدٸك. جاننىڭ تەرەڭٸنە ٷڭٸلسەڭٸز, بۇل تاڭعالارلىقتاي ەمەس: ۇمىتپاڭىز, يوكناپاتوفا ٶڭٸرٸنٸڭ كاريب تەڭٸزٸنە شىعۋ مٷمكٸندٸگٸ بار, سول سەكٸلدٸ, فولكنەر-كاريبتٸك جازۋشى – بٸر جاعىنان لاتىنامەريكالىق جازۋشى.
– فولكنەر مەن «ۋەلستٸك اماديستٸڭ» اۆتورىنان ٶزگە, تۇتاستاي العاندا ساعان ەسەر قالدىرعان تاعى قانداي رومانشىلار مەن جازۋشىلاردى اتار ەدٸڭ? قانداي اۆتورلاردى قايتا وقىپ شىعاسىڭ?
– ماعان قانداي قاتىسى بار ەكەنٸن بٸلمەسەم دە, مەن بۇل كٸتاپتى قايتا-قايتا وقىپ شىعامىن, وقيمىن, قايتارا وقيمىن جەنە سوڭىندا ول مەنٸ قايران قالدىرىپ تىنادى. بۇل – دانيەل دەفونىڭ «وبالى جىل كٷندەلٸگٸ». نە مەنٸسٸ بار ەكەندٸگٸن قايدام, بٸراق مەن بۇل كٸتاپقا قۇمارمىن.
– كٶپ سىنشىلار سەنٸڭ شىعارماشىلىعىڭداعى رابلەنٸڭ ىقپالىن اتاپ كٶرسەتەدٸ. بۇل, مەنٸڭشە, قىزىق, تاڭعالارلىق. بۇل تۋرالى سەن ٶزٸڭ نە ويلايسىڭ?
– مەن رابلەنٸڭ ىقپالىن ٶز جازعاندارىمنان ەمەس, لاتىنامەريكالىق شىندىقتان كٶرەمٸن: لاتىنامەريكالىق شىندىق تۇتاس جەنە تولىعىمەن رابلەاندىق.
– ال ماكوندو قايدان شىقتى? سەنٸڭ كٶپ ەڭگٸمەلەرٸڭدەگٸ وقيعالار ماكوندودا ەمەس, «قىستاقتا» ٶتەدٸ. بٸراق مەن «ماكوندو» مەن «قىستاقتىڭ» اراسىنان ٷلكەن ايىرماشىلىق كٶرٸپ تۇرعانىم جوق. مۇنداي, ٶمٸردە جوق مەكەندٸ جازۋ تۋرالى وي قالاي كەلدٸ?
– مەن بۇل تۋرالى ايتقانمىن. بۇل انام ەكەۋمٸز اراكاتاكاعا قايتىپ كەلگەندە ورىن الدى. مەن دٷنيەگە كەلگەن شاعىن قىستاق. مەن ٷشٸن ماكوندو – دۇرىسى, ٶتكەنٸم, سولاي بولعاندىقتان, مەن, بۇل ٶتكەن كٷنگٸ كٶشەلەر مەن ٷيلەرگە, اۋا رايى مەن ادامدارىنا, قۇراما شتاتتاردىڭ وڭتٷستٸگٸنەن كەزدەستٸرۋگە بولاتىندى ەسكە سالاتىن اعاشتان جاسالعان ٷيلەر مەن مىرىش شاتىرلى ٶتە ىستىق, شاڭدى, قيراعان قىستاقتىڭ كەسكٸنٸن سىيلار ەدٸم, ٶتكەنٸمە ٷلەستٸرەر ەدٸم. بۇل قىستاق فولكنەردٸڭ قىستاعىنا ٶتە قاتتى ۇقسايدى, ٶيتكەنٸ ونى دا «يۋنايتەد فرۋت كومپانيياسى» تۇرعىزدى. ال اتاۋى الىستا ورنالاسپاعان, ماكوندو دەپ اتالاتىن بانان مەكەمەسٸنەن شىقتى.
– سوندا بۇل سول اتاۋدىڭ ناق ٶزٸ مە?
– ەرينە, تەك قىستاقتٸكٸ عانا ەمەس. فەرما دا «ماكوندو» دەپ اتالعان ەدٸ. ماعان بۇل اتاۋ ۇناعان سوڭ ونى قولدانۋدى جٶن كٶردٸم.
– سەنٸڭ كەيٸنگٸ رومانىڭدا, قورىتىندى بٶلٸمدە, ماكوندو جەلمەن كٶتەرٸلٸپ, كٶككە ۇشىپ جوق بولادى. سەنٸڭ كەيٸنگٸ كٸتاپتارىڭدا نە بولادى? كەڭٸستٸكتە ۇشىپ جٷرگەن ماكوندونى تاعى سٶز ەتەسٸڭ بە?
– بٸز ەكەۋمٸز رىتسارلىق روماندار تۋرالى ايتقانىمىزداي بولادى. مەن ايتىپ ٶتكەندەي, بايانداۋ ٷشٸن رىتساردىڭ باسىن قانشا كەرەك بولسا, سونشا كەسەدٸ. ۇمىت قالدىرىپ, ەگەر بۇل ماعان كەرەك بولسا, جەل الىپ كەتكەن ماكوندونى قايتا ەكەلگەندە تۇرعان ىڭعايسىز ەشتەڭە كٶرٸپ تۇرعان جوقپىن. ٶيتكەنٸ, جازۋشى ٶز-ٶزٸنە قايشى كەلمەسە, ول – دوگماتيك, ال دوگماتيك- جازۋشى – ەسەرشٸل, ال مەن كٸم بولعىم كەلمەدٸ? ەسەرشٸل! بىلايشا ايتقاندا, ەگەر ماعان ەرتەڭ ماكوندو قايتادان كەرەك بولسا, مەن ونى وپ-وڭاي قايتارامىن...
– مەن ساعان سوڭعى سۇراقتى قويعىم كەلەدٸ. سەنٸڭ كٸتاپتارىڭ وتانىڭدا تابىسقا يە بولدى, ولار ساعان اتاق ەكەپ بەردٸ. سەنٸمەن كولۋمبييا ماقتانادى, بٸراق مەن ساعان تەز تانىمالدىلىق سىيلاعان كٸتاپ – «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» دەپ ويلايمىن. ەگەر سەن جۇلدىزعا اينالىپ, اتاقتى بولىپ كەتسەڭ, ول سەنٸڭ بولاشاق ەدەبي جۇمىسىڭا قانداي مٶلشەردە ەسەر ەتەدٸ دەپ ويلايسىڭ?
– مەندە ٷلكەن شيەلەنٸستەر پايدا بولدى. مەن الدىن الا «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» رومانى جارىققا شىققاندا, ونى ساتىپ باستاپ, ەل ونى نان سەكٸلدٸ قىلعىتىپ جەپ قويادى دەپ بولجادىم. وعان نە بولاتىنىن بٸلگەنٸمدە, ونى جارييالامايتىن ەدٸم دەپ ويلايمىن. مەن «پاتريارحتىڭ كٷزٸن» جازعاندا, ەكٸ روماندى بٸرگە باسۋىم كەرەك ەدٸ نەمەسە بٸرەۋٸ شىققان سوڭ, ەكٸنشٸسٸ اياقتالعانشا كٸدٸرە تۇرۋىم كەرەك ەدٸ.
– ايتشى, وسىناۋ تانىمالدىلىق پەن تابىستىڭ سالدارى, سەنٸڭ لاتىن امەريكاسىن تاستاپ, ەۋروپاعا قونىس اۋدارۋ شەشٸمٸڭە ٶز ەسەرٸن تيگٸزبەدٸ مە?
– مەن ەۋروپاعا جازۋعا, تەك ٶمٸر سٷرۋ ول جاقتا ارزان بولعان سوڭ بارامىن.
ورىس تٸلٸنەن تەرجٸمالاعان ەدٸلبەك دٷيسەنوۆ
https://dalanews.kz/20245
https://dalanews.kz/20361
