بٸر زاڭ قابىلداپ جاستارعا قاتىستى مەسەلەنٸ 20 جىلعا دەيٸن شەشٸپ تاستاي المايمىز. مۇنى كٶپشٸلٸك تٷسٸنۋٸ كەرەك. سول سەبەپتٸ ەلٸمٸزدەگٸ جاستار ساياساتىنا قاتىستى مەسەلەلەر ەربٸر بەس جىلدا اينالىپ سوعۋىمىز زاڭدىلىق.
ايتالىق, جاستار ساياساتىنا قاتىستى مەسەلە قولعا الىنعان سەتتە, جاستاردىڭ ساپالى بٸلٸم الۋى, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىمەن قامتىلۋى, ودان كەيٸن باسپانامەن قامتىلۋى رەت-رەتٸمەن كٶتەرٸلٸپ, بۇل باعىتتاعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەر بٸرتٸندەپ شەشٸمٸن تاپتى.
اتاپ ايتساق, قازٸرگٸ تاڭدا جاستاردىڭ بٸلٸم الۋىنا قاتىستى ٶزەكتٸ مەسەلەلەر تيٸستٸ دەڭگەيدە شەشٸمٸن تاپقان دەپ نىق سەنٸممەن ايتۋىمىزعا بولادى. قازٸر جاستارىمىزدىڭ دٷنيەجٷزٸنٸڭ الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىندا بٸلٸم الۋىنا تولىق جاعداي جاسالعان.
بٸزگە مۇنداي مٷمكٸندٸكتەر بٸر كٷندە ورناي سالعان جوق. بۇل ٷشٸن ەلٸمٸزدٸڭ بٸلم بەرۋ جٷيەسٸ «بولون ٷردٸسٸنە» بەيٸمدەلٸپ, قازاقستاننىڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ ەلٸمدٸك بٸلٸم جٷيەسٸمەن ينتەگراتسييالاندى.
ەلٸمٸز ەڭ العاش «بولون ٷردٸسٸنە» كٶشە باستاعاندا كەڭەستٸك جٷيەگە ەبدەن باۋىر باسىپ قالعان ازاماتتار مۇنىڭ ٷلكەن قاتەلٸك, بٸلٸم بەرۋ سالاسى كەرٸ كەتەتٸنٸن ايتىپ, ٶزگەرٸستٸ قالامىدى. ەگەر بٸزدەر كەڭەس زامانىنداعى ەسكٸ تەسٸلمەن جٷرسەك قازاق جاستارى دٷنيەجٷزٸنٸڭ تٷكٸپٸر-تٷكپٸرٸنە بارىپ بٸلٸم الۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايرىلار ەدٸ.
مٸنە, بٸلٸم سالاسىنداعى بٸر عانا ٶزگەرٸس جاستاردىڭ ٶمٸرٸنە, وي-ساناسىنا قانداي ٶزگەرٸس جاساعانىن بايقاۋعا بولادى. جاستار ساياساتىن جەتٸلدٸرۋدە جاناما سالالار دا الدان شىعىپ وتىرادى. ايتالىق, جاستاردى باسپانامەن قامتۋ ٸسٸن قولعا العاندا بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قارجى جٷيەسٸن دە قامتىعانىن بٸلەمٸز. قارجى ينستيتۋتتارى مەن ۆەدموستۆالىق مەكەمەلەر جاستاردى باسپانامەن قامتۋعا قاتىستى ٶز جوبالارىن ۇسىنىپ, ونى جٷزەگە اسىردى.
قازٸرگٸ تاڭدا جاستاردىڭ باسپاناعا قول جەتٸمدٸلٸگٸ وسىدان 10-15 جىلمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي جەڭٸلدەگەنٸن بايقاۋعا بولادى. سول سەبەپتٸ ول كەزدە جاستاردىڭ باسپاناعا قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىۋ جاستار ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ تارماعى بولدى.
ال قازٸر جاستار ساياساتىنا قاتىستى جاڭا پريوريتەتتەر پايدا بولدى. سول ماڭىزدى مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن الداعى ۋاقىتتا «جاستار تۋرالى» زاڭ جوباسىنا بٸرقاتار ٶزٸگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلمەك. وسى رەتتە كەيبٸرەۋلەرگە جاستار ساياساتىن قالىپتاستىرۋدٸڭ شەگٸ مەن شەتٸ جوق دٷنيە سىندى كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸراق مەسەلەگە بۇلايشا وي جٷگٸرتۋ قاتەلٸك بولار ەدٸ.
بٷگٸندە جاستار دەگەن كٸم ەكەنٸن انىقتاپ الساق. «جاستار تۋرالى» زاڭىنا قاراساق جاسى 14-29 ارالىعىنداعى ازاماتتاردى جاستاردىڭ ساناتىنا جاتقىزۋىمىز. قازٸرگٸ تاڭدا جاڭا قازاقستاندى قۇرىپ, دامۋعا بەت تٷزەپ جاتىرمىز. دامۋعا بەت العان ەل «جاستاردىڭ بٸلٸم الۋىنا, باسپانالى بولۋ مەسەلەسٸن شەشتٸك» دەپ تىنىش وتىرۋىنا بولمايدى.
قاي ەلدە بولسا دا جاستار قوعامدى دامىتۋشى بەلسەندٸ كٷش ەكەنٸ بەلگٸلٸ. سوندىقتان كەلەشەگٸنەن ٷمٸت كٷتەتٸن ەل جاستار ساياساتىن ۇدايى دامىتىپ, جەتٸلدٸرٸپ وتىرادى. الداعى ۋاقىتتا «جاستار تۋرالى» زاڭناماعا جاستاردىڭ دامۋ يندەكسٸ دەگەن ۇعىم قوسىلايىن دەپ وتىر. زاڭناماعا ەنگٸزٸلەتٸن جاڭا ۇعىم جاستارعا نە بەرەدٸ دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ەندٸ سوعان سوعان جاۋاپ بەرسەك.
ەڭگٸمە اراسىندا تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنداعى جاستار ساياساتى جاستاردىڭ بٸلٸم الۋ مەن ەلەۋمەتتٸك مەسەلەسٸن شەشۋگە باعىتتالعانىن ايتتىق. بٸر عانا «بولاشاق» باعدارلاماسى جاستاردىڭ بٸلٸم دەڭگەيٸنٸڭ ارتۋىنا وراسان زور ٷلەس قوستى. وسىنىڭ ارقاسىندا قازٸر جاستارىمىز بەدەلدٸ حالىقارالىق كومپانييالاردا جۇمىس ٸستەپ, ەلٸمٸزدٸڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ جٷر. بٸر سٶزبەن ايتقاندا قازاق جاستارى ەلەمدٸك بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە كٸرٸگٸپ, ٶزدەرٸن جاقسى جاعىنان تولىقتاي كٶرسەتتٸ. بٸراق مۇنداي مٷمكٸندٸكتٸ قازاق جاستارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ پايدالاندى دەپ ايتا المايمىز.
«جاستار تۋرالى» زاڭعا ەنگٸزٸلەتٸن جاستاردىڭ دامۋ يندەكسٸ ەلٸمٸزدەگٸ جاستاردىڭ بٸلٸمٸ, جەكە قابٸلەتٸ, قوعامدىق-ساياسي كٶزقاراسى, تۇرمىستىق جاعدايىنا قاتىستى تٷرلٸ سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەتٸن بەرەتٸن بولادى. جالپاق تٸلمەن ايتساق, جاستاردىڭ دامۋ يندەكسٸ دەگەن ۇعىم ەلەمٸزدەگٸ جاستاردىڭ ساپالىق كٶرسەتكٸشٸ دەپ تٷسٸنگەن لەزٸم.
وسى ۇعىم زاڭناماعا ەنگەننەن كەيٸن ەلٸمٸزدەگٸ جاستاردىڭ بٸلٸمٸ, ولاردىڭ قانشالىقتى سپورتپەن اينالىساتىنى, كەسٸبٸي بٸلٸكتٸلٸگٸن شىڭداۋ ٷشٸن ترەنيگتەرگە قانشالىقتى قاتىساتىنى, قوعامدىق بەلسەندٸلٸگٸ بويىنشا ناقتى مەلٸمەتتەرگە يە بولامىز.
بۇل مەلٸمەتتەر نە ٷشٸن قاجەت دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ەندٸ وسىعان جاۋاپ بەرسەك. جوعارىدا تٸزبەكتەپ ايتىپ شىققان دٷنيەلەر بويىنشا ٶڭٸرلەردەگٸ جاستاردىڭ ساپالىق يندەكسٸن انىقتاعاندا قاي ٶڭٸردە جاستارعا قانداي قولداۋ كٶرسەتۋ كەرەك ەكەنٸن بٸردەن ايقىنداۋعا بولادى.
مىسالى الماتى قالاسىندا جاستاردىڭ سپورتپەن اينالىسۋىنا تيٸستٸ دەڭگەيدە جاعداي جاسالعان, ال وبلىستاردا جاستاردىڭ سپورتپەن اينالىسۋىنا جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيە جاعداي جاسالماعانى جاسىرىن ەمەس. ٶڭٸردٸ دامىتۋ باعدارلامالارى دايىنداۋ كەزٸندە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارى وبىلىس اۋماعىنداعى جاستاردىڭ دامۋ يندەكسٸن باسشىلىققا الىپ, ەرەكەت ەتەتٸن بولادى. وسىدان كەيٸن ٶڭٸرلٸك دامۋ باعدارلاماسىندا وبلىسقا قاراستى اۋىل-ايماقتاردا سپورت نىساندارىن كٶپتەپ سالۋ مەسەلەسٸ قولعا الىنادى. دەل وسى مەسەلەنٸ بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا دا قاراتىپ ايتۋعا دا بولادى.
وسىلايشا جاستاردىڭ دامۋ يندەكسٸ ۇعىمى ەلٸمٸزدەگٸ جاستاردىڭ ساپالىق تۇرعىدان بٸر دەڭگەيدە دامۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. اۋىل مەن قالاداعى جاستار بٸردەي يگٸلٸككە قول جەتكٸزۋٸ بۇل مەملەكەتتٸڭ دامىعانىن انىق كٶرسەتەدٸ. قازاقستان جاستارىنىڭ بەرٸ بٸلٸمدٸ, فيزولوگگييالىق, رۋحاني تۇرعىدان بٸر دەڭگەيدە دامىسا, ولار ٶزدەرٸنٸڭ بٸلٸمٸ مەن بويىنداعى قاسيەتتەرٸن مەملەكەت دامۋىنا جۇمىسايدى. ٶڭٸرلەردە بٸر دەڭگەيدە دامۋ ورىن الادى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق, جاستاردىڭ دامۋ يندەكسٸ انىقتاۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن تٷسٸنۋگە بولادى.
