كووپەراتيۆ كٶپكە كەرەك
جەكەشەلەندٸرۋ بارىسىندا «ەل ەنشٸسٸنە بەرٸلەدٸ» دەپ تٸلٸمدەلگەن دٷنيەنٸ كووپەراتيۆ قۇرۋ ارقىلى قايتا جيناقتاۋعا, قالىپتاسقان تەحنولوگييانى بۇزباي ٶندٸرٸستٸك ٷدەرٸستٸ ەرٸ قاراي جالعاستىرۋعا بولاتىن ەدٸ. نارىق ەكونوميكاسى ەلەم ٷشٸن قالىپتى ٷردٸس بولسا دا, بٸزگە ونىڭ بەيمەلٸم تۇستارىن ەشكٸم ٷيرەتكەن جوق. وسىناۋ بٸر الماعايىپ زاماندا كەيبٸر جىلپوستار پىسىقتىق تانىتىپ ٶندٸرٸستٸك كووپەراتيۆ قۇرعان-دى. بٸراق, كەيٸننەن ولاردىڭ «پاي جيناپ باي» اتانعانى بەلگٸلٸ بولدى. قازٸر ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٶزدەرٸن «اسپاننان اياعى سالبىراپ تٷسكەندەي» سەزٸنەدٸ.
جەكەشەلەندٸرۋ نەتيجەسٸ جالپى كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىقپادى. كەڭەستەن قالعان جىرتىستى كەرەگٸنە جاراتقان بۇقارانىڭ شاما-شارقى ۇزاققا جەتپەدٸ. ٶسٸم بەرەتٸن مالىمىز قۇنى كٶك تيىن بولىپ, سابىن مەن اراققا ايىرباستالىپ, سارقىلىپ بٸتتٸ. سٶيتٸپ, حالىق قولىندا سوڭىندا جەر تٸلٸمٸنە شارتتى تٷردە بەرٸلگەن قۇقىقتارى (ٷلەستەرٸ) عانا قالدى.
ٷكٸمەت نارىق تالاپتارىن تٷسٸنٸپ ٷلگەرمەگەن اۋىل تۇرعىندارىنا «ٷلەستەرٸڭدٸ زاڭداستىرىپ نە جەكە شارۋا بول, نە بولماسا كەسٸپورىنداردىڭ جارعىسىنا قۇيىپ قۇرىلتايشىلار قاتارىنا كٸر» دەگەن شارت قويعانى ەلٸ ەسٸمٸزدە. ازىن-اۋلاق قۇرالى بار ازاماتتار شارۋا قوجالىقتارىن قۇرىپ, جەكە كەتتٸ. باتىلدىق پەن دەربەستٸك تانىتا الماعاندار جەر ٷلەستەرٸن كەسٸپورىندارعا تاپسىردى. بٸراق ودان ەلٸ دە پايداسىن كٶرە الماي جٷر.
وسىلايشا تاراعان كولحوزدار مەن سوۆحوزداردىڭ ورنىنا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مٷلٸكتٸك پايلارى مەن جەر ٷلەستەرٸنەن قۇرالعان سەرٸكتەستٸكتەر مەن اكتسيونەرلٸك قوعامدار پايدا بولدى. جوعارىدا ايتقانداي ٶز ٷلەستەرٸن بەرٸپ, ودان ەشقانداي پايدا كٶرمەگەن قارا حالىق ٷيدەگٸ ٶزٸنٸڭ قوسالقى شارۋاشىلىعىنا ٷمٸت ارتتى. بٷگٸنگٸ تاڭدا وسى ٷي شارۋاشىلىقتارى قازاقستاندا ٶندٸرٸلەتٸن مال ٶنٸمدەرٸنٸڭ 70%-عا جۋىعىن ەشبٸر تەحنولوگيياسىز جەنە دە مەملەكەت تاراپىنان بەرٸلەتٸن كٶمەكسٸز بەرٸپ وتىر. ال ەگەر ولاردى زاماناۋي تەحنولوگييالارعا تارتىپ مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كٶرسەتسە, ٷي شارۋاشىلىقتارىنان قۇرالعان كووپەراتيۆتەردٸڭ بەرەرٸ دە ەسەلەنٸپ, اۋىلداعى حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيٸ ايتارلىقتاي كٶتەرٸلەر ەدٸ.
الايدا بۇل مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ ەلٸ دە بولسا جەرگٸلٸكتٸ جەرلەرگە بەيٸمدەلگەن سارا جولى تابىلماي كەلەدٸ. وسى جٶنٸندە ەڭگٸمە قوزعالسا كٶبٸ شەت ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸنە جٷگٸنەدٸ. ەرينە, ولاردىڭ كووپەراتيۆ قوزعالىسىن دامىتۋداعى جەتٸستٸكتەرٸ وراسان زور. ونداي دەڭگەيگە ولار بٸرتە بٸرتە, ونداعان, تٸپتٸ جٷزدەگەن جىلدار ٸشٸندە جەتتٸ ەمەس پە? بٸز بولساق سولاردىڭ ٷلگٸسٸن تەز ارادا ٶزٸمٸزگە ەنگٸزبەكپٸز. بٸراق وعان قوعام دايىن با, جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردەگٸ جاعداي شەتەلدٸك ٷلگٸنٸ قابىلداي الا ما دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ جوق. سول سەبەپتەردەن دە وسى باعىتتا ٸستەلگەن جۇمىس نەتيجەسٸز اياقتالۋدا.
قىسقا جٸپ بايلاۋعا كەلسە دە...
شارۋا قوجالىقتارىنا قايتىپ ورالايىق. باستاپقىدا ولاردىڭ جاعدايى كٶڭٸل كٶنشٸتەرلٸك بولدى دەپ ايتۋدىڭ رەتٸ كەلمەيدٸ. دٶڭگەلەگٸ بولسا تراكتورى جوق, ارباسى بولسا اتى جوق جاڭا اگروبيزنەسمەندەردٸڭ العاشقى ون-ون بەس جىلى جۇمىس قۇرالىن قالىپتاستىرىپ, ەتەكتەرٸن جاۋىپ, ەستەرٸن جيناۋمەن كەتتٸ. بٸر-بٸرٸنە تەۋەلدٸ, كٸرٸپتار بولعىسى كەلمەي, جەر القابى از بولسا دا ەرقايسىسى ٶزٸنە جەكە تەحنيكا الدى. تٸرنەكتەپ جيعان اقشاسى مەن نەسيە رەسٸمدەپ ساتىپ الىنعان قۇرال-جابدىقتىڭ قۋاتتىلىعى ٶندٸرٸستەگٸ ناقتى قاجەتتٸلٸكتەن اناعۇرلىم كٶپ بولعاندىقتان, الىنعان زات بوس تۇردى. نەتيجەسٸندە شىعارعان ٶنٸمنٸڭ ٶزٸندٸك قۇنى ٶسٸپ, ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸك تٶمەندەدٸ. دەل وسى جەردە كٸشٸگٸرٸم شارۋالاردى دا كووپەراتيۆ ارقىلى بٸرٸكتٸرٸپ جٸبەرۋدٸڭ رەتٸ كەلٸپ ەدٸ... ەتتەڭ, ونىڭ جولىندا دا ناقتى ەرەكەت بولمادى.
ٷي شارۋاشىلىقتارىنا قايتا ورالايىق. كووپەراتيۆ قۇرۋ بويىنشا مەملەكەت تاراپىنان وسىدان ون بەس جىل بۇرىن بولعان سونى سەرپٸندٸ جوبانى ەسكە الايىقشى...
ليزينگ پەن نەسيە سىياقىلارى 9 بەن 11 پايىز بولىپ تۇرعاندا «سپك» دەگەن 5 پايىزدىق جاڭا باعدارلاما بۇلتتان شىعا كەلگەن كٷندەي جارق ەتە تٷستٸ. شىنىن ايتۋ كەرەك, بٸرنەشە ادام بٸرٸگٸپ سٷت جينايمىن دەسە جەڭٸلدەتٸلگەن تەرتٸپتە بەرٸلەتٸن ٶتە ارزان نەسيە اۋىل اراسىنا تىم شيكٸ كٷيٸندە كەتتٸ. ونىڭ ٷستٸنە ٷي-ٷيدٸ ارالاپ ەشكٸم ناسيحات جۇمىسىن جٷرگٸزبەگەندٸكتەن باعدارلاما تۋرالى اقپارات وبلىس پەن اۋداندارداعى كابينەتتەردەن ارىعا شىعا قويمادى. الاياقتار سىبىر-كٷبٸرمەن تاراعان اقپاراتتى ەستٸپ الىپ, كووپەراتيۆكە كٸرگەن ادامداردىڭ جالعان تٸزٸمٸن جاساپ, ارزان نەسيەنٸ تالان-تاراجعا سالدى. ونىڭ 90 پايىزى قايتارۋسىز قالعاندىقتان نەسيە بەرەتٸن ۇيىم دا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ دە بۇل تاقىرىپتان ات تونىن الا قاشتى. باعدارلامانىڭ اۆتورلارىنان «جوبالارىڭ نەلٸكتەن جابىلدى» دەپ سۇراساڭىز, «شارتتارى شيكٸ بولدى» دەپ مويىنداۋدىڭ ورنىنا «حالىق بٸرٸگۋگە دايىن ەمەس», «بۇل ۋتوپييا ەكەن», «كووپەراتيۆ قۇرۋ تيٸمسٸز» دەپ, سۋدىرلاتا جٶنەلۋدەن تايىنبايتىن. كەزٸندە وسىنداي جاۋاپتارى ٷشٸن كەيبٸر ازاماتتارمەن جاعا جىرتىسۋعا دەيٸن باردىم.
ەشتەن كەش جاقسى
مامىردىڭ باسىندا COVID-19 پاندەميياسىنان سال (پاراليچ) كٷيٸنە جەتكەن ەكونوميكانى قايتا قولعا الۋ كەرەكتٸگٸن تاپسىرعان پرەزيدەنتٸمٸز ٷي شارۋاشىلىقتارىنا ەرەكشە نازار اۋداردى! بۇل ەندٸ اۋىلداعى شارۋا باققان اعايىنعا بٸرٸگٸپ, تٸرلٸك ەتەمٸز دەۋگە تۋىپ تۇرعان ناعىز جۇلدىزدى سەت دەگٸم كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ, پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ٶزٸ باتيقاسىن بەرٸپ, ەكٸ تٸزگٸن بٸر شىلبىردى قولىمىزعا ۇستاتىپ وتىر عوي. قىرۋار قارجى دا بٶلٸنەدٸ. ەندٸ نە كەرەك? قالاي بولعاندا دا وسى كٷندەردە كووپەراتيۆ قۇرۋدى اقي-تاقي سٶز ەتۋدٸڭ ناعىز تاريحي سەتٸ تۋىپ تۇرعانىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. تٸپتٸ, سٶز ەتٸپ, نايقالىپ جٷرٸپ الماي, بٸلەكتٸ سىبانىپ جٸبەرٸپ ٸسكە كٸرەيٸك. ٶمٸر تالابى, جاھاندى جايلاعان جايسىز ٸندەت بٸزدەن وسىنى تالاپ ەتٸپ وتىرعانىن بارلىق جان-تەنٸمٸزبەن سەزٸنۋٸمٸز كەرەك, اعايىن!..
ەندەشە, كووپەراتسييا اۋىل تۇرعىندارىنا نە بەرەدٸ, ول قالاي قۇرىلادى, ول ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك دەگەن قاراپايىم سۇراقتارعا كەلەيٸك. بۇعان دەيٸن دە قۇرماقشى بولىپ ەدٸك قوي, نەگە قۇرىلمادى دەۋشٸلەر دە تابىلار, ولارعا دا جاۋاپ بەرٸپ كٶرەلٸك.
جالپى كووپەراتيۆ قۇرۋ مٷمكٸن بە دەگەن سۇراققا ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار ەلٸ دە ناقتى جاۋاپ تاپپاي كەلەدٸ. دەسە دە پٸكٸر بٸلدٸرۋشٸلەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ پەسسيميستەر تاراپىندا, سارىۋايىم سوعىپ كەتەتٸنٸ دە جاسىرىن ەمەس. ٶكٸنٸشتٸ! «70 جىل كوللەكتيۆتەنۋدەن شارشاعان حالىقتىڭ ۇجىمداسا جۇمىس ٸستەۋگە قۇلقى جوق», «بۇل دا باياعىداعى كولحوزداسامىز دەگەننٸڭ بٸر تٷرٸ عوي... » دەگەن بوس ەڭگٸمەنٸ العا تارتىپ, كووپەراتسييا جۇمىسىن تەجەپ جاتقاندار ەلٸ دە جەتٸپ ارتىلادى.
بٸراق, 2016 جىلى ۆەدومستۆومىزعا جاڭا باسشىنىڭ كەلۋٸمەن كووپەراتسييا تاقىرىبى جاندانا باستادى. يدەيا دا, نيەت تە كەرەمەت. «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» بۇرىن سوڭدى بولماعان پرينتسيپتٸ قولدانا وتىرىپ, كووپەراتيۆ قۇرۋشىلارعا كەرەمەت باعدارلاما سىيلاسا, مينيسترلٸك ينۆەستيتسييالىق سۋبسيدييا جاعىن جايناتىپ قويدى. نەتيجەسٸندە قازاقستان بويىنشا 157 ەلدٸ مەكەندە قۇنى 5 ميلليوندىق سٷت جينايتىن بەكەتتەر ورناتىلدى. ساليقالى نەسيە ساياساتى مەن ينۆەستيتسييالىق سۋبسيدييا سول بەكەتتەردٸڭ كووپەراتيۆتەر ٷشٸن قولجەتٸمدٸ بولۋىنا ارقاۋ ەدٸ. سول كەزدەگٸ باسشىلاردىڭ ٶجەتتٸلٸگٸنە ەلٸ دە باس يەمٸن.
ەرەكەت بولماسا بەرەكەت جوق
قوعامدى بٸر يدەيا تٶڭٸرەگٸنە جيناۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بٸرٸكتٸرۋ جولىنداعى ەڭ باستى شىعىن ۋاقىت پەن جٷيكە ەكەنٸن جاقسى بٸلەمٸز. ەر اداممەن جەكە كەزدەسٸپ, وعان بٸرٸگۋدٸڭ تيٸمدٸ جولدارىن تەپتٸشتەپ تٷسٸندٸرۋ كەرەك. الايدا, ەدەتتەگٸدەي ورتالىقتان باستالعان باعدارلاما جەرگٸلٸكتٸ جەردە پەرمەندٸلٸگٸن جوعالتىپ الدى. كووپەراتسييا جالاۋىن جىقپاعان مينيسترلٸكتٸڭ كٸنەسٸ جوق ەكەنٸن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل جۇمىسقا ەكٸمدەر جاۋاپتى بولدى. ولاردىڭ باياعى اقشا جەتٸسپەيدٸ دەگەن سىلتاۋى مەن «باستايمىز, قالعانىن كٶرە جاتارمىز» دەگەن سەلقوستىعى جۇمىستىڭ بەرەكەسٸن كەتٸردٸ. وبلىس جەتەكشٸلەرٸنٸڭ قولىندا ەلەۋمەتتٸك-كەسٸپكەرلٸك كورپوراتسييالار سيياقتى قارجى ينستيتۋتتارى بولسا دا, ولار بۇل باعدارلاماعا تارتىلمادى. اقىرى ەكٸمدەردٸڭ حالىقتى كووپەراتيۆكە كٸرۋ بويىنشا ناسيحاتتاۋ جۇمىسى اسىعىس ەرٸ ساپاسىز ٶتتٸ. اقشا قاراستىرماعان سوڭ ٷگٸتتەۋ جۇمىسى تەلٸمٸن تەجٸريبەدەن العان ادامدارعا ەمەس, ەكٸمدٸكتٸڭ سٶيلەۋدەن شارشامايتىن ماماندارىنا تاپسىرىلدى. ولار بولسا كەز-كەلگەن جاڭالىققا كٷمەنمەن قارايتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بٸر-ەكٸ ٶتكٸر سۇراعىنا تيٸسٸنشە دۇرىس جاۋاپ بەرە الماي, دەگبٸرٸ قاشىپ, سٶزدەرٸنٸڭ باسى كٷڭگٸر, اياعى مٸڭگٸر بولىپ, باستاعان ٸستەرٸن اياقسىز قالدىردى. «جوسپار قايدا?» دەپ تٶبەدەن توقپاقتاپ جاتقان سوڭ كووپەراتيۆتەردٸ قاعاز جٷزٸندە سىقيتىپ, قۇردى دا قويدى. سٶيتٸپ, «ەپ-ەدەمٸ ەن ەدٸ, پۇشىق ايتىپ قور قىلدى» بولدى دا شىقتى. تۋراسىن ايتقاندا تىڭ شارۋا قولعا الىنباي جاتىپ, اياعى قۇردىمعا كەتتٸ...
سونىمەن قاتار, باعدارلامادا اۋىل ادامدارىن كووپەراتيۆكە مٷشە بولىپ كٸرۋگە, نە بولماسا سونىڭ قىزمەتٸن تۇتىنۋعا مٷددەلٸ ەتەتٸن, قۇرامىنا كٸرگەننەن كەيٸن كووپەراتيۆتٸ باسقارۋ جۇمىسىنا جان-تەنٸمەن كٸرٸپ كەتۋگە ىنتالاندىراتىن مٷمكٸندٸكتەر ۇسىنىلمادى. حالىققا ەڭ الدىمەن سٷت ساقتايتىن ورىن ەمەس, سول سٷتتٸ ٶندٸرۋگە قاجەت جەم-شٶپتٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ ۋايىم بولدى. شابىندىعى مەن استىعى مول سولتٷستٸك ٶڭٸرلەردٸڭ ٶزٸندە شٶپ كەلٸسٸنٸڭ باعاسى 25 تەڭگەدەن اسسا, ارپا كەلٸسٸنٸڭ باعاسى 60 تەڭگەگە دەيٸن كٶتەرٸلدٸ...
ەكٸ جىل ٶتە كەلە كووپەراتيۆ پروتسەسٸنٸڭ تامىرىنا قايتا بالتا شابىلدى. اٶك-ڭ ساياسات ارەناسىنا قايتىپ كەلگەن «60 مىڭ توننالىق الىپ ازاماتتار» كووپەراتيۆ جۇمىسىن جالعاستىرۋ ورنىنا, الدىڭعىلاردى تابالاپ, «بٸرلٸك تٷبٸ تٸرلٸك» دەگەن ۇلى ۇعىمدى تٷبٸرٸمەن جۇلىپ تاستاۋدى ماقسات تۇتتى. سەبەبٸ, بۇل جەردە تەك ٸرٸ شارۋاشىلىقتاردىڭ مٷددەسٸ كٶزدەلدٸ. ال ولار ٶز كەزەگٸندە اۋىل ادامدارىنىڭ بٸرٸگٸپ, كووپەراتيۆ قۇرىپ, بەسەكەگە تٷسۋٸنە قۇلىقسىز بولدى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتەن بەرٸلەتٸن سۋبسيدييا «جەتپەي قالادى» دەگەن تەۋەكەل باردا, «بايدىڭ مالىن بايعۇس قىزعانادى» - دەگەندەي ولارعا ارتىق اۋىز – اش قۇرساقتى قوش كٶرمەدٸ. مەگافەرمالاردى عانا مويىندايتىنداردىڭ بار ارمانى «ٷي شارۋاشىلىقتارى» ساناتىن, كووپەراتيۆكە قاراستىرىلعان ازداعان سۋبسيدييانى جويۋعا باعىتتالدى. اۋىز اشساڭ, «اۋىلداعى مال – اۋرۋ تاراتقىش. ەل اراسىندا جاتىپٸشەرلەر كٶپ. جاۋاپكەرشٸلٸك مٷلدەم جوق» دەگەن پٸكٸرلەر كٶلدەنەڭ تارتىلدى.
ەدٸلدٸك ٷشٸن ايتايىن – ول راس, ٸرٸ قارا مالدى اۋىل تۇرعىندارى شارۋاشىلىق دەڭگەيٸندەگٸدەي تەحنولوگيياعا سەيكەس باعا المايدى. بٸراق, وعان كٶنگەن حالىق بار ما? جالاقىسى جاقسى جۇمىس بەرٸپ جاتساق بٸر سەرٸ... جاعداي جاسامادىق پا – مالدى ٷيدە ۇستاما دەپ تالاپ ەتە المايمىز. اۋىل حالقى بولسا كٸرٸس كٶزٸن ارتتىرىپ, جاقسى ٶمٸر سٷرۋدٸ قالايدى. ولارعا بار كەرەگٸ سول. ال ەندٸ وسىنداي جاعدايدا ٷي شارۋاشىلىعىنىڭ قولىنداعى 1,9 ملن. باس ۇرعاشى مالدى قايتپەكپٸز? جىلىنا 1,5 ملن. باستان استام بۇزاۋ ەكەلەتٸن ەلەۋەتٸ بار «ٷي شارۋاشىلىقتارىن» ىسىرىپ تاستاپ, شەتەلدەن مال تاسيمىز با, قالاي? مەنٸڭشە, پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ سوڭعى ٷندەۋٸندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بٸرٸگۋ جولىن ىنتالاندىراتىن ەرەكشە باعدارلاما كەرەك ەكەندٸگٸنٸڭ ايتىلۋى بەكەر ەمەس.
جۇمىلا كٶتەرگەن جٷك جەڭٸل
ونداي باعدارلامانى بٸز اقمولا وبلىسى اقكٶل اۋدانىنىڭ ازات اۋىلىندا جٷزەگە اسىرۋدى قولعا الدىق. تەورييادان ناقتى ٸسكە كٶشەتٸن كەزەڭدە 1 ملن. 700 مىڭ ٷي شارۋاشىلىعىن كووپەراتسييا ارقىلى دامىتۋ مەسەلەسٸن كابينەت دەڭگەيٸندە يدەيا جيناۋ ارقىلى شەشۋگە بولمايدى. وعان ۋاقىت جوق. وبلىس ەكٸمدەرٸ مەن قۇزىرلى ورگاندارعا بٸزدٸڭ تەجٸريبەنٸ قولدانۋ بويىنشا تاپسىرما بەرٸلسە جەتكٸلٸكتٸ. بٸلگەنٸمٸزبەن بٶلٸسۋگە بٸز دايىنبىز.
كووپەراتيۆٸمٸزدٸڭ قۇرىلۋ تاريحى
ەڭ الدىمەن «اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بٸرٸگٸپ جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن ناقتى نە ٸستەۋ كەرەك جەنە كووپەراتيۆ قۇرىلعان جاعدايدا, ونىڭ تۇراقتىلىعىن قالاي قامتاماسىز ەتە الامىز?» دەگەن ەكٸ سۇراققا س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عالىمدارىنىڭ عىلىمي كٶزقاراستارىمەن قاتار جەرگٸلٸكتٸ جاعداي مەن حالىقتىڭ ويىن بٸر-بٸرٸمەن ٷيلەستٸرە وتىرىپ, جاۋاپ ٸزدەدٸك. باستى بٸلگەنٸمٸز – كووپەراتيۆ قۇرۋدا العاشقى قادامدى ادام ەمەس, مەملەكەت نە مەتسەنات جاساۋى تيٸس. ييا, بۇل ٸستٸڭ بايىبىنا بارىپ, تٷسٸنۋ قيىن. دەسە دە, وسىناۋ زاماندا «الدىمەن قوسىلىڭدار, سوسىن بارىپ كەرەك-جاراقتارىڭدى الىپ بەرەمٸز» دەگەن ۋەدە بوس سٶز بولادى. ايتىلاتىن سٶز «مٸنەكەي, قاجەتتەرٸڭە جاراتاتىن دٷنيە دايىن, كەلٸڭدەر, پايداسىن بٸرگە كٶرٸڭدەر» بولۋ كەرەك!
قاراپايىم مىسالمەن تٷسٸندٸرٸپ كٶرەيٸك. قالاداعى پەتەر يەلەرٸ كووپەراتيۆتەرٸن (كسك) بٸر سەت كٶزگە ەلەستەتەيٸكشٸ. مەسەلەن سٸزگە جەنە كٶرشٸلەرٸڭٸزگە تۇرعىن ٷي جەرتٶلەسٸندەگٸ بوس ورىندى تيٸمدٸ پايدالانۋعا بولادى. كووپەراتيۆتٸك دٷكەن اشساڭىز, كٶرشٸلەرٸڭٸز سول جەردەن ازىق-تٷلٸكتٸ باسقا ساۋدا ورىندارىنا قاراعاندا, كەم دەگەندە 30 پايىزعا ارزان الا الادى. جاقسى يدەيا ما? ەرينە! بٸراق كەشكە تامان دەلٸز الدىندا حالىقتىڭ باسىن قوسىپ «اقشا جينايىق, نە بولماسا نەسيە الايىق تا دٷكەن قۇرايىق», دەپ كٶرٸڭٸزشٸ. «جارىمەس» دەگەن اتقا يە بولاسىز! وعان قوسا ايتا-ايتا جاقسى يدەيادان ٶزٸڭٸز دە شارشايسىز. ال ەندٸ ٶزٸڭٸز اقشا تاۋىپ دٷكەن اشساڭىز شە? وندا كٶرشٸلەرٸڭٸزدٸڭ پروبلەماسى سٸزدٸڭ ويىڭىزعا دا كٸرٸپ شىقپاسى انىق. ٶيتكەنٸ سٸز - جەكە كەسٸپكەرسٸز. بۇل ەكونوميكانىڭ قاتال زاڭدىلىعى.
سوندا كٶرشٸلەردٸڭ ارزان باعامەن ازىق-تٷلٸك الۋ قاجەتتٸلٸگٸن دە, سٸزدٸڭ دٷكەنگە جالعىز يەلٸك ەتٸپ, باعانى كٶتەرٸپ داندايسىپ كەتپەۋٸڭٸزدٸڭ دە, تۇرعىن ٷي جەرتٶلەسٸندەگٸ ورىننىڭ بوس تۇرماي, تيٸمدٸ پايدالانىلۋىنىڭ دا كەپٸلٸ نە? جاۋاپ بٸرەۋ – سىرتتان كەلگەن ادال كٶمەك پەن باتىل قادام! مٸنەكەي, تۋرا وسى پرينتسيپتٸ نەگٸزگە الىپ, كووپەراتيۆ قۇرۋ تۋرالى ويىمىزدى «سامرۇق قازىنا» ەل-اۋقات قورىنا ايتتىق. تٷسٸندٸ. قولدادى.
ەندٸگٸ كەزەكتە ٸرگەلەس اۋىلداردىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا بەيقام قارامايتىن, اماناتقا قييانات جاسامايتىن ادال دا ابزال سەرٸكتەس تابۋ كەرەك ەدٸ. تاڭداۋ اقمولا وبلىسى اقكٶل اۋدانىنداعى ازات كەنتٸنەن 6 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان «قارا نايزا» شارۋاشىلىعىنا تٷستٸ. بۇل قوجالىق ورتا دەڭگەيدەگٸلەردٸڭ قاتارىندا. قورا-قوپسىسى قاراپايىم. اعاشتان سالىنعان. جۇپىنى دەۋگە كەلمەيدٸ, جىلتىراپ تۇرعان جەرٸ دە جوق. قاراپايىمدىلىعىنان بولار, «قارا نايزا» شارۋاشىلىعى يدەيامىزدى قولداپ, كووپەراتيۆكە قاجەت جەر بٶلٸپ, ٷي شارۋاشىلىقتارىنا قىزمەت كٶرسەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان جاڭا قۇرىلىمعا دەمەۋشٸ ەرٸ كٶمەكشٸ بولۋعا كەلٸستٸ. سٶيتٸپ, 2019 جىلدىڭ كٷزٸندە س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قولداۋىمەن جوبامىزدى قاعازعا تٷسٸرٸپ, «سامۇرىق قازىنا» قورىنان قاراجات الىپ, جۇمىستى باستاپ كەتتٸك.
ەڭ اۋىرى وسى يدەيانى ٶز ويىمىزداعىداي اۋىل تۇرعىندارىنا جەتكٸزۋ, تٷسٸندٸرۋ بولدى. مالعا قاجەت ساپالى جەم-شٶپتٸ ٶسٸرٸپ, ونى ارزان باعامەن اۋىل تۇرعىندارىنا جەتكٸزۋگە, ەركەك مالدى بورداقىلاۋعا, ۇرعاشى مالدى كٶكتەمنەن قىسقا دەيٸن باعىپ بەرۋگە, ولاردى قولدان ۇرىقتاندىرىپ, ۆەتەرينارييا جاعىنان قاداعالاپ تۇرۋعا دايىن ەكەنٸمٸزگە حالىقتى بٸردەن سەندٸرۋ وڭاي ەمەس. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ ناسيحاتتاۋ جۇمىسىنا ٷلكەن مەن بەردٸك. بٸزگە ٷلكەن دەمەۋ بولعان تاعى بٸر جەي – ول سەرٸكتەس رەتٸندە تارتىلعان «قارا نايزا» شارۋاشىلىعىنىڭ سول ماڭداعى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الدىنداعى جوعارى بەدەلٸ بولدى.
ٷگٸتتەۋ جۇمىسىن جٷرگٸزۋگە بٸلٸكتٸ دە, بٸلٸمدٸ, ٶمٸر كٶرگەن, تەجٸريبەلەرٸ مول, حالىقپەن قويان-قولتىق ارالاسىپ سولاردىڭ تٸلٸمەن سٶيلەسە الاتىن ازاماتتار تارتىلدى. ولار كٷزدەن باستاپ كٶكتەمگە دەيٸن قىستىڭ سۇراپىل بوراندارىنا قاراماستان التى اي بويى 13 ەلدٸ مەكەندەگٸ ەر ٷيدٸ ارالاپ شىقتى. نەتيجەسٸندە 1075 ادامعا سەيكەسٸنشە اقپارات پەن بٸلٸم بەرٸلدٸ. ماماندار قولدارىنا قالام مەن قاعازىن الىپ, كووپەراتيۆ قىزمەتٸن پايدالانۋ جەنە ٷي شارۋاشىلىعى بولىپ جەكە جۇمىس ٸستەۋدٸڭ ايىرماشىلىعىن تٷسٸندٸرۋدەن جالىقپادى. اقىرى تامشىلاپ تٷسٸندٸرۋ ارقىلى تاستى تەسٸپ شىقتىق.
كووپەراتيۆ جۇمىسىندا تٶرت پرينتسيپتٸ نەگٸزگە الدىق. بٸرٸنشٸسٸ – قاناعات. كووپەراتيۆتٸڭ ٶز تۇتىنۋشىلارىنا كٶرسەتەتٸن قىزمەتتەن تاباتىن پايداسى ٶزٸندٸك قۇننىڭ 10-15 پايىزىنان اسپاۋ كەرەك. ەكٸنشٸ پرينتسيپ – جاۋاپكەرشٸلٸك پەن ابىروي. كووپەراتيۆ پەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا جاسالاتىن كەلٸسٸم-شارت سەنٸمدٸ بولۋ ٷشٸن بەرگەن ۋەدەنٸ بۇلجىتپاي ورىنداۋ قاجەت. مىسالى, باعۋعا العان مال جوعالسا, ورنىنا دەل سونداي مال قويۋ نەمەسە قۇنىن ەدٸل باعامەن ۋاقىتىندا ٶتەۋ. ٷشٸنشٸ پرينتسيپ – تەحنولوگييانى دەرٸپتەۋ. بورداقىلاۋ دا, ٶرٸستە ٶسٸرۋ دە زاماناۋي تالاپتارعا ساي بولۋى شارت. اۋىل تۇرعىنى شارۋاشىلىق جاعدايىندا ٶسٸرٸلگەن مالدىڭ كٷيٸ ٷيدەگٸ مالمەن سالىستىرعاندا بٸرنەشە ەسە جاقسى بولاتىنىن سەزسە عانا كووپەراتيۆكە قىزىعۋشىلىق پايدا بولادى. تٶرتٸنشٸسٸ – اۋىل تۇرعىنى ٷشٸن تابىستى ۇلعايتۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ بولۋى. ياعني, مال ٶتكٸزۋمەن عانا شەكتەلمەۋ. ەرٸ قاراي, كووپەراتيۆتٸڭ كٶمەگٸمەن ارزان نەسيەگە قول جەتكٸزٸپ, وعان قوسىمشا مال الىپ كووپەراتيۆتٸڭ قىزمەتٸن پايدالانۋ ارقىلى كٸرٸس كٶلەمٸن ەسەلەي بەرۋ. بۇل ەندٸ الداعى كٷندەرٸمٸزگە ماڭداي تٷزەگەن تەمٸرقازىق جوسپارىمىز.
وسىدان بٸر جىل بۇرىن يدەيامدى تٷسٸندٸرگەن كەزدە ادامدار «قولىنداعى بار مالدى كووپەراتيۆكە تاپسىرىپ قويىپ, اۋىل تۇرعىنى نە ٸستەمەكشٸ?..» دەپ كٷلگەن ەدٸ. مٸنەكەي, ۋاقىتتىڭ ٶزٸ دەلەلدەپ شىقتى. كووپەراتيۆكە مالىن سەنٸممەن تاپسىرىپ, قولى تولىق بوساعانداردىڭ بٸر بٶلٸگٸ اۋدان ورتالىعىندا جۇمىسقا ورنالاسسا, ەكٸنشٸ بٶلٸگٸ باۋ-باقشامەن اينالىسىپ كەتتٸ. كٸرٸس كٶزٸن بارىنشا ۇلعايتۋ دەگەن وسى ەمەس پە?..
سونىمەن باعانادان توقىپ وتىرعان ٶرمەگٸمٸزدٸڭ توق ەتەرٸ - ٸرٸلەنگەننٸڭ ٸسٸ ٸرٸ بولادى. كووپەراتيۆكە بٸرٸككەننەن ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز. تٸپتٸ, ەرٸدەن الساق, «تٷيەنٸ جەل شايقاسا, ەشكٸنٸ كٶكتەن كٶرەسٸڭ» دەگەندەي, مىناۋ جويقىن ٸندەت اۋزىن ايعا بٸلەگەن مەملەكەتتەردٸڭ ٶزٸن تەڭسەلتٸپ جاتقاندا وڭاشا قالىپ الىسقا بارۋ قيىن. نە بولسا دا بٸرٸگٸپ, جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, قيىندىققا قارسى تۇرعانىمىز جٶن ەكەنٸ داۋسىز.
اناس باققوجاەۆ, «كووپەراتيۆ قۇرۋ ارقىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن كٶتەرۋ» جوباسىنىڭ جەتەكشٸسٸ, قازاق راديوسىنداعى «اگرارلى قازاقستان» حابارىنىڭ جٷرگٸزۋشٸسٸ
