Qazaqstanda avtokólikterdiń memlekettik nómirine qarai qozǵalysyn shekteý týraly bastama qoǵamda qyzý talqylanyp jatyr. Usynysqa sáikes, kólikter taq jáne jup kúnderi kezekpen jolǵa shyǵýy múmkin. Bilik bul qadam arqyly iri qalalardaǵy aýa sapasyn jaqsartyp, jol júktemesin azaitýdy kózdeidi. Alaida sarapshylar mundai tásildiń uzaq merzimdi tiimdiligine kúmánmen qaraidy. “Q88 Aýmaqtardyń turaqty damý qaýymdastyǵy” ókili, kólik salasynyń sarapshysy Elena Erzakovich pen ekonomist Rasýl Rysmambetov Dalanews.kz tilshisine osy bastamaǵa qatysty pikir bildirdi.
Ýaqytsha áser beretin ádis
Elena Erzakovichtiń aitýynsha, taq-jup júiesi álemdik tájiribede qoldanylǵanymen, onyń turaqty ári uzaq merzimdi nátije bergen mysaldary az.
“Atalǵan ádistiń qanshalyqty tiimdi ekenin naqty aitý qiyn. Sebebi ony engizgen qalalardyń ózi bul shara tek qysqa merzimde nátije bergenin moiyndaǵan. Eger júie uzaq qoldanylsa, turǵyndar shekteýdi ainalyp ótýdiń jolyn tabady”, - deidi ol.
Álemdik tájiribe ne kórsetti?
Sarapshy zerttegen Bogota qalasynyń tájiribesi de osy úrdisti rastaǵan. Bastapqyda oń nátije kútilgenimen, keiin kóptegen turǵyn ekinshi avtokólik satyp ala bastaǵan. Saldarynan shekteýdiń tiimdiligi tómendegen.
Erzakovichtiń paiymynsha, keptelispen kúreste basty nazar jeke shekteýlerge emes, qoǵamdyq kólikke aýdarylýy tiis.
“Adamdar jeke kóliktiń ornyna qoǵamdyq kólikti shyn máninde qolaily balama retinde kórgende ǵana ózgeris bolady”, - dep qosty ol.
Sarapshy taq-jup júiesin tek tótenshe jaǵdailarda, mysaly aýa sapasy kúrt nasharlaǵan kezde ýaqytsha qural retinde qoldanýǵa bolatynyn aitty. Sonymen qatar mundai tetikti engizý úshin quqyqtyq ári retteýshi baza aldyn ala muqiiat daiyndalýy qajet ekenin eskertti. Iaǵni qajet kezde bul sharany jedel iske qosatyn naqty mehanizm bolýy tiis.
Dereksiz sheshim qabyldaý qaýpi
Elena Erzakovichti alańdatatyn taǵy bir másele - derekterdiń jetkiliksizdigi.
Onyń aitýynsha, Qazaqstanda mundai bastamalar kóbine kólik qurylymy tolyq zerttelmei usynylady. Máselen, ár qaladaǵy taq jáne jup nómirli kólikterdiń úlesi nemese kólik aǵyndarynyń naqty qurylymy jóninde tolyq taldaý joq.
“Kóp jaǵdaida másele keshendi túrde qarastyrylmai jatady”, - deidi ol.
Sarapshy qoǵamdyq kólik tolyq daiyn bolǵanyn kútýdiń ózi qate tásil ekenin aitady. Onyń pikirinshe, iri qalalarda júie bar, biraq ony ári qarai jetildirý qajet.
“Qyzmet sapasyn arttyrý, qozǵalys kestesiniń dáldigin qamtamasyz etý, arnaiy avtobýs jolaqtaryn kóbeitý qajet. Menińshe, qala ákimdikteri eń aldymen osy baǵytqa kúsh salýy kerek. Iaǵni jolaýshylar men turǵyndardyń kútý deńgeiin naqty kórsetkishter arqyly aiqyndap, qala úshin qandai qoǵamdyq kólik túri laiyq ekenin anyqtap, sony júieli túrde damytý mańyzdy. Al ózge qalalardyń tájiribesinen jekelegen bir ǵana tetikti kóshirip alý ázirge kóshedegi keptelesti jeńildetpeidi”, - dedi ol.
Sarapshynyń pikirinshe, dál qazir taq-jup júiesin engizýge áli erte. Ol Almatyda aýa sapasyn jaqsartýǵa arnalǵan erejeler paketi ázirlenip qoiǵanyn eske saldy. Qujatta atmosferalyq aýany qorǵaý jáne avtokólik shyǵaryndylaryn azaitýǵa baǵyttalǵan birqatar júieli sheshimder usynylǵan.
“Sondyqtan eń aldymen eski kólikterdi ýtilizatsiialaý baǵdarlamalaryn jedel iske qosý, otyn sapasyn jaqsartý, jańa ekologiialyq standarttarǵa kezeń-kezeńimen kóshý qajet. Sondai-aq kólikterdi jolǵa jiberý talaptaryn kúsheitý mańyzdy”, - deidi ol.
Sarapshy bul baǵytta quqyqtyq retteý, pilottyq jobalar jáne naqty engizýdi qajet etetin keshendi mindetter jetkilikti ekenin atap ótti.
“Sol sebepti uzaq merzimdi áseri dáleldenbegen tásildermen tájiribe jasaǵannan góri, osy júieli sharalarǵa basymdyq bergen jón”, - deidi ol.
Ekonomikaǵa saldary qandai?
Ekonomist Rasýl Rysmambetov bul bastama qysqa merzimde ekonomikaǵa qysymdy kúsheitýi múmkin ekenin alǵa tartty.
“Eń basty maqsat - eski ári ekologiialyq talaptarǵa sai kelmeitin kólikterdi azaityp, aýanyń lastanýyn tómendetý. Bul - bir. Alaida qysqa merzimde mundai sheshim qala ekonomikasynyń shyǵyndaryn arttyrýy múmkin. Sebebi Almaty siiaqty megapolis úshin eń mańyzdy faktor - mobildik. Ol saýda úshin de, qyzmet kórsetý salasy úshin de óte qajet”, - deidi sarapshy.
Qai salalar birinshi soqqy alady?
Rysmambetovtyń baǵalaýynsha, bul sheshim eń aldymen taksi qyzmeti, kýrerlik jetkizý, elektrondy kommertsiia jáne shaǵyn oflain biznesterge áser etýi múmkin. Eger atalǵan salalarǵa arnaiy jeńildikter qarastyrylmasa, operatsiialyq shyǵyndar ósip, jetkizý merzimderi men qyzmet tarifteri qymbattaidy. Buǵan qosa, shekteý engizilgen jaǵdaida qoǵamdyq kólikke túsetin júkteme de aitarlyqtai artady.
Ekonomist halyqaralyq tájiribe taǵy bir táýekeldi kórsetetinin aitady. Onyń pikirinshe, adamdar shekteýge beiimdelip, ony ainalyp ótýdiń jolyn izdeidi.
“Máselen, keibir azamattar ekinshi kólik satyp alýǵa umtylýy múmkin. Negizi qazirdiń ózinde kóptegen otbasynda eki kólik bar. Sondyqtan arzan, shaǵyn avtokólikterge suranys artyp, baǵaǵa da belgili bir qysym túsýi ǵajap emes”, - dedi ol.
Aitýynsha, eger taksi qyzmeti resmi túrde jeńildik sanatyna engizilmese, onda tarifterdiń ósýi sózsiz. Sonymen birge jolda júrý ýaqyty uzaryp, qoǵamdyq kólikke túsetin salmaq ta kóbeiedi.
Sarapshy dál qazir taq-jup júiesin jappai engizýge asyqpaý keregin aitady. Onyń pikirinshe, mundai sheshimniń túpki maqsaty durys bolǵanymen, ol jalǵyz qural retinde jetkiliksiz. Sondyqtan másele qalalyq mobildikti keshendi túrde jańǵyrtý arqyly sheshilýi tiis.
“Iaǵni qoǵamdyq kólikti damytý, trafikti zamanaýi basqarý, ekologiialyq yntalandyrý tetikterin iske qosý qajet. Sondai-aq qalaǵa kireberisterde ustap qalýshy avtoturaqtar salý siiaqty sharalar qatar júrmeiinshe, taq-jup shekteýinen úlken nátije kútý qiyn”, — dep túiindedi ol.
