قازاقستاندا اۆتوكٶلٸكتەردٸڭ مەملەكەتتٸك نٶمٸرٸنە قاراي قوزعالىسىن شەكتەۋ تۋرالى باستاما قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. ۇسىنىسقا سەيكەس, كٶلٸكتەر تاق جەنە جۇپ كٷندەرٸ كەزەكپەن جولعا شىعۋى مٷمكٸن. بيلٸك بۇل قادام ارقىلى ٸرٸ قالالارداعى اۋا ساپاسىن جاقسارتىپ, جول جٷكتەمەسٸن ازايتۋدى كٶزدەيدٸ. الايدا ساراپشىلار مۇنداي تەسٸلدٸڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ تيٸمدٸلٸگٸنە كٷمەنمەن قارايدى. “Q88 اۋماقتاردىڭ تۇراقتى دامۋ قاۋىمداستىعى” ٶكٸلٸ, كٶلٸك سالاسىنىڭ ساراپشىسى ەلەنا ەرزاكوۆيچ پەن ەكونوميست راسۋل رىسمامبەتوۆ Dalanews.kz تٸلشٸسٸنە وسى باستاماعا قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
ۋاقىتشا ەسەر بەرەتٸن ەدٸس
ەلەنا ەرزاكوۆيچتٸڭ ايتۋىنشا, تاق-جۇپ جٷيەسٸ ەلەمدٸك تەجٸريبەدە قولدانىلعانىمەن, ونىڭ تۇراقتى ەرٸ ۇزاق مەرزٸمدٸ نەتيجە بەرگەن مىسالدارى از.
“اتالعان ەدٸستٸڭ قانشالىقتى تيٸمدٸ ەكەنٸن ناقتى ايتۋ قيىن. سەبەبٸ ونى ەنگٸزگەن قالالاردىڭ ٶزٸ بۇل شارا تەك قىسقا مەرزٸمدە نەتيجە بەرگەنٸن مويىنداعان. ەگەر جٷيە ۇزاق قولدانىلسا, تۇرعىندار شەكتەۋدٸ اينالىپ ٶتۋدٸڭ جولىن تابادى”, - دەيدٸ ول.
ەلەمدٸك تەجٸريبە نە كٶرسەتتٸ?
ساراپشى زەرتتەگەن بوگوتا قالاسىنىڭ تەجٸريبەسٸ دە وسى ٷردٸستٸ راستاعان. باستاپقىدا وڭ نەتيجە كٷتٸلگەنٸمەن, كەيٸن كٶپتەگەن تۇرعىن ەكٸنشٸ اۆتوكٶلٸك ساتىپ الا باستاعان. سالدارىنان شەكتەۋدٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ تٶمەندەگەن.
ەرزاكوۆيچتٸڭ پايىمىنشا, كەپتەلٸسپەن كٷرەستە باستى نازار جەكە شەكتەۋلەرگە ەمەس, قوعامدىق كٶلٸككە اۋدارىلۋى تيٸس.
“ادامدار جەكە كٶلٸكتٸڭ ورنىنا قوعامدىق كٶلٸكتٸ شىن مەنٸندە قولايلى بالاما رەتٸندە كٶرگەندە عانا ٶزگەرٸس بولادى”, - دەپ قوستى ول.
ساراپشى تاق-جۇپ جٷيەسٸن تەك تٶتەنشە جاعدايلاردا, مىسالى اۋا ساپاسى كٷرت ناشارلاعان كەزدە ۋاقىتشا قۇرال رەتٸندە قولدانۋعا بولاتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار مۇنداي تەتٸكتٸ ەنگٸزۋ ٷشٸن قۇقىقتىق ەرٸ رەتتەۋشٸ بازا الدىن الا مۇقييات دايىندالۋى قاجەت ەكەنٸن ەسكەرتتٸ. ياعني قاجەت كەزدە بۇل شارانى جەدەل ٸسكە قوساتىن ناقتى مەحانيزم بولۋى تيٸس.
دەرەكسٸز شەشٸم قابىلداۋ قاۋپٸ
ەلەنا ەرزاكوۆيچتٸ الاڭداتاتىن تاعى بٸر مەسەلە - دەرەكتەردٸڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا مۇنداي باستامالار كٶبٸنە كٶلٸك قۇرىلىمى تولىق زەرتتەلمەي ۇسىنىلادى. مەسەلەن, ەر قالاداعى تاق جەنە جۇپ نٶمٸرلٸ كٶلٸكتەردٸڭ ٷلەسٸ نەمەسە كٶلٸك اعىندارىنىڭ ناقتى قۇرىلىمى جٶنٸندە تولىق تالداۋ جوق.
“كٶپ جاعدايدا مەسەلە كەشەندٸ تٷردە قاراستىرىلماي جاتادى”, - دەيدٸ ول.
ساراپشى قوعامدىق كٶلٸك تولىق دايىن بولعانىن كٷتۋدٸڭ ٶزٸ قاتە تەسٸل ەكەنٸن ايتادى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ٸرٸ قالالاردا جٷيە بار, بٸراق ونى ەرٸ قاراي جەتٸلدٸرۋ قاجەت.
“قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋ, قوزعالىس كەستەسٸنٸڭ دەلدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ, ارنايى اۆتوبۋس جولاقتارىن كٶبەيتۋ قاجەت. مەنٸڭشە, قالا ەكٸمدٸكتەرٸ ەڭ الدىمەن وسى باعىتقا كٷش سالۋى كەرەك. ياعني جولاۋشىلار مەن تۇرعىنداردىڭ كٷتۋ دەڭگەيٸن ناقتى كٶرسەتكٸشتەر ارقىلى ايقىنداپ, قالا ٷشٸن قانداي قوعامدىق كٶلٸك تٷرٸ لايىق ەكەنٸن انىقتاپ, سونى جٷيەلٸ تٷردە دامىتۋ ماڭىزدى. ال ٶزگە قالالاردىڭ تەجٸريبەسٸنەن جەكەلەگەن بٸر عانا تەتٸكتٸ كٶشٸرٸپ الۋ ەزٸرگە كٶشەدەگٸ كەپتەلەستٸ جەڭٸلدەتپەيدٸ”, - دەدٸ ول.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, دەل قازٸر تاق-جۇپ جٷيەسٸن ەنگٸزۋگە ەلٸ ەرتە. ول الماتىدا اۋا ساپاسىن جاقسارتۋعا ارنالعان ەرەجەلەر پاكەتٸ ەزٸرلەنٸپ قويعانىن ەسكە سالدى. قۇجاتتا اتموسفەرالىق اۋانى قورعاۋ جەنە اۆتوكٶلٸك شىعارىندىلارىن ازايتۋعا باعىتتالعان بٸرقاتار جٷيەلٸ شەشٸمدەر ۇسىنىلعان.
“سوندىقتان ەڭ الدىمەن ەسكٸ كٶلٸكتەردٸ ۋتيليزاتسييالاۋ باعدارلامالارىن جەدەل ٸسكە قوسۋ, وتىن ساپاسىن جاقسارتۋ, جاڭا ەكولوگييالىق ستاندارتتارعا كەزەڭ-كەزەڭٸمەن كٶشۋ قاجەت. سونداي-اق كٶلٸكتەردٸ جولعا جٸبەرۋ تالاپتارىن كٷشەيتۋ ماڭىزدى”, - دەيدٸ ول.
ساراپشى بۇل باعىتتا قۇقىقتىق رەتتەۋ, پيلوتتىق جوبالار جەنە ناقتى ەنگٸزۋدٸ قاجەت ەتەتٸن كەشەندٸ مٸندەتتەر جەتكٸلٸكتٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
“سول سەبەپتٸ ۇزاق مەرزٸمدٸ ەسەرٸ دەلەلدەنبەگەن تەسٸلدەرمەن تەجٸريبە جاساعاننان گٶرٸ, وسى جٷيەلٸ شارالارعا باسىمدىق بەرگەن جٶن”, - دەيدٸ ول.
ەكونوميكاعا سالدارى قانداي?
ەكونوميست راسۋل رىسمامبەتوۆ بۇل باستاما قىسقا مەرزٸمدە ەكونوميكاعا قىسىمدى كٷشەيتۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن العا تارتتى.
“ەڭ باستى ماقسات - ەسكٸ ەرٸ ەكولوگييالىق تالاپتارعا ساي كەلمەيتٸن كٶلٸكتەردٸ ازايتىپ, اۋانىڭ لاستانۋىن تٶمەندەتۋ. بۇل - بٸر. الايدا قىسقا مەرزٸمدە مۇنداي شەشٸم قالا ەكونوميكاسىنىڭ شىعىندارىن ارتتىرۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ الماتى سيياقتى مەگاپوليس ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى فاكتور - موبيلدٸك. ول ساۋدا ٷشٸن دە, قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسى ٷشٸن دە ٶتە قاجەت”, - دەيدٸ ساراپشى.
قاي سالالار بٸرٸنشٸ سوققى الادى?
رىسمامبەتوۆتىڭ باعالاۋىنشا, بۇل شەشٸم ەڭ الدىمەن تاكسي قىزمەتٸ, كۋرەرلٸك جەتكٸزۋ, ەلەكتروندى كوممەرتسييا جەنە شاعىن وفلاين بيزنەستەرگە ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. ەگەر اتالعان سالالارعا ارنايى جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىلماسا, وپەراتسييالىق شىعىندار ٶسٸپ, جەتكٸزۋ مەرزٸمدەرٸ مەن قىزمەت تاريفتەرٸ قىمباتتايدى. بۇعان قوسا, شەكتەۋ ەنگٸزٸلگەن جاعدايدا قوعامدىق كٶلٸككە تٷسەتٸن جٷكتەمە دە ايتارلىقتاي ارتادى.
ەكونوميست حالىقارالىق تەجٸريبە تاعى بٸر تەۋەكەلدٸ كٶرسەتەتٸنٸن ايتادى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ادامدار شەكتەۋگە بەيٸمدەلٸپ, ونى اينالىپ ٶتۋدٸڭ جولىن ٸزدەيدٸ.
“مەسەلەن, كەيبٸر ازاماتتار ەكٸنشٸ كٶلٸك ساتىپ الۋعا ۇمتىلۋى مٷمكٸن. نەگٸزٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە كٶپتەگەن وتباسىندا ەكٸ كٶلٸك بار. سوندىقتان ارزان, شاعىن اۆتوكٶلٸكتەرگە سۇرانىس ارتىپ, باعاعا دا بەلگٸلٸ بٸر قىسىم تٷسۋٸ عاجاپ ەمەس”, - دەدٸ ول.
ايتۋىنشا, ەگەر تاكسي قىزمەتٸ رەسمي تٷردە جەڭٸلدٸك ساناتىنا ەنگٸزٸلمەسە, وندا تاريفتەردٸڭ ٶسۋٸ سٶزسٸز. سونىمەن بٸرگە جولدا جٷرۋ ۋاقىتى ۇزارىپ, قوعامدىق كٶلٸككە تٷسەتٸن سالماق تا كٶبەيەدٸ.
ساراپشى دەل قازٸر تاق-جۇپ جٷيەسٸن جاپپاي ەنگٸزۋگە اسىقپاۋ كەرەگٸن ايتادى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنداي شەشٸمنٸڭ تٷپكٸ ماقساتى دۇرىس بولعانىمەن, ول جالعىز قۇرال رەتٸندە جەتكٸلٸكسٸز. سوندىقتان مەسەلە قالالىق موبيلدٸكتٸ كەشەندٸ تٷردە جاڭعىرتۋ ارقىلى شەشٸلۋٸ تيٸس.
“ياعني قوعامدىق كٶلٸكتٸ دامىتۋ, ترافيكتٸ زاماناۋي باسقارۋ, ەكولوگييالىق ىنتالاندىرۋ تەتٸكتەرٸن ٸسكە قوسۋ قاجەت. سونداي-اق قالاعا كٸرەبەرٸستەردە ۇستاپ قالۋشى اۆتوتۇراقتار سالۋ سيياقتى شارالار قاتار جٷرمەيٸنشە, تاق-جۇپ شەكتەۋٸنەن ٷلكەن نەتيجە كٷتۋ قيىن”, — دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
