قازاقستان پرەزيدەنتٸ ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا ەلدٸڭ كٶلٸك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى مٸندەتتەردٸ بەلگٸلەپ, ترانسكاسپيي باعىتىنىڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ ٷشٸن بٸرقاتار ستراتەگييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى.
«مويىنتى – قىزىلجار» باعىتىندا جاڭا تەمٸر جول قۇرىلىسىن باستاۋدى تاپسىرامىن. سونداي-اق قىزىلجار بەكەتٸنەن اقتاۋ پورتىنا دەيٸنگٸ كٷرە جولدىڭ قوزعالىسى اسا كٶپ ۋچاسكەلەرٸن جاڭعىرتۋ كەرەك. «التىنكٶل – جەتٸگەن» تەمٸر جولىن دا كەڭەيتۋ قاجەت. بۇل قىتاي مەن ورتالىق ازييا اراسىنداعى كٶلٸك دەلٸزٸنٸڭ ەلەۋەتٸن ەدەۋٸر ارتتىرادى. بۇدان بٶلەك, تەمٸر جول تاسىمالىن تسيفرلاندىرۋ جوبالارىن ۋاقتىلى اياقتاۋ ماڭىزدى. مۋلتيمودالدى كٶلٸك توراپتارىن دامىتۋعا باسا مەن بەرگەن جٶن. سول ارقىلى تاسىمالدىڭ بارلىق تٷرٸن ٶزارا كٸرٸكتٸرۋگە مٷمكٸندٸك تۋادى. بيىل جەنە كەلەسٸ جىلى وسى باعىتتا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلۋعا تيٸس»,-دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, جاھاندىق ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىقتىڭ قارقىندى دامۋى قازاقستانعا جاڭا ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەر ۇسىنادى. سوندىقتان ەلدە وزىق لوگيستيكا جٷيەسٸن قۇرۋ – ستراتەگييالىق مٸندەت. اۆتوكٶلٸك تاسىمالىنا ارنالعان «جاسىل دەلٸزدٸڭ» تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ, جوسپارلانعان جولداردى ۋاقىتىلى سالۋ جەنە جٶندەۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ قاجەت.
«زاماناۋي تەحنولوگييالاردى ەنگٸزبەيٸنشە, لوگيستيكانى تابىستى دامىتۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان قويمالاردى اۆتوماتتاندىرۋ, مارشرۋتتاردى تسيفرلاندىرۋ, كٶلٸك اعىنىن باسقارۋ ٸسٸندە جاساندى ينتەللەكتٸنٸ قولدانۋ ٷكٸمەت جۇمىسىنىڭ باسىم باعىتتارى بولۋعا تيٸس»,-دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستاننىڭ كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنىڭ بولاشاعى, جاڭا مٷمكٸندٸكتەر مەن دامۋ جولدارى, ترانزيتتٸك ەلەۋەتتٸ ارتتىرۋدىڭ جاڭا ترەندتەرٸ, «جاسىل دەلٸزدەن» تسيفرلىق تاسىمالعا دەيٸنگٸ ستراتەگييالار, ەلەكتروندى ساۋدا, مۋلتيمودالدى توراپتار جەنە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا سەتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ م.تىنىشباەۆ اتىنداعى كٶلٸك ينجەنەريياسى جەنە لوگيستيكا مەكتەبٸنٸڭ باسشىسى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەيدۋللا ابدۋللاەۆپەن سۇحباتتاسقان ەدٸك.
–سەيدۋللا سەيدەمەتۇلى, ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن تولىقتاي پايدالانۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى. وسى باعىتتا «مويىنتى – قىزىلجار» جەنە «التىنكٶل – جەتٸگەن» تەمٸر جولدارىن دامىتۋ جوبالارى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ترانزيتتٸك دەلٸزدەرٸندەگٸ رٶلٸن كٷشەيتە الادى ما جەنە ولاردى دامىتۋ ەلٸمٸزدٸڭ كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنا قانداي ٶزگەرٸستەر ەكەلۋٸ مٷمكٸن?
–پرەزيدەنتتٸڭ قازاقستاننىڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن تولىقتاي پايدالانۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى ايتقانى ٶتە ماڭىزدى, سەبەبٸ بۇل ەلدٸڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ايتارلىقتاي ەسەر ەتەدٸ. «مويىنتى – قىزىلجار» جەنە «التىنكٶل – جەتٸگەن» تەمٸرجولدارىن دامىتۋ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ترانزيتتٸك دەلٸزدەرٸندەگٸ رٶلٸن شىنىمەن كٷشەيتۋٸ مٷمكٸن. وسى جوبالار جٷزەگە اسسا, ەلدٸڭ كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىندا بٸرنەشە ماڭىزدى ٶزگەرٸستەر بولۋى ىقتيمال. قازاقستاننىڭ ترانزيتتٸك ينفراقۇرىلىمىن جاڭارىپ, تەمٸرجول ارقىلى جٷك تاسىمالداۋ كٶلەمٸ ارتادى. مەسەلەن, «مويىنتى – قىزىلجار» جوباسى قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى ماڭىزدى كٶلٸك دەلٸزٸ رەتٸندە جٷكتەردٸڭ قوزعالىسىن وڭتايلاندىرىپ, تاسىمالداۋ ۋاقىتىن قىسقارتادى. بۇل, ٶز كەزەگٸندە, حالىقارالىق لوگيستيكالىق كومپانييالار ٷشٸن قازاقستاننىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرادى جەنە ترانزيتتٸك ترافيكتٸڭ ٶسۋٸنە جول اشادى. سونىمەن قاتار, جوبالاردىڭ بٸرٸگٸپ جٷزەگە اسۋى قازاقستاندى «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» جەنە ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعىتى (TMTM) سيياقتى ەلەمدٸك كٶلٸك دەلٸزدەرٸنە بايلانىستىرادى. «التىنكٶل – جەتٸگەن» تەمٸرجولى, قورعاس ارقىلى قىتايمەن بايلانىس ورناتىپ, ورتالىق ازييا, رەسەي جەنە ەۋروپا نارىقتارىنا قوسىمشا ترانزيت جولدارىن اشادى. سول ارقىلى ەلدٸڭ حالىقارالىق ساۋداداعى ماڭىزى كٷشەيەدٸ. بۇدان ٶزگە تەمٸرجول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ارقىلى ٶڭٸرلەرگە ينۆەستيتسييالار اعىنىن تارتۋعا بولادى. جوبالار جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, كٶلٸك قاتىناسىن جاقسارتۋ ارقىلى ٶڭٸرلٸك ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە, قازاقستاننىڭ ٸشكٸ ەكونوميكاسىن نىعايتۋعا جەنە حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. سونىمەن قاتار, ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق ترانزيتتٸك نارىقتاعى بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸ ارتادى. قازاقستان ەۋرازيياداعى ەڭ ٸرٸ حاب رەتٸندە تانىلىپ, سىرتقى ساۋدا مەن لوگيستيكا داميدى.ترانزيت كٶلەمٸنٸڭ ۇلعايۋى جٷكتەردٸ تاسىمالداۋ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرىپ, لوگيستيكالىق پروتسەستەردٸ وڭتايلاندىرادى. وسى ٶزگەرٸستەردٸڭ نەتيجەسٸندە, تاسىمالداۋ شىعىندارى تٶمەندەپ, لوگيستيكالىق حابتار مەن قويما ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا ينۆەستيتسييالار اعىنى ارتادى.
جالپى بٷگٸندە كٶلٸك جەنە لوگيستيكا – ەكونوميكانىڭ تەحنولوگييالىق دامىعان سالالارىنىڭ بٸرٸ. قازٸر تسيفرلىق تەحنولوگييالار مەن جاساندى ينتەللەكت جٷكتەر, تاۋارلار مەن ادامداردى تاسىمالداۋدىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸنە اينالىپ وتىر. كٶرشٸلەرمەن جٸكسٸز كٶلٸك جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ جەنە بٷكٸل جٷيەنٸ ەلەمدٸك كٶشباسشىلار دەڭگەيٸنە كٶتەرۋ ٷشٸن عىلىمي تەسٸلدەر مەن جٷيەلٸ ٶزگەرٸستەر قاجەت. بٸلٸكتٸ كادر دايارلاۋ جەنە سالا پروبلەمالارىن انىقتاپ, ولاردى شەشۋ جولدارىن ٸزدەۋ ٷشٸن عالىمداردى تارتۋ ماڭىزدى. وسى رەتتە Satbayev University كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىندا جوعارى بٸلٸكتٸ ماماندار دايارلاپ, مەملەكەتتٸك جەنە جەكە كومپانييالارمەن, عالىمدارمەن بٸرلەسە جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ ماقساتىمىز – قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ كٶلٸك-كوممۋنيكاتسييالىق سەكتورىنا جاڭا كٶشباسشىلاردى دايارلاۋ.
–قازاقستاننىڭ كٶلٸك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن اتاپ ٶتسەڭٸز. قازٸرگٸ حالىقارالىق نارىقتىڭ تالاپتارىنا ساي ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ٷشٸن قانداي ناقتى قادامدار جاساۋ كەرەك?
–قازاقستاننىڭ كٶلٸك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى ونىڭ ەۋروپا مەن ازييا اراسىنداعى نەگٸزگٸ ساۋدا جولدارىنىڭ قيىلىسىنداعى ستراتەگييالىق جاعدايىمەن ايقىندالادى. قازٸرگٸ حالىقارالىق نارىقتىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن كەلەسٸ باعىتتار مەن قادامدارعا نازار اۋدارۋ قاجەت:
- ترانزيتتٸك ەلەۋەتتٸ نىعايتۋ
قازاقستاننىڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن دامىتۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» باستاماسى شەڭبەرٸندە ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك مارشرۋتتارىن (TMTM) دامىتۋ قاجەت. بۇل حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸ قازاقستان ارقىلى قىتاي مەن ەۋروپا اراسىندا جٷك تاسىمالداۋدى جەڭٸلدەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار, تەمٸرجول, اۆتوموبيل جەنە ەۋە تاسىمالدارىن بٸرٸكتٸرەتٸن مۋلتيمودالدى لوگيستيكالىق حابتار قۇرۋ ارقىلى كٶلٸك اعىندارىن تيٸمدٸ باسقارۋعا قول جەتكٸزۋ جوسپارلانۋدا.
- كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ
كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ – ەلٸمٸزدٸڭ كٶلٸك سەكتورىن دامىتۋداعى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بٸرٸ. بۇل باعىتتا تەمٸرجول, اۆتوموبيل جولدارى, پورتتار, تەرمينالدار مەن ەۋەجايلاردى سالۋ جەنە قايتا قۇرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. سونىمەن قاتار, زاماناۋي تەحنولوگييالار مەن اۆتوماتتاندىرۋ جٷيەلەرٸن ەنگٸزۋ ارقىلى تاسىمالداۋ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ كٶزدەلگەن. جٷك اعىندارىن باسقارۋ جٷيەلەرٸن جاڭعىرتۋ, سونداي-اق كٶلٸك وپەراتسييالارىن تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا دا اۋقىمدى شارالار جوسپارلانىپ وتىر.
- جاھاندىق كٶلٸك جٷيەلەرٸنە ينتەگراتسييا
قازاقستاننىڭ كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىن كٶرشٸ ەلدەرمەن بايلانىستىرۋدى نىعايتۋ ارقىلى حالىقارالىق ترانزيتتٸك دەلٸزدەردٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ماڭىزدى. بۇل, ەسٸرەسە, قىتاي, رەسەي, ورتالىق ازييا ەلدەرٸ مەن ەۋروپامەن بٸرلەسكەن لوگيستيكالىق جوبالاردى دامىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار, كٶلٸك جٷيەلەرٸنٸڭ ينتەگراتسيياسى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرادى.
- 4. ەكولوگييالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ
كٶلٸك سالاسىندا ەكولوگييالىق تازا تەحنولوگييالاردى دامىتۋ دا باستى مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ. قازاقستان ەلەكترلٸ تەمٸرجول كٶلٸگٸن دامىتۋ ارقىلى ەكولوگييالىق تيٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرۋدى ماقسات ەتەدٸ. سونداي-اق, كٶلٸك سالاسىنداعى كٶمٸرتەگٸ ٸزٸن ازايتۋعا باعىتتالعان شارالار قابىلدانىپ, بالامالى ەنەرگەتيكا كٶزدەرٸ پايدالانىلاتىن بولادى. ەكولوگييالىق تازا كٶلٸك قۇرالدارىن ەنگٸزۋ ىنتالاندىرىلادى, بۇل ەلدٸڭ كٶلٸك سالاسىن تۇراقتى ەرٸ ەكولوگييالىق تازا ەتۋگە ىقپال ەتەدٸ.
- كٶلٸك-لوگيستيكالىق جٷيەنٸ تسيفرلاندىرۋ
كٶلٸك جەنە لوگيستيكا سالاسىن تسيفرلاندىرۋ قازاقستان ٷشٸن كٶلٸك اعىندارىن تيٸمدٸ باسقارۋعا, ترانزيتتٸك وپەراتسييالاردى باقىلاۋعا جەنە باسقارۋدى جەڭٸلدەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ناقتى ۋاقىت رەجيمٸندە جٷك اعىندارىن باسقارۋ پلاتفورمالارىن ەنگٸزۋ جەنە ترانزيتتٸك وپەراتسييالاردى باقىلايتىن بٸرىڭعاي تسيفرلىق دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ جوسپارلانۋدا.
ناقتى قادامدار مەن جوبالار
ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسييالار تارتۋ – ٸرٸ جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ٷشٸن حالىقارالىق ينۆەستورلاردى تارتۋ جەنە سالىقتىق جەڭٸلدٸكتەر مەن مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك ارقىلى قولايلى ينۆەستيتسييالىق احۋال قالىپتاستىرۋ كٶزدەلۋدە.
نەگٸزگٸ كٶلٸك جوبالارىن دامىتۋ – «مويىنتى – قىزىلجار», «التىنكٶل – جەتٸگەن» سيياقتى ماڭىزدى تەمٸرجول مارشرۋتتارىنىڭ قۇرىلىسى مەن جاڭعىرتىلۋى اياقتالادى. سونىمەن قاتار, اقتاۋ مەن قۇرىق پورتتارىن دامىتۋ ارقىلى كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ جٷك اينالىمىن ارتتىرۋ جوسپارلانعان.
كادرلاردى وقىتۋ – حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس كٶلٸك لوگيستيكاسى سالاسىندا مامانداردى دايارلاۋ جەنە يننوۆاتسييالاردى ەنگٸزۋ ٷشٸن عىلىمي ورتالىقتار قۇرۋ كٶزدەلۋدە.
شەكاراداعى كەدەرگٸلەردٸ ازايتۋ – كەدەندٸك رەسٸمدەۋ رەسٸمدەرٸن وڭايلاتۋ جەنە ترانزيتتٸك دەلٸزدەردە حالىقارالىق تاسىمالدارعا بٸرىڭعاي تاريفتەر مەن ەرەجەلەر ەنگٸزۋ شارالارى ٸسكە اسىرىلاتىن بولادى.
سونىمەن قاتار, كٶلٸك جەنە ٸلەسپە ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسييالار اعىنى مەن ەكسپورتتىڭ ٶسۋٸ كٷتٸلۋدە. بۇل ٶز كەزەگٸندە قازاقستاننىڭ ٶڭٸرلٸك دامۋىنا جەنە ەكونوميكالىق ٶركەندەۋٸنە وڭ ىقپال ەتەدٸ.
– پرەزيدەنت ٷكٸمەتكە تەمٸر جول تاسىمالىن تسيفرلاندىرۋ جوبالارىن اياقتاۋ تۋرالى تاپسىرما بەردٸ. قازٸرگٸ تاڭدا لوگيستيكا سالاسىندا تسيفرلاندىرۋ قالاي جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر? بۇل ٶزگەرٸستەر كٶلٸك جٷيەسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸنە, جٷك تاسىمالىنىڭ جىلدامدىعى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قالاي ەسەر ەتەدٸ?
–قازاقستاندا تەمٸر جول تاسىمالىن تسيفرلاندىرۋ- بۇل ەلدٸڭ كٶلٸك-لوگيستيكالىق جٷيەسٸن جاڭعىرتۋدىڭ نەگٸزگٸ قادامى, ونىڭ حالىقارالىق ترانزيتتٸك دەلٸزدەردە بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەڭ الدىمەن, اۆتوجول جەنە تەمٸرجول سالالارىنداعى ينفراقۇرىلىمدىق شەكتەۋلەردٸ الىپ تاستاۋعا نازار اۋدارۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, دوستىق جەنە التىنكٶل شەكارالىق ستانتسييالارىندا پويىزداردىڭ "ٶتپەلٸ" قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بٸرقاتار قۇرىلىمدىق ٸس-شارالار جٷرگٸزۋ قاجەت.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستاندا تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا ماڭىزدى قادامدار جاسالعان. جٷكتەردٸ رەسٸمدەۋدٸ جەڭٸلدەتەتٸن ەلەكتروندىق تاسىمالداۋ قۇجاتتارى (ەقج) جٷيەسٸ ەنگٸزٸلٸپ, پويىزداردىڭ قوزعالىسىن جوسپارلاۋ مەن جٷك اعىندارىن باسقارۋ پروتسەستەرٸ اۆتوماتتاندىرىلعان. سونىمەن قاتار, ناقتى ۋاقىتتاعى جىلجىمالى قۇرامدى باقىلاۋ ٷشٸن GPS/GLONASS تەحنولوگييالارى ەنگٸزٸلدٸ. ەلەكتروندىق كەدەندٸك رەسٸمدەر ٸشٸنارا ەنگٸزٸلٸپ, قازاقستان ارقىلى ترانزيتتٸ وڭايلاتۋ ٷشٸن تسيفرلىق جٷيەلەر دامىتىلۋدا.بٸراق تسيفرلاندىرۋ پروتسەسٸندە كەيبٸر قيىندىقتار دا بار. بٸرٸنشٸدەن, ساندىق جٷيەلەردٸڭ فراگمەنتتٸلٸگٸ بايقالادى, ياعني ەرتٷرلٸ پلاتفورمالار اراسىندا جەتكٸلٸكسٸز ينتەگراتسييا بار. ەكٸنشٸدەن, مارشرۋتتاردى بولجاۋ جەنە وڭتايلاندىرۋ ٷشٸن جاساندى ينتەللەكت پەن دەرەكتەردٸ تالداۋدى قولدانۋ دەڭگەيٸ ەلٸ تٶمەن. ٷشٸنشٸدەن, شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ تسيفرلىق شەشٸمدەرگە قولجەتٸمدٸلٸگٸ جوعارى شىعىندارمەن شەكتەلگەن.
قازاقستاننىڭ كٶلٸك جٷيەسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن بارلىق پروتسەستٸڭ قاتىسۋشىلارىن (جٷك جٶنەلتۋشٸلەردٸ, لوگيستيكالىق كومپانييالاردى, كەدەن قىزمەتتەرٸن) بٸرٸكتٸرەتٸن بٸرىڭعاي پلاتفورمانى ەزٸرلەۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, كٶرشٸ ەلدەرمەن تسيفرلىق جٷيەلەردٸ بٸرٸكتٸرۋ, جٷكتەردٸڭ ٷزدٸكسٸز ترانزيتٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ماڭىزدى قادام بولادى.
جاساندى ينتەللەكت ارقىلى تاسىمالداۋعا سۇرانىستى بولجاۋ, مارشرۋتتاردى وڭتايلاندىرۋ جەنە رەسۋرستاردى تيٸمدٸ باسقارۋ جوسپاردابار. ينفراقۇرىلىمداعى كەپتەلٸستەر مەن كەدەرگٸلەردٸ بولدىرماۋ ٷشٸن ٷلكەن دەرەكتەر اناليتيكاسىن پايدالانۋ قاجەتتٸلٸگٸ ارتىپ كەلەدٸ.
تەمٸرجول تەرمينالدارىندا جٷكتەردٸ باسقارۋدىڭ اۆتوماتتى جٷيەلەرٸن ەنگٸزۋ, سونداي-اق جٷكتەردٸ تٷگەندەۋ جەنە ولاردىڭ جاعدايىن باقىلاۋ ٷشٸن دروندار مەن روبوتتىق جٷيەلەردٸ پايدالانۋ جوسپارلانعان.
تولىق ەلەكتروندىق كەدەندٸك وپەراتسييالارعا كٶشۋ, ترانزيتتٸك قۇجاتتاردى ساندىق جٷيەلەر ارقىلى رەسٸمدەۋدٸ جەڭٸلدەتۋ ماڭىزدى باعىت بولىپ تابىلادى.
لوگيستيكا سالاسىندا تسيفرلىق شەشٸمدەر ەزٸرلەۋ ٷشٸن كلاستەرلەر قۇرىپ, جاڭا تەحنولوگييالاردى دامىتۋ ٷشٸن ستارتاپتار مەن حالىقارالىق سەرٸكتەستەردٸ تارتۋ قاجەت.
مارشرۋتتاردى وڭتايلاندىرۋ جەنە توقتاپ قالۋدى ازايتۋ جٷكتەردٸ تاسىمالداۋ ۋاقىتىن قىسقارتادى, بۇل ەلدٸڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن كٶتەرەدٸ.
اۆتوماتتاندىرۋ وپەراتسييالىق شىعىنداردى ازايتادى, بۇل كٶلٸك قىزمەتتەرٸنٸڭ باعاسىن تٶمەندەتٸپ, ولاردىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرادى.
تسيفرلاندىرۋ پروتسەستەردٸ باقىلاۋدىڭ جوعارى دەڭگەيٸن قامتاماسىز ەتەدٸ, بۇل تۇتىنۋشىلاردىڭ سەنٸمٸن جەنە كٶلٸك وپەراتسييالارىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن جوعارىلادى.
تسيفرلىق جٷيەلەردٸڭ ينتەگراتسيياسى جەنە جەڭٸلدەتٸلگەن رەسٸمدەر جٷكتەردٸڭ ەل ارقىلى ٶتۋ ۋاقىتىن قىسقارتادى.
تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى جاڭا سەرٸكتەستەر مەن ينۆەستورلاردى تارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ ٶسۋٸنە وڭ ەسەر ەتەدٸ.
– قازاقستان ٷشٸن اۆتوكٶلٸك تاسىمالىن دامىتۋ جەنە «جاسىل دەلٸزدٸڭ» تيٸمدٸ قىزمەتٸن قامتاماسىز ەتۋ ٶزەكتٸ مەسەلە. بۇل باعىتتا قانداي جاڭا تەحنولوگييالار مەن شەشٸمدەردٸ ەنگٸزۋ قاجەت? كٶلٸك اعىنىن تيٸمدٸ باسقارۋ ٷشٸن قانداي يننوۆاتسييالىق ەدٸستەر مەن تسيفرلىق قۇرالدار قولدانىلۋى مٷمكٸن?
–قازاقستاننىڭ جاھاندىق ساۋدا جولدارىنداعى ستراتەگييالىق ورنالاسۋى اۆتوموبيل تاسىمالدارىن دامىتۋ مەن ترانزيتتٸك جٷيەنٸڭ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋٸنە ەرەكشە مەن بەرەدٸ. وسى ماقساتتا جاڭا تەحنولوگييالار مەن يننوۆاتسييالىق شەشٸمدەردٸ ەنگٸزۋ كٶلٸك اعىنىن باسقارۋدى جاقسارتۋعا, لوگيستيكاداعى بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا جەنە حالىقارالىق ساۋداداعى رٶلٸن نىعايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
"جاسىل دەلٸزدٸڭ" تسيفرلاندىرىلۋى
"جاسىل دەلٸز" شەڭبەرٸندە جٷكتەردٸڭ جەدەلدەتٸلگەن قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن تسيفرلىق جٷيەلەردٸڭ ەنگٸزٸلۋٸ ماڭىزدى. جٷك تاسىمالداۋشىلاردى, كەدەن قىزمەتتەرٸن جەنە باقىلاۋ ورگاندارىن بٸرٸكتٸرەتٸن بٸرىڭعاي ەلەكتروندىق پلاتفورما قۇرۋ كٶزدەلٸپ وتىر. بۇل جٷيە شەكاراداعى كٸدٸرٸستەردٸ ازايتۋ ٷشٸن ەلەكتروندىق جٷكقۇجاتتاردى, سەرتيفيكاتتار مەن دەكلاراتسييالاردى ەنگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونداي-اق, بلوكچەين تەحنولوگيياسى دەرەكتەردٸ قورعاۋ جەنە لوگيستيكالىق تٸزبەكتەگٸ ترانزاكتسييالاردى اۆتوماتتاندىرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
ينتەللەكتۋالدى كٶلٸك جٷيەلەرٸ (ITS) جەنە يننوۆاتسييالار
ينتەللەكتۋالدى كٶلٸك جٷيەلەرٸنٸڭ كٶمەگٸمەن جٷكتەردٸڭ كٷيٸن باقىلاۋ, كٶلٸك قۇرالدارىنىڭ قوزعالىسىن قاداعالاۋ, اۆتوماتتاندىرىلعان ٶتكٸزۋ پۋنكتتەرٸندە تەكسەرۋدٸ ازايتۋ مٷمكٸن بولادى. اقىلدى سەنسورلار, RFID تەگتەرٸ, جەنە ٷلكەن دەرەكتەردٸ تالداۋ ارقىلى كٶلٸك اعىندارى تيٸمدٸ باقىلانىپ, مارشرۋتتار وڭتايلاندىرىلماق. بۇل شارالار كەپتەلٸستٸ بولدىرماۋعا جەنە تاسىمالداۋدى جىلدامداتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ەكولوگييالىق تازا كٶلٸك جەنە جاڭا تەحنولوگييالار
قازاقستاندا ەكولوگييالىق تازا كٶلٸكتەردٸ قولدانۋعا ىنتالاندىرۋ شارالارى دا قولعا الىنعان. ەلەكتر جٷك كٶلٸكتەرٸ مەن سۋتەگٸ وتىنىمەن جٷرەتٸن كٶلٸكتەردٸڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماقساتىندا زاريادتاۋ ستانتسييالارى مەن جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرٸ سالىنادى. بۇل شارالار كٶلٸك سالاسىنىڭ ەكولوگييالىق ەسەرٸن ازايتۋعا جەنە ەلدٸڭ تۇراقتى دامۋ ستراتەگيياسىنا سەيكەس كەلەدٸ.
كٶلٸك اعىنىن باسقارۋدى وڭتايلاندىرۋ
جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارى كەپتەلٸستەردٸ بولجاۋ, اۋا-رايىن جەنە جول جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, جٷك تاسىمالداۋ مارشرۋتتارىن تيٸمدٸ وڭتايلاندىرادى. اۆتونومدى كٶلٸك قۇرالدارىن ەنگٸزۋ ارقىلى تاسىمالداۋ شىعىندارىن ازايتۋ جەنە قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ارتتىرۋ كٶزدەلۋدە. سونىمەن قاتار, "اقىلدى جولدار" جٷيەسٸن ەنگٸزۋ ارقىلى جول جاعدايى مەن مەتەورولوگييالىق جاعدايلار ٷنەمٸ باقىلاۋدا بولادى, سول ارقىلى كٶلٸك اعىنىن تيٸمدٸ باسقارۋعا بولادى.
تيٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرۋ شارالارى
قازاقستاننىڭ كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ارقىلى ترانزيتتٸك تاسىمالداۋ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ جوسپارلانۋدا. مىسالى, "باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي" جولىن قايتا قۇرۋ, جٷك تاسىمالداۋشىلار ٷشٸن دەمالىس ايماقتارىن قۇرۋ, سونداي-اق كٶلٸك ستاندارتتارىن حالىقارالىق نورمالارمەن ٷيلەستٸرۋ ٸس-شارالارى جٷزەگە اسىرىلادى. كەدەندٸك رەسٸمدەردٸ وڭتايلاندىرۋ جەنە "جاسىل دەلٸز" شەڭبەرٸندە تەكسەرۋلەر سانىن ازايتۋ ارقىلى ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەردٸ جەڭٸلدەتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ەكولوگييالىق تازا تاسىمالداۋدى ىنتالاندىرۋ
ەكولوگييالىق تازا كٶلٸك قۇرالدارىن ساتىپ الۋ ٷشٸن سۋبسيدييالار مەن سالىق جەڭٸلدٸكتەرٸن ەنگٸزۋ ارقىلى ەكولوگييالىق تازا كٶلٸكتەردٸ پايدالانۋ ارتادى. بۇل شارالار قورشاعان ورتاعا تەرٸس ەسەردٸ ازايتىپ, ەلٸمٸزدٸڭ ەكولوگييالىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدٸ.
– پرەزيدەنت زاماناۋي تەحنولوگييالاردى ەنگٸزبەي, لوگيستيكا جٷيەسٸن تيٸمدٸ دامىتۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ەلەمدٸك تەجٸريبەگە سٷيەنە وتىرىپ, قازاقستاندا لوگيستيكا سالاسىندا قانداي جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ ماڭىزدى دەپ ويلايسىز? بۇل ٶزگەرٸستەر سالانىڭ تيٸمدٸلٸگٸنە قالاي ەسەر ەتەدٸ جەنە قاي باعىتتارعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك?
–قازاقستاننىڭ قولايلى گەوگرافييالىق ورنالاسۋى ونى قىتاي, ەۋروپا, تمد ەلدەرٸ مەن تاياۋ شىعىس اراسىنداعى ترانزيتتٸك e-commerce حابىنا اينالدىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل جەرگٸلٸكتٸ ينتەرنەت-دٷكەندەردٸڭ كٶبەيۋٸنە, اۆتوماتتاندىرۋ مەن روبوتتاندىرۋ تەحنولوگييالارى ارقىلى ساقتاۋ ورىندارىنىڭ كەڭەيۋٸنە ىقپال ەتەدٸ. ۋاقىت ٶتە كەلە ەۋە جەنە تەمٸرجول تاسىمالىنا سۇرانىس ارتاتىندىقتان, حالىقارالىق سەرٸكتەستەرگە بەسەكەلەستٸك تاريفتەر مەن جىلدام جٷكتەردٸ ٶڭدەۋدٸ ۇسىنۋ ماڭىزدى بولادى. لوگيستيكانى تيٸمدٸ دامىتۋ ٷشٸن قازاقستان ەلەمدٸك تەجٸريبەگە سٷيەنٸپ, جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋٸ كەرەك. بۇل ٷشٸن بٸرنەشە نەگٸزگٸ باعىتتاردى اتاپ ٶتۋگە بولادى. جوعارىدا لوگيستيكانى تسيفرلاندىرۋ تۋرالى ايتىپ ٶتتٸم. جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارى مارشرۋتتاردى وڭتايلاندىرۋعا, سۇرانىستى بولجاۋعا جەنە تەۋەكەلدەردٸ باسقارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ٷلكەن دەرەكتەردٸ تالداۋ ارقىلى لوگيستيكالىق جٷيەنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, اقىلدى جولدار مەن باعدارشامدار جول قوزعالىسىن باسقارۋعا, ال اۆتوماتتاندىرىلعان تٶلەم جٷيەلەرٸ جولداعى كٸدٸرٸستەردٸ ازايتادى. «اقىلدى دەلٸزدەر» جٷكتەردٸڭ قاۋٸپسٸز ەرٸ تيٸمدٸ تاسىمالدانۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. ال, قويما روبوتيزاتسيياسى تاۋارلاردى تاسىمالداۋدى جىلدامداتادى. پيلوتسىز كٶلٸك قۇرالدارى مەن درونداردى سىناۋ ارقىلى تاسىمالداۋ پروتسەسٸ اۆتوماتتاندىرىلىپ, تيٸمدٸلٸگٸ ارتادى. بۇدان ٶزگە جٷكتەردٸ باقىلاۋ ٷشٸن IoT سەنسورلارىن پايدالانۋ ناقتى ۋاقىتتاعى اقپاراتتى الۋ مٷمكٸندٸگٸن بەرەدٸ. كٶلٸكتٸڭ جاعدايىن باقىلاۋ ارقىلى تەحنيكالىق قىزمەت كٶرسەتۋدٸ جوسپارلاۋعا بولادى. سونداي-اق ەكولوگييالىق تازا كٶلٸك تٷرلەرٸن ەنگٸزۋ, ەنەرگييا ٷنەمدەيتٸن شەشٸمدەر مەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸن پايدالانۋ كٶمٸرتەگٸ ٸزٸن ازايتۋعا كٶمەكتەسەدٸ. قازاقستان حالىقارالىق لوگيستيكالىق پلاتفورمالارمەن ينتەگراتسييالانىپ, ەلەمدٸك جٷيەلەرمەن بٸرٸگۋٸ تيٸس. بۇل ترانزيتتٸك ەلەۋەتتٸ ارتتىرادى. ەرتٷرلٸ كٶلٸك تٷرلەرٸ اراسىندا تيٸمدٸ تاسىمالداۋدى ۇيىمداستىرۋ ٷشٸن بٸرىڭعاي تسيفرلىق ەكوجٷيە قۇرۋ قاجەت. بۇل مۋلتيمودالدى تٷيٸندەردە تاسىمالداۋ پروتسەسٸن وڭتايلاندىرادى.
– جاھاندىق ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىقتىڭ قارقىندى ٶسۋٸ قازاقستاننىڭ لوگيستيكا سالاسى ٷشٸن قانداي جاڭا مٷمكٸندٸكتەر ۇسىنادى? بۇل مٷمكٸندٸكتەردٸ تيٸمدٸ پايدالانۋ ٷشٸن قانداي ينفراقۇرىلىمدىق جەنە تەحنولوگييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيسٸز?
–جاھاندىق ەلەكتروندىق ساۋدانىڭ (e-commerce) جىلدام ٶسۋٸ قازاقستان ٷشٸن جاڭا لوگيستيكالىق مٷمكٸندٸكتەر مەن پەرسپەكتيۆالار اشادى.
ە-commerce دامۋى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردٸڭ كٶبٸرەك كٶلەمٸن تاسىمالداۋدى تالاپ ەتەدٸ, بۇل قازاقستانداعى جٷك تاسىمالداۋ كٶلەمٸن ارتتىرادى.
قازاقستاننىڭ گەوگرافييالىق ورنالاسۋى ونى ەۋروپا مەن ازييا اراسىنداعى ماڭىزدى كٶلٸك دەلٸزٸنە اينالدىرادى, بۇل ەلدٸڭ حالىقارالىق تاسىمالعا تيٸمدٸ قاتىسۋىنا جول اشادى.
ەلەكتروندىق ساۋدا سالاسىنىڭ دامۋى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ەسٸرەسە كٶلٸك جەنە قويما سالالارىندا, سونداي-اق IT سەكتورىندا كادرلارعا سۇرانىس تۋدىرادى.
قازاقستان ٸرٸ e-commerce ويىنشىلارى ٷشٸن زاماناۋي فۋلفيلمەنت-ورتالىقتارىن قۇرۋ ارقىلى ماڭىزدى لوگيستيكالىق حابقا اينالا الادى.
E-commerce ٶسۋٸ ايماقتارداعى كٶلٸك جەنە قويما ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدٸ, بۇل جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە قولجەتٸمدٸلٸگٸن جاقسارتادى.
سۇحباتتاسقان جاننا جومارت
