ەلباسىنىڭ 1992 جىلعى 15 مامىرداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى جەنە اتوم ەنەرگيياسى بويىنشا اگەنتتٸگٸ تۋرالى» №779 جارلىعىنا سەيكەس كۋرچاتوۆ قالاسىندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى قۇرىلىپ, جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. كەزٸندە دانيال احمەتوۆ قازاقستاندا الماتى, اقتاۋ جەنە كۋرچاتوۆ قالالارىندا ورنالاسقان يادرولىق زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ ەلەۋەتٸنە ساي قۇرىلىم ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ ٶزٸندە كەزدەسە بەرمەيتٸندٸگٸن ايتا كەلٸپ, جاڭا جوبانى «قازاقستان عىلىمى مەن وزىق تەحنولوگيياسىنا رەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸس ەكەلەتٸن تەڭدەسٸ جوق باستاما» دەپ باعالاعان ەدٸ. قازٸر سول جوبالاردىڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸنە كۋە بولىپ وتىرمىز.
ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق «اتوم سالاسى جەنە ٶنەركەسٸپتٸڭ ٶزگە سالالارىنىڭ عزي مەن راق قايتا ٶڭدەۋ جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ ساقتاۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق ورتالىعىن قۇرۋ» جوباسى بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزۋدە. بۇل جوبانىڭ ماقساتى – راديواكتيۆتٸ قالدىقتار مەن يوندالۋشى سەۋلەلەنۋ كٶزدەرٸنٸڭ قورشاعان ورتاعا ىقپالىن تٶمەندەتۋ بولىپ تابىلادى. 2016-2019 جىلدار ارالىعىندا جٷزەگە اساتىن جوبا نەگٸزٸندە قوسىمشا 100 جۇمىس ورنىن قۇرۋ كٶزدەلگەن.
ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق «اتوم سالاسى جەنە ٶنەركەسٸپتٸڭ ٶزگە سالالارىنىڭ عزي مەن راق قايتا ٶڭدەۋ جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ ساقتاۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق ورتالىعىن قۇرۋ» جوباسى بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزۋدە. بۇل جوبانىڭ ماقساتى – راديواكتيۆتٸ قالدىقتار مەن يوندالۋشى سەۋلەلەنۋ كٶزدەرٸنٸڭ قورشاعان ورتاعا ىقپالىن تٶمەندەتۋ بولىپ تابىلادى. 2016-2019 جىلدار ارالىعىندا جٷزەگە اساتىن جوبا نەگٸزٸندە قوسىمشا 100 جۇمىس ورنىن قۇرۋ كٶزدەلگەن.
تاعى بٸر ماڭىزدى جوبا – قالادا دوزيمەترييانىڭ كەشەندٸ رەسپۋبليكالىق ورتالىعىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىس باستالدى. بۇل جوبا قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭٸن ەسەپكە الا وتىرىپ, 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان اتوم سالاسىنىڭ دامۋ باعدارلاماسىنا جەنە مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىنا ەنگٸزٸلگەن. ينۆەستيتسييالىق جوبا قازاقستان ازاماتتارىنىڭ رادياتسييالىق سەۋلەلەنۋ دوزاسىن ەسەپكە جەنە باقىلاۋعا الادى. جوبا قۇنى – 3,1 ملرد. تەڭگە.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قۇرامىنا 4 بٶلٸمشە كٸرەدٸ, ولاردىڭ ٷشەۋٸ كۋرچاتوۆ قالاسىندا ورنالاسقان. اتاپ ايتقاندا, «اتوم ەنەرگيياسى ينستيتۋتى», «رادياتسييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ەكولوگييا ينستيتۋتى» جەنە «بايكال» كەسٸپورنى بٶلٸمشەلەرٸ. ال «جارىلىس جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸڭ قازاق مەملەكەتتٸك عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك ورتالىعى» بٶلٸمشەسٸ – الماتى قالاسىندا.
2004 جىلدان بەرٸ «رادياتسييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ەكولوگييا ينستيتۋتى» ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ ٶزگە ينستيتۋتتارىمەن بٸرلەسە وتىرىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا رادياتسييالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ جەنە بۇرىنعى سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ» باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزەدٸ. باعدارلامانىڭ ماقساتى – بۇرىنعى سەمەي سىناق پوليگونى اۋماعىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ. 2008 جىلدان باستاپ اتالعان اۋماقتا پوليگوننىڭ جەر تەلٸمدەرٸن شارۋاشىلىققا پايدالانۋعا بەرۋ ماقساتىندا كەشەندٸ راديوەكولوگييالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلەدٸ. كەشەندٸ ەكولوگييالىق زەرتتەۋدٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 30 جىلدىعى مەرەكەلەنەتٸن 2021 جىلى اياقتاۋ جوسپارلانۋدا. قازٸرگٸ تاڭدا سىناق پوليگونىنىڭ جالپى اۋماعى 6060 شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن 30 پايىزىنا زەرتتەۋ جٷرگٸزٸلدٸ. بۇل جەرلەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدى ما دەگەن ساۋال بار. جەر تەلٸمدەرٸنە زەرتتەلگەننەن كەيٸن بٸرقاتار ٸس-شارالار كەشەنٸ جٷرگٸزٸلۋٸ تيٸس. ياعني, قۇزىرەتتٸ ورگانداردىڭ قورىتىندىلارى, قوعامدىق تىڭداۋلار, ٷكٸمەت قاۋلىسى سىندى شارالاردان كەيٸن عانا پوليگون اۋماعىنداعى جەرلەردٸ اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا اۋىستىرۋ مەسەلەسٸ شەشٸلەتٸن بولادى.
كۋرچاتوۆ قالاسى اەس سالۋ مٷمكٸندٸگٸ بار الاڭداردىڭ بٸرٸ رەتٸندە تاڭدالىپ الىنعانى بەلگٸلٸ. الايدى بۇل قالاداعى ەسكٸ رەاكتورلاردى ٸسكە قوسۋ اتوم ستانساسىن سالۋ جوسپارىمەن بايلانىستى ەمەس. بۇل رەاكتورلار مٷلدەم باسقا ماقساتتا قۇراستىرىلعان. ياعني, زەرتتەۋشٸلٸك ماقساتتاعى رەاكتورلار. قازٸرگٸ تاڭدا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى قولدا بار رەاكتورلاردىڭ تولىق پايدالانىلۋى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدە.
سوڭعى ۋاقىتتارى كۋرچاتوۆ قالاسى ەلٸمٸزدەگٸ بەلسەندٸ دامىپ كەلەدٸ. قالادا يندۋسترييالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرٸندە «رادياتسييالىق تٸگٸلگەن پوليەتيلەن جەنە تەرموقوندىرۋ مانجەتتەرٸ مەن تاسپالارى ٶندٸرٸسٸن قۇرۋ» ينۆەستيتسييالىق جوباسى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل جوباعا «Kazfoam» جشس كەسٸپورنى قاتىسۋدا. ال «رەكورد لتد» جشس «شينا زاۋىتىن جەنە رەزينا-تەحنيكالىق ٶنٸمدەر كومبيناتىن سالۋ» سىندى تارتىمدى جوبا ۇسىنىپ وتىر. جالپى قۇنى 200 ملن. دوللاردى قۇرايدى. جوبانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى نارىقتى جەرگٸلٸكتٸ ٶنٸمدەرمەن تولتىرۋ جەنە اتالعان ٶندٸرٸستٸك كەشەننەن تابىس تابۋ. كۋرچاتوۆ قالاسى ەكٸمدٸگٸ مەن «رەكورد LTD» جشس اراسىندا ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ جالعاستىرۋ ماقساتىندا ەكٸ جاقتى مەموراندۋمعا قول قويعان. اتالعان سەرٸكتەستٸك 56 ادامدى تٷرلٸ ماماندىقتارعا وقىتۋ ٷشٸن بەيجٸڭ قالاسىنا جٸبەردٸ. ٶندٸرٸستٸك كەشەن ٶز قۋاتىنا جەتكەن كەزدە تٷرلٸ ماماندىقتارى مەن بٸلٸكتٸلٸكتەرٸ بار ٷش مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلادى.
كۋرچاتوۆ قالاسى اەس سالۋ مٷمكٸندٸگٸ بار الاڭداردىڭ بٸرٸ رەتٸندە تاڭدالىپ الىنعانى بەلگٸلٸ. الايدى بۇل قالاداعى ەسكٸ رەاكتورلاردى ٸسكە قوسۋ اتوم ستانساسىن سالۋ جوسپارىمەن بايلانىستى ەمەس. بۇل رەاكتورلار مٷلدەم باسقا ماقساتتا قۇراستىرىلعان. ياعني, زەرتتەۋشٸلٸك ماقساتتاعى رەاكتورلار. قازٸرگٸ تاڭدا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى قولدا بار رەاكتورلاردىڭ تولىق پايدالانىلۋى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدە. جاڭا اەس سالۋ ٷشٸن رەاكتورلاردىڭ ەكٸ تٷرٸ قاراستىرىلعان: فيتسك 1350 جەنە AP 1000. دەل وسىنداي رەاكتورلاردىڭ جاپونييادا بەسەۋٸ, تايۆان مەن قىتايدا ەكەۋٸ بار جەنە اقش-تا سالىنۋدا. رەاكتورلاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸك دەڭگەيٸ III+. سوندىقتان, قورشاعان ورتا ٷشٸن قاۋٸپسٸز. جالپى العاندا, ەلەمدە 388 ەنەرگەتيكالىق يادرولىق رەاكتورلار جۇمىس ٸستەيدٸ. اەس قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ جوعارى دەڭگەيٸ كٶپتەگەن فاكتورلار ارقىلى قامتاماسىز ەتٸلەدٸ. نەگٸزگٸلەرٸ – رەاكتورلىق قوندىرعىنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ قورعاي الۋى, قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ بٸرنەشە دەڭگەيلەرٸنٸڭ بولۋى جەنە قاۋٸپسٸزدٸك ارنالارىنىڭ بٸرنەشە مەرتە قايتالانىپ وتىرۋى. سونداي-اق, بەلسەندٸ (دەمەك, ادامنىڭ ارالاسۋىن قاجەت ەتەتٸن جەنە ەنەرگييامەن قامتاماسىز ەتۋ كٶزٸ بار) جەنە پاسسيۆتٸ (وپەراتور مەن ەنەرگييا كٶزٸنٸڭ ارالاسۋىن تالاپ ەتپەيتٸن) قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەلەرٸنٸڭ دە قولدانىلاتىنىن اتاپ ٶتۋٸمٸز قاجەت. سونىمەن قاتار, ستانسالاردا ۋاقىت اينالىمىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرٸندە قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸ ەرەكەت ەتەدٸ. ياعني, الاڭدى تاڭداپ الۋدان باستاپ, اتوم قۋاتىن پايدالانۋعا دەيٸنگٸ ارالىقتى قامتيدى.
نۇرلان ەۋبەكٸر
