كەن ەلٸبەك: "كوروناۆيرۋس بيولوگييالىق شابۋىل ەمەس"
Dalanews.kz سۇحباتتى قازاقشالاپ, وقىرمان نازارىن اۋدارۋدى جٶن كٶرٸپ وتىرىمىز.
سۇحباتقا كەزەك بەرمەس بۇرىن تەگٸ قازاق, بيولوگييالىق قورعانىس سالاسىنىڭ جٸلٸگٸن شاعىپ, مايىن ٸشكەن جەرلەسٸمٸز جايىندا از-كەم مەلٸمەت بەرە كەتسەك.
كەن ەلٸبەك 1975 جىلى تومسك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ «ينفەكتسييالىق اۋرۋلار جەنە ەپيدەميولوگييا» ماماندىعىن تەمامداعاننان كەيٸن كسرو مينيسترلەر كەڭەسٸنە تٸكەلەي باعىناتىن «بيوپرەپارات» باس باسقارماسىنا جۇمىسقا قابىلدانادى.
بۇل مەكەمە كەڭەس ٶكٸمەتٸندە بيولوگييالىق قارۋ شىعارۋ جەنە ودان قورعانۋ مەسەلەسٸمەن اينالىسقان اسا ماڭىزدى نىسان بولعانى بەلگٸلٸ. ول 1988-1992 جىلدارى «بيوپرەپارات» باسقارماسى باسشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى بولىپ جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان جالعىز قازاق.
ال 1992 جىلى كەڭەستەر وداعى قۇلاعاننان كەيٸن بٸلٸكتٸ مامان اقش-قا كەتٸپ, سول جاقتا عىلىممەن اينالىسىپ, عىلىم دوكتورى دەرەجەسٸنە يە بولادى. دجوردج مەيسون ۋنيۆەرسيتەتٸ جانىنداعى اقش-تىڭ ۇلتتىق بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك ورتالىعىنا جەتەكشٸلٸك جاساپ, بيٸك بەلەستەردٸ باعىندىردى. امەريكادا ول بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسى بويىنشا بٸرنەشە كٸتاپتار جازىپ, عىلىممەن شۇعىلداندى.
1994 جىلى اقش كونگرەسٸ داڭقتى جەرلەسٸمٸزدٸڭ عىلىمعا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸن ەلەپ-ەسكەرٸپ, بەركلي مەدالٸمەن ماراپاتتادى. 2007 جىلى قازاق عالىمى ۋكرايناعا كەلٸپ, جاڭا دەرٸ شىعاراتىن ٶندٸرٸس پەن كلينيكا اشتى. بۇدان كەيٸن كەن ەلٸبەك كٸندٸك قانى تامعان قازاقستانعا كەلٸپ, ونكولوگييالىق كلينيكانى باسقارعانى بەلگٸلٸ. قازٸرگٸ تاڭدا بٸلٸكتٸ مامان اقش-تا عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسادى.
– دوكتور ەلٸبەك, بٷگٸندە جەر ەلەمدٸ شارپىعان كوروناۆيرۋس جايىندا كونسپيرولوگييالىق تەوريياعا نەگٸزدەلگەن ەڭگٸمەلەر جەلدەي ەسۋدە. كەيبٸرەۋلەر بۇل ٸندەتتٸ قىتايدىڭ ەكونوميكاسىنا قارسى جاسالىنعان شابۋىل دەپ باعالاۋدا. وسىنداي قاۋەسەت ەڭگٸمە قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى?
– ٶز باسىم مۇنداي قاۋەسەت ەڭگٸمەلەرگە سەنبەيمٸن. يە, سوڭعى ۋاقىتتارى كوروناۆيرۋسقا قاتىستى كٶپتەگەن بولجامدار ايتىلۋدا. تٸپتٸ مۇنى اقش-تىڭ قىتايعا جاساعان ديۆەرسيياسى, فارماكولوگييالىق كومپانييالاردىڭ قولدان جاساعان ويىنى, قىتاي عالىمىنىڭ كانادادان ۇرلاعان شتامپى دەگەن ەڭگٸمەلەردٸ دە ەستٸدٸم.
وسىدان كەيٸن ٸندەتكە قاتىستى كٶپتەگەن عىلىمي ماقالالار وقىپ, وي قورىتىندىلاۋىما تۋرا كەلدٸ.
مامان رەتٸندە ايتسام, مۇنىڭ بەرٸ ويدان شىعارىلعان دٷنيە دەپ ەسەپتەيمٸن. ٶكٸنٸشكە وراي, وسىنداي ەپيدەمييا مەن پاندەمييا كەزٸندە نەشە تٷرلٸ الىپقاشپا ەڭگٸمەلەردٸڭ پايدا بولاتىنى زاڭدىلىق. سوندىقتان جۇرتتى مۇنداي قاۋەسەت ەڭگٸمەلەرگە سەنبەۋگە شاقىرامىن.
– ولاي بولسا مامان رەتٸندە ايتىڭىزشى, بۇل كوروناۆيرۋس قايدان شىقتى?
– دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى بۇل ٸندەتتٸڭ كوروناۆيرۋستىڭ ينفەكتسييا ەكەنٸن, رەسمي تٷردە سovid-19 دەپ اتالاتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار ينفەكتسييا SARS-CoV-2 توبىنا جاتاتىن ۆيرۋس ەكەنٸن جارييا ەتتٸ. يە, ٸندەت جەر شارىن قامتىپ, پاندەمييالىق دەڭگەيگە جەتتٸ. العاشقىدا ٸندەت ورتالىق قىتايدىڭ حالىق تىعىز قونىستانعان ۋحان قالاسىندا پايدا بولدى.
وسىدان بٸر اي بۇرىن امەريكالىق تەلەارنالارعا بەرگەن سۇحباتىمدا ٸندەتتٸڭ تارالۋى ەكٸ-ٷش ايدان كەيٸن تٶمەندەي باستايتىنىن ايتىپ ەدٸم. بٷگٸندە سول بولجام راستالدى. قازٸر قىتايدا ٸندەت جۇقتىرۋشىلاردىڭ سانى ايتارلىقتاي تٶمەندەدٸ. بٸراق وسى ٸندەتكە شالدىققانداردىڭ قايتىس بولۋى جوعارى دەڭگەيدە بولعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
قازٸرگٸ تاڭدا قىتايدا كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋى اۋىزدىقتالعانىمەن, ەۋروپا ەلدەرٸندە ونىڭ تارالۋى ٶرشٸپ تۇر. يتالييا, يسپانييا, فرانتسييا مەن گەرمانيياداعى جاعداي ٶتە اۋىر. سونىمەن قاتار ٸندەتكە شالدىعۋشىلاردىڭ سانى وڭتٷستٸك كورەيا مەن يراندا دا كٷرت ٶسكەنٸ بەلگٸلٸ. بۇدان باسقا ٸندەتتٸڭ قاتتى تارالۋ قاۋٸپٸ پوستكەڭەستٸك ەلدەردە دە جوعارى ەكەنٸن ايتقىم كەلەدٸ.
– بٷگٸندە كوروناۆيرۋسقا قاتىستى دٷربەلەڭ بارلىق سالانى قامتىدى دەسەك بولادى. ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ, ەلەمدٸك جٸٶ-نٸڭ تٶمەندەۋٸ, قور نارىعىنىڭ قيىن جاعدايدا قالۋى دٷربەلەڭنٸڭ شوعىن ٷرلەي تٷسكەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز. كٶپتەگەن ەلدەر شەكارالارىن جاۋىپ, كارانتين رەجيمٸن ەنگٸزدٸ. تۋريزم سالاسى تولىعىمەن تۇرالاپ, حالىق جاپپاي جينالاتىن شارالارعا شەكتەۋ قويىلدى. كوروناۆيرۋس ادامزات بالاسىنا قانشالىقتى قاۋٸپتٸ?
– يە, كوروناۆيرۋس ٶلٸمگە باستايتىن قاۋٸپتٸ تۇماۋ ەكەنٸن مويىنداۋىمىز كەرەك. بٸراق بۇل ەپيدەمييانىڭ جەر شارىن قامتىعانىمەن ميلليونداعان ادامنىڭ ٶمٸرٸن جالمايدى دەپ ايتا المايمىن.
ادامدار جاڭا بٸر قاۋٸپپەن بەتپە-بەت كەلگەندە ساقتىق شارالارىن ساقتاماي ونى ٶرشٸتٸپ الاتىنى بەلگٸلٸ. وسىداي كەيٸن حالىق اراسىندا دٷربەلەڭ تۋادى.
يە, جاعدايدىڭ قيىن ەكەنٸن تٷسٸنەمٸن. بٸراق ٸندەتتٸڭ ادامدار اراسىندا دەموگرافييالىق تارالۋىنا نازار اۋداراتىن بولساق, كوروناۆيرۋستان كٶز جۇمىپ جاتقانداردىڭ اراسىندا جاستاردىڭ سانى ٶتە تٶمەن ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. ال سوزىلمالى اۋرۋدان جاپا شەگەتٸن قارت ادامدار كوروناۆيرۋسقا تٶتەپ بەرە الماي جاتىر.
ٶز باسىم بۇل ٸندەتتٸ دٷنيەجٷزٸن سۋپەرداعدارىسقا جەتەلەيدٸ دەپ ايتپاس ەدٸم. ەلەمدە تۇماۋ اسقىنعان كەزدە 2-3 مىڭ ادام كٶز جۇماتىنى بەلگٸلٸ. بٸراق بٸزدەر سول كەزدە دٷربەلەڭگە سالىنبايمىز عوي.
– سٸز ۇزاق جىلدار بويى تٷرلٸ ۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا ەزٸرلەۋ ٸسٸمەن اينالىستىڭىز. بٷگٸندە كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا جاساۋ قانشالىقتى قيىن?
– ٸندەتكە قارسى ۆاكتسينا جاساۋ قيىن ەمەس, مەنٸڭشە, كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا بار. بۇل جەردە باستى مەسەلە – ۋاقىت. كەز كەلگەن ۆاكتسينانىڭ قاۋٸپسٸز ەرٸ تيٸمدٸ ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزۋ ٷشٸن ونى سىناقتان ٶتكٸزۋ كەرەك. مۇنداي سىناقتاردى بٸر ايدا جٷزەگە اسىرۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان بٸزگە ۋاقىت كەرەك.
– سٸزدٸڭ بولجامىڭىزشا, كوروناۆيرۋستىڭ قاي ۋاقىتتا بەتٸ قايتا باستاۋى مٷمكٸن?
– مەنٸڭشە, سەۋٸر ايىنان باستاپ ٸندەتتٸڭ تارالۋى ازايا بەرەدٸ. مامىر مەن ماۋسىمدا كوروناۆيرۋستىڭ ايتارلىقتاي تٶمەندەگەنٸنە كۋە بولامىز. ال جازدا بٸرلٸ-جارىم جاعدايلار عانا تٸركەلۋٸ مٷمكٸن. بٸراق كٷزدٸڭ سوڭعى ايلارىندا ٸندەت قايتادا باس كٶتەرۋٸ ىقتيمال. بٸراق بۇل كەزدە ٸندەتتٸڭ بەتٸن قايتاراتىن دايىندىق جۇمىستارى جوعارى دەڭگەيگە جەتٸپ, ونىڭ تارالۋىنا جول بەرٸلمەيدٸ دەپ سەنەمٸن.
– بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك مامانى رەتٸندە ايتىڭىزشى, ەپيدەمييا مەن جوسپارلانعان بيولوگييالىق شابۋىلدىڭ اراجٸگٸن قالاي اجىراتۋعا بولادى?
– شىندىعىندا, بۇل سۇراققا بٸر سٶزبەن جاۋاپ بەرۋ مٷمكٸن ەمەس. بٸراق ماماندار حالىققا ۇعىنىقتى جاۋاپ بەرۋٸنە بولادى. جوسپارلانعان بيولوگييالىق شابۋىل كەزٸندە ٸندەت جۇقتىرۋشىلاردىڭ سانى از عانا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە جٷزدەگەن مىڭ ادامدى قامتيدى. بيولوگييالىق شابۋىل كەزٸندە ينفەكتسييا ادامنىڭ ٶكپەسٸن, تەرٸسٸن زاقىمداپ, بۋبون وباسى سيياقتى كەسٸرٸن تيگٸزەدٸ.
بٷگٸندە كوروناۆيرۋستى ەلدەبٸر ەلدٸڭ بيولوگييالىق شابۋىلى دەپ جٷرگەندەرگە مىنانى ايتقىم كەلەدٸ. كوروناۆيرۋسقا شالدىققاندار ٶتكەن جىلدىڭ قاراشا, جەلتوقسان ايىندا پايدا بولدى. سول كەزدە ٸندەت جۇقتىرعانداردىڭ سانى ٶتە از ەدٸ. بۇدان كەيٸن ٶزگە ادامدارعا ٸندەت جۇعا باستاعانى بەلگٸلٸ.
– سٸز 2007 جىلى ۋكراينادا MaxWell دەگەن اتاۋمەن قاتەرلٸ ٸسٸككە شالدىققاندارعا ارناپ دەرٸ-دەرمەك شىعارۋدى قولعا العان ەدٸڭٸز. سول جوباڭىز نە بولادى? بۇدان كەيٸن قازاقستانعا نەگە كەتٸپ قالدىڭىز?
– مەن قازٸر اقش-تا جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىن. قازاقستان مەن ۋكراينادا قولعا العان شارۋالارىمدى اقش-تا ٸسكە اسىرىپ جاتىرمىن. مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, بوريسپول قالاسىندا دەرٸ-دەرمەك شىعارۋعا باعىتتالعان زاۋىت جۇمىس ٸستەپ تۇر.
قازاقستان ٷكٸمەتٸ ارنايى شاقىرعاننان كەيٸن, جاڭا ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋعا اتسالىستىم. بەس جىل بويى قازاقستاندا ونكولوگييالىق كلينيكانى باسقارىپ, العاش رەت ونكولوگييالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋگە بولاتىنىن دەلەلدەپ كٶرسەتتٸم. ٶكٸنٸشكە وراي, قازاقستان مەن ۋكراينادا مەديتسينا سالاسىندا جاڭا پرەپاراتتار مەن تەحنولوگييانى ەزٸرلەپ شىعارۋدىڭ جىلدامدىعى تٶمەن بولعاندىقتان, قولعا العان جۇمىستاردى اقش-تا جالعاستىرۋعا تۋرا كەلدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا اقش-تا مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى جەنە ٶندٸرٸس سالاسىنا ارنالعان تٷرلٸ ٶنٸمدەر شىعاراتىن بيوتەحنولوگييالىق كومپانييادا قىزمەت اتقارامىن.
