سوڭعى ۋاقىتتارى اۋىل-ايماقتاردا جايىلىمنىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنەن كٶپتەگەن داۋ-شارلار تۋىنداپ جاتقانى بەلگٸلٸ. ەدەتتە «جەرٸمٸز كەڭ, ەۋروپانىڭ بەلەنشە ەلٸ سىيىپ كەتەدٸ» دەپ ماقتانعاندا كەۋدەمٸزگە نان پٸسەردەي بولادى. ال اۋىلداعى اعايىن ايداپ جٷرگەن ازعانتاي مالىن سىيدىرا الماي قينالعاندا امالسىز ويعا باتاسىڭ. وسى رەتتە قازاق مال شارۋاشىلىعى جەنە جەم-شٶپ ٶندٸرٸسٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسورى ايبىن تٶرەحانوۆ مىرزاعا جۇرتشىلىقتىڭ كٶكەيٸندە جٷرگەن كٶپ سۇراقتى قويىپ, تۇششىمدى جاۋاپ الۋدىڭ سەتٸ تٷسكەن ەدٸ. ەندٸ جايىلىم مەسەلەسٸنە جان-جاقتى تالداپ بەرگەن ماماننىڭ وي-پايىمىنا قۇلاق اسىڭىزدار.
– ايدىن ەدەپحانۇلى, قازٸر اۋىلدى جەردە جايىلىم مەسەلەسٸ كٶپتەگەن داۋعا سەبەپشٸ بولىپ جٷرگەنٸن بٸلەسٸز. وسى بٸزگە جايىلىم جەتپەي مە, ەلدە ونى دۇرىس پايدالانباي جٷرمٸز بە?
– بٸردەن ايتۋ كەرەك, قازاق ٷشٸن جايىلىم جەر ەشقاشان جەتكٸلٸكتٸ بولعان جوق. كەزٸندە مال باققان اتا-بابالارىمىز جايىلىم جەر ٷشٸن قان تٶگٸپ, مەيلٸنشە كٶپ جەرگە يەلٸك ەتۋگە تىرىستى.
وسى رەتتە اتا-بابالارىمىز اق نايزانىڭ ۇشىمەن, الماس ۇىلىشتىڭ جٷزٸمەن قورعاعان جەرٸمٸزدٸ دۇرىس پايدالانىپ جٷرمٸز بە دەگەن سۇراق تۋىندايدى. سوڭعى ۋاقىتتارى ەلٸمٸزدەگٸ تابيعي جايىلىمداردى تيٸمدٸ پايدالانۋ ٸسٸ ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلەگە اينالدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ٷكٸمەتكە ەلٸمٸزدەگٸ جايىلىمداردى بارىنشا تيٸمدٸ پايدالانىپ, مال باسىن ٶسٸرٸپ, ەكولوگييالىق تازا ٶنٸم ٶندٸرۋ تۋراسىندا مٸندەت جٷكتەگەن بولاتىن.
پرەزيدەنت تاپسىرماسىنىڭ ٷدەسٸنەن شىعۋ ٷشٸن قولدانىستاعى جايىلىمداردى جاقسارتىپ, شالعاي جايىلىمداردى مٷمكٸندٸگٸنشە يگەرٸپ, ەت ٶنٸمٸنٸڭ ارتۋعا بارىنشا كٷش سالۋىمىز كەرەك.
مىسالى, ەتتٸ باعىتتاعى ٸرٸ قارا سالاسى دامىعان كانادا, برازيلييا, ارگەنتينا مەملەكەتتەرٸندە ەت ٶنٸمٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸ, جايىلىمدا جٷرٸپ سەمٸرگەن مال ەتٸ قۇرايدى. ەرينە, بۇل رەتتە ولاردىڭ مال تۇقىمى مەن جايىلىمدارىن قالاي كٷتٸپ-باپتايتىنىن ەسەپكە الۋىمىز كەرەك. الداعى ۋاقىتتا وسى تەجٸريبەنٸ بٸزدە قولدانىپ, ەت-سٷت ٶنٸمٸن ارتتىرۋعا كٷش سالۋ كەرەك.
ەندٸ سٸز قويعان سۇراققا جاۋاپ بەرسەك, ەلٸمٸزدە تابيعي مال ازىعى جەرلەرٸنٸڭ جالپى كٶلەمٸ 189 ملن گەكتاردان استام جەردٸ قۇرايدى. بۇل ەلٸمٸزدٸڭ جەر قورىنىڭ 70%-ى ەكەنٸن ەسكەرسەك, جايىلىمدىق جەر بويىنشا ەلەۋەتٸمٸزدٸڭ قانشالىقتى زور ەكەنٸن باعامداۋعا بولادى.
ال شابىندىق جەرلەردٸڭ كٶلەمٸ 5 ملن گەكتاردى قۇرايدى. وسى بٸر مەلمەتتەن مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا بٸزدەر جايىلىمدىق جەرلەرگە ارقا سٷيەۋدٸڭ ماڭىزى زور باعامداۋعا بولادى.
– ەلٸمٸزدٸڭ جايىلىمدىق ەلەۋەتٸ جوعارى ەكەنٸن ايتتىڭىز. سول رەسۋرسىمىزدى قاناشالىقتى تيٸمدٸ پايدالانىپ جاتىرمىز?
– كەڭ بايتاق قازاق جەرٸ بٸرنەشە تابيعي ايماقتار مەن ەكٸ تاۋلى ٶڭٸر بار. جەر بەدەرٸنە وراي وسى القاپتاردىڭ مال ازىقتىق سيپاتتىمەن وندا ٶسەتٸن شٶپ تٷرلەرٸن پايدالانۋ قارقىندىلىعى دا ەر الۋان. جايىلىمنىڭ 25%-ٸ قۇمدى جەرلەردە, 18%-ى تاۋلى جەرلەردە ورنالاسسا, 5%-دان استامى ويپاتتى جەرلەر قۇرايدى.
ەر تٷرلٸ تابيعي ايماقتاردا بٸرنەشە جايىلىم تٷرلەرٸ كەزدەسەدٸ. تابيعاتتىڭ وسى بٸر ەرەكشەلٸگٸن جٸتٸ بايقاعان بابالارىمىز جايىلىمدى ماۋسىمدى پايدالانۋدى جاقسى مەڭگەرگەن. مەسەلەن, «مويىنقۇم-بەتپاقدالا-سارىارقا» جايىلىم كەشەنٸ وڭتٷستٸكتەن سولتٷستٸككە قاراي 500-دەن استام شاقىرىمعا سوزىلسا, «الاتاۋ-بالقاش» كەشەنٸ 200-250 شاقىرىمدى الىپ جاتىر. ال ەلٸمٸزدٸڭ ورماندى-دالالى ايماعىنداعى تابيعي جايىلىمدىق جەرلەر 4 مىڭ گەكتار القاپتى الىپ جاتىر. بۇل القاپتاردا ەر تٷرلٸ استىق تۇقىمداستار, بەتەگە-جۋسان ارالاس شٶپتەر ٶسەدٸ, ەگٸنشٸلٸككە جارامسىز. ورتاشا ٶنٸمدٸلٸگٸ گەكتارىنا شامامەن 5 تسن اسپايدى.
دالالىق ايماقتاعى جايىلىمدىق جەرلەر 40 مىڭ گەكتاردان استام. بۇل القاپتاردا بەتەگە-جۋسان ارالاس شٶپتەسٸن باسىم كەلەدٸ, ال ٶزەن اڭعارلارى مەن كٶل جاعاسىن شابىندىق رەتٸندە پايدالانۋعا بولادى. شٶپ شىعىمى 6 تسن شاماسىندا, ال شابىندىقتار 12-14 تسن دەيٸن تٷسٸم بەرەدٸ.
شٶلەيت ايماقتار سولتٷستٸك كاسپيي ماڭى جازىعىنان التاي تاۋلارىنا دەيٸن سوزىلىپ جاتىر. مال جايۋعا جارامدى جەرلەر 34 مىڭ گەكتاردان استام, سونىڭ ٸشٸندە شابىندىقتار 1,5 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. شٶلەيت جەرلەرگە تەن ەرەكشەلٸك – استىق تۇقىمداس ٶسٸمدٸكتەر مەن شالا بۇتا ٶسٸمدٸكتەردٸڭ ٷيلەسٸمدٸ ٶسەدٸ. بۇل القاپتاردا ەر جىلدارى جەنە ماۋسىمعا وراي شٶپ تٷسٸمٸ ەدەۋٸر اۋىتقىپ وتىرادى. ورتا ەسەپپەن جايىلىم ٶنٸمدٸلٸگٸ 3-4 تس/گا قۇرايدى.
ەلٸمٸزدە تابيعي جايىلىمدار نەگٸزٸنەن شٶل ايماقتا ورنالاسقان, كٶلەمٸ 91 مىڭ گەكتاردان اسادى, ونىڭ ٸشٸندە 1,3 مىڭ گەكتاردان استامى شابىندىققا جارامدى. شٶل ايماقتا ٶسەتٸن ٶسٸمدٸكتەر كٶبٸنە شالا بۇتالى ٶسٸمدٸكتەر. ٷستٸرت, بەتپاقدالا, سارىسۋ جازىعى سازبالشىقتى جەنە تاستاقتى شٶل القاپتارىنا جاتادى. بۇل القاپتاردا جۋسان, جۋساندى-سوراڭ جەنە راڭ تەرٸزدەستەر مەن ەفەمەرويدتى شٶپتەر ارالاس ٶسەدٸ. وسى جايىلىمداردا جۋسان, راڭ تەرٸزدەستەر جەنە شالا بۇتا ٶسٸمدٸكتەرمەن قاتار بۇتالى ٶسٸمدٸكتەر: جٷزگٸن, سەكسەۋٸل, قۇم قاراعانى جەنە باسقا دا تٷرلەرٸ ارالاس ٶسەدٸ. شٶل ٶسٸمدٸكتەرٸنٸڭ تٷسٸمٸ تۇراقتى ەمەس, ٶنٸمدٸلٸگٸ 3 تسن/گا اسپايدى.
تاۋلى ايماققا التاي جەنە تيان-شان تاۋلارىنىڭ جايىلىمدارى ەنەدٸ, كٶلەمٸ 9 مىڭ گەكتاردان اسادى. بيٸكتٸگٸ جەنە تابيعي بەلدەۋلەرٸ الۋان تٷرلٸ. مىسالى, 600-1500 مەتر بيٸكتٸكتەگٸ بەلدەۋگە سولتٷستٸك تيان-شان تاۋلارىنا قاراستى ٸلە الاتاۋى مەن كٷنگەي الاتاۋدىڭ سولتٷستٸك باۋرايى ەنەدٸ. وسى القاپتاردا بەتەگە, اقسەلەۋ باسىم كەزدەسەدٸ, تٷسٸمٸ 5 تس/گا اسپايدى. 1500-2400 م بيٸكتٸكتە ورماندى-شالعىندى بەلدەۋ ورنالاسقان, مۇنداعى ٶسٸمدٸكتەر شالعىنى الۋان تٷرلٸ, كٶبٸنە استىق تۇقىمداستار, تٷسٸمٸ 20 تسن/گا قۇرايدى.
– ايبىن مىرزا, ەلٸمٸزدٸڭ جايىلىمدىق ەلەۋەتٸن وقىرماندارىمىزعا قولمەن قويعانداي قىلىپ كٶرسەتٸپ بەردٸڭٸز. ەڭگٸمە اراسىندا جايىلىمداردى اتا-بابالارىمىز ماۋسىم-ماۋسىمعا بٶلٸپ پايدالانعانىن ايتتىڭىز. وسىنى تارقاتىپ ايتىپ بەرٸڭٸزشٸ?
– قازاقستاندا ەر ايماعىنداعى جايىلىمدىق جەرلەر بٸر-بٸرٸنە مٷلدە ۇقسامايدى. سوندىقتان جايىلىم تيپتەرٸنٸڭ ورنالاسۋىنا قاراي ماۋسىمدارعا بٶلٸپ پايدالانعان جٶن. وسى رەتتە جايىلىمدى ماۋسىمعا بٶلٸپ, پايدالانۋ ونداعى ٶسٸمدٸكتەردٸڭ ٶنٸپ-ٶسۋ ەرەكشەلٸگٸنە, القاپتاعى شٶپ قۇرامىنىڭ جەتٸلۋٸنە ەسەر ەتەدٸ.
جايىلىمداردى تيٸمدٸ پايدالانۋ ەر بەلدەۋدٸڭ ماۋسىمدىق ەلەۋەتٸن بارىنشا جٷزەگە اسىرۋ كەرەك. بٸر ايماقتا ورنالاسقان ەر تٷرلٸ جايىلىمدارداعى شٶپ تٷرلەرٸنٸڭ جەتٸلۋٸنە قاراي پايدالانسا, جايىلىم مال تۇياعىمەن تاپتالىپ توزىپ كەتپەيدٸ.
اتا-بابالارىمىز تابيعي جايىلىمداردىڭ ماۋسىمدىق سيپاتىن يگەرٸپ, ونى تيٸمدٸ پايدالانعان. كٶكتەم, جاز, كٷز مەزگٸلدەرٸندە شٶپتٸڭ جەتٸلگەنٸنە وراي ٶرٸسٸن تاڭداپ, ەردايىم مال جايىلىمىن اۋىستىرىپ وتىرعان. ەلٸمٸزگە تەن ەر تٷرلٸ تابيعي ايماق پەن بەلدەۋلەردٸ قيىپ ٶتٸپ, جايىلىمنىڭ شالعىنىن جەپ, شۇرايىن كەتٸرمەي, ٶرٸستەگٸ شٶپتٸڭ تۇياقكەستٸ بولۋىنا جول بەرمەگەنٸن بٸلەمٸز.
كەڭەس وداعى قۇرىلعاندا دا كٶشپەلٸ مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلٸپ, شالعاي مال شارۋاشىلىعى سالاسى بارىنشا دامىدى. جەر ىڭعايىنا وراي دالالىق, شٶلەيتتٸك جەنە تاۋلى جايىلىمدار ەلەۋەتٸن ماۋسىمىنا قاراي تولىق پايدالانۋ جٷزەگە استى.
ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸرگٸ تاڭدا جايىلىمدىق كەشەندەردٸ ماۋسىمدىق ەرەكشەلٸكتەرٸنە وراي اۋىسپالى پايدالانىپ, ەلەۋەتٸن تولىق پايدالانۋ جٷزەگە اسپاۋدا. ۋاقىت بەلدەۋٸنە, جەر بەدەرٸنە وراي ماۋسىمدىق جايىلىمداردىڭ ەلەۋەتٸن پايدالانۋ جٷيەسٸزدٸككە ۇرىنعان. وسى كەلەڭسٸزدٸك كەيبٸر جايىلىمداردىڭ ازعىنداۋىنا ۇلاسىپ, جالپى مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا تۇساۋ سالىپ وترىعانى جاسىرىن ەمەس.
– جايىلىمدى توزۋدان ساقتاۋ ٷشٸن نە ٸستەۋمٸز كەرەك?
– ول ٷشٸن باياعى جٷيەگە قايتا ورالۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. قالىپتاسقان ۇستانىمداردى جاڭعىرتىپ, قاراپايىم عانا تالاپتاردى جٷزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزى زور. ايتالىق, جايىلىمدىق جەرلەردٸڭ تٷرٸن ەسكەرٸپ, ٶرٸستەگٸ شٶپ تٷرلەرٸ جەتٸلەتٸن ۋاقىتتا مال جايىپ, ٶرٸس شٶبٸن تىقىرلاتپاي كەلەسٸ ٶرٸسكە اۋىستىرىپ وتىرعان جٶن.
ەگەر بۇلاي ٸستەمەسەك, جايىلىمداعى بٸرجىلدىق تابيعي شٶپتەر پٸسٸپ جەتٸلمەي, ٶرٸستٸڭ كٷيٸ كەتەدٸ. جايىلىمنىڭ ازىقتىق قورىنىڭ مٶلشەرٸ تٶمەندەيدٸ. سوندىقتان ەربٸر جايىلىمدى ٶز ۋاقىتىندا پايدالانىپ, ەسٸرەسە, جايىلىمنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸنە ساي مال باسى ۇستاپ, ۋاقتىلى ٶرٸس اۋىستىرىپ وتىرسا, جايىلىم جۇتامايدى.
ەگەر قولدانىستاعى جايىلىم تارلىق ەتسە, شالعاي جايىلىمداردى يگەرۋ كەرەك. بولماسا قولدانىستاعى جايىلىمدارعا مال تۇياعىنا تٶزٸمدٸ شٶپتەرٸن ٷستەمەلەپ ەگٸپ, ازىقتىق قوردى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
– بايقايمىن, قازٸر جايىلىمعا قاتىستى سٸز ايتىپ وتىرعان تالاپتار ورىندالمايدى. ەگەر وسى تالاپتاردى شارۋالار تولىقتاي ساقتاسا, جايىلىمعا قاتىستى مەسەلە تۋىنداماس ەدٸ?
– ەرينە, بۇل تالاپتاردى ساقتاساق, مال شارۋاشىلىعى ەسەلەپ ٶسەر ەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل تالاپتار ورىندالماۋدا. ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸگٸن العان جىلداردان بەرٸ شالعاي جايىلىمداردى پايدالانۋ ٷردٸسٸ دە, جايىلىمداردى جاقسارتۋ جۇمىستارى دا جالعاسىن تاپقان جوق.
شارۋالار مال ٶسٸرۋدٸڭ ماڭىزدى تەحنولوگيياسىن ەسكەرمەي, كٶبٸنە, ەكستەنسيۆتٸ جولمەن قولدانىستاعى جايىلىمدى بارىنشا پايدالاندى.
وتاندىق عالىمداردىڭ جايىلىمداردى تيٸمدٸ پايدالانۋ بويىنشا ۇسىنىستارى تەك قاعاز جٷزٸندە قالعانى جاسىرىن ەمەس. ماۋسىمدىق ەرەكشەلٸگٸنە وراي جايىلىمدى اۋىسپالى قولدانۋ, مال باسىن ازايتۋ جەنە جايىلىم مەرزٸمٸن قىسقارتۋ ارقىلى توزعان جايىلىمداردى قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان جوق.
بٸر تيىن شىعىن شىعارماي ٸسكە اسىرۋعا بولاتىن وسى ەدٸستەردٸ ٸسكە اسىرۋعا شارۋالار ۇمتىلمادى. قارجى تالاپ ەتەتٸن ەدٸس – جايىلىمدى جاقسارتۋ شارالارى كەيبٸر وزىق شارۋاشىلىقتار تاراپىنان عانا قولداۋ تاپتى.
– ايبىن ەدەپحانۇلى, بۇل تىعىرىقتان قالاي شىعۋعا بولادى?
– بٸزدە جايىلىمداردى قالاي تيٸمدٸ پايدالانۋعا بولاتىن جىلدار بويى قالىپتاسقان تالاپتار مەن نورمالار بار. الداعى ۋاقىتتا سول تالاپتاردى شارۋالار تولىقتاي ورىنداۋى كەرەك. بۇل رەتتە شارۋالار وسى تالاپتاردى ورىنداۋ بٸرٸنشٸ كەزەكتە ٶزدەرٸنە كەرەك ەكەنٸن تٷسٸنۋٸ كەرەك.
بٷگٸندە قولدانىستاعى زاڭ اياسىندا جايىلىمداردى قولدانۋ مەن ساقتاۋعا باعىتتالعان تالاپتار قاراستىرىلىپ, مەملەكەتتٸك تۇرعىدان قولداۋ كٶرسەتٸلە باستادى. بۇل دا بولسا كٶڭٸلگە دەمەۋ بولىپ تۇر.
بيلٸك تاراپىنان قولدانىستاعى زاڭناما اياسىندا جايىلىمداردى پايدالانۋ ەرەجەلەرٸنٸڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ دەرمەنسٸزدٸككە بوي الدىرماۋ كەرەك. شارۋانىڭ تابىستى جۇمىس اتقارۋىن كٷيتتەيتٸن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك جايىلىمداردى باسقارۋ جەنە ولاردى پايدالانۋ جوسپارىن جٷزەگە اسىرۋدا سالعىرتتىق تانىتپاعانىن قالايمىز.
بۇدان باسقا زامانا تالابىنا ساي اگروٶنەركەسٸپ سالاسىن تسيفرلاندىرۋدىڭ ماڭىزى زور. اقپاراتتاندىرۋ ٸسٸ مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا قوردالانعان مەسەلەلەردٸ جٷيەلەپ, سالاعا نۇقسان كەلتٸرمەي كەشەندٸ تٷردە شەشۋگە مۇرىندىق بولادى.
