Bir zań qabyldap jastarǵa qatysty máseleni 20 jylǵa deiin sheship tastai almaimyz. Muny kópshilik túsinýi kerek. Sol sebepti elimizdegi jastar saiasatyna qatysty máseleler árbir bes jylda ainalyp soǵýymyz zańdylyq.
Aitalyq, jastar saiasatyna qatysty másele qolǵa alynǵan sátte, jastardyń sapaly bilim alýy, turaqty jumys oryndarymen qamtylýy, odan keiin baspanamen qamtylýy ret-retimen kóterilip, bul baǵyttaǵy ózekti máseleler birtindep sheshimin tapty.
Atap aitsaq, qazirgi tańda jastardyń bilim alýyna qatysty ózekti máseleler tiisti deńgeide sheshimin tapqan dep nyq senimmen aitýymyzǵa bolady. Qazir jastarymyzdyń dúniejúziniń aldyńǵy qatarly oqý oryndarynda bilim alýyna tolyq jaǵdai jasalǵan.
Bizge mundai múmkindikter bir kúnde ornai salǵan joq. Bul úshin elimizdiń bilm berý júiesi «Bolon úrdisine» beiimdelip, Qazaqstannyń bilim berý júiesi álimdik bilim júiesimen integratsiialandy.
Elimiz eń alǵash «Bolon úrdisine» kóshe bastaǵanda keńestik júiege ábden baýyr basyp qalǵan azamattar munyń úlken qatelik, bilim berý salasy keri ketetinin aityp, ózgeristi qalamydy. Eger bizder Keńes zamanyndaǵy eski tásilmen júrsek qazaq jastary dúniejúziniń túkipir-túkpirine baryp bilim alý múmkindiginen airylar edi.
Mine, bilim salasyndaǵy bir ǵana ózgeris jastardyń ómirine, oi-sanasyna qandai ózgeris jasaǵanyn baiqaýǵa bolady. Jastar saiasatyn jetildirýde janama salalar da aldan shyǵyp otyrady. Aitalyq, jastardy baspanamen qamtý isin qolǵa alǵanda bul baǵyttaǵy jumystar qarjy júiesin de qamtyǵanyn bilemiz. Qarjy institýttary men vedmostvalyq mekemeler jastardy baspanamen qamtýǵa qatysty óz jobalaryn usynyp, ony júzege asyrdy.
Qazirgi tańda jastardyń baspanaǵa qol jetimdiligi osydan 10-15 jylmen salystyrǵanda aitarlyqtai jeńildegenin baiqaýǵa bolady. Sol sebepti ol kezde jastardyń baspanaǵa qoljetimdiligin arttyý jastar saiasatynyń negizgi tarmaǵy boldy.
Al qazir jastar saiasatyna qatysty jańa prioritetter paida boldy. Sol mańyzdy mindetterdi júzege asyrý úshin aldaǵy ýaqytta «Jastar týraly» zań jobasyna birqatar ózigerister men tolyqtyrýlar engizilmek. Osy rette keibireýlerge jastar saiasatyn qalyptastyrýdiń shegi men sheti joq dúnie syndy kórinýi múmkin. Biraq máselege bulaisha oi júgirtý qatelik bolar edi.
Búginde jastar degen kim ekenin anyqtap alsaq. «Jastar týraly» zańyna qarasaq jasy 14-29 aralyǵyndaǵy azamattardy jastardyń sanatyna jatqyzýymyz. Qazirgi tańda Jańa Qazaqstandy quryp, damýǵa bet túzep jatyrmyz. Damýǵa bet alǵan el «jastardyń bilim alýyna, baspanaly bolý máselesin sheshtik» dep tynysh otyrýyna bolmaidy.
Qai elde bolsa da jastar qoǵamdy damytýshy belsendi kúsh ekeni belgili. Sondyqtan kelesheginen úmit kútetin el jastar saiasatyn udaiy damytyp, jetildirip otyrady. Aldaǵy ýaqytta «Jastar týraly» zańnamaǵa Jastardyń damý indeksi degen uǵym qosylaiyn dep otyr. Zańnamaǵa engiziletin jańa uǵym jastarǵa ne beredi degen suraq týyndaidy. Endi soǵan soǵan jaýap bersek.
Áńgime arasynda táýelsizdik jyldaryndaǵy jastar saiasaty jastardyń bilim alý men áleýmettik máselesin sheshýge baǵyttalǵanyn aittyq. Bir ǵana «Bolashaq» baǵdarlamasy jastardyń bilim deńgeiiniń artýyna orasan zor úles qosty. Osynyń arqasynda qazir jastarymyz bedeldi halyqaralyq kompaniialarda jumys istep, elimizdiń abyroiyn asqaqtatyp júr. Bir sózben aitqanda qazaq jastary álemdik bilim berý júiesine kirigip, ózderin jaqsy jaǵynan tolyqtai kórsetti. Biraq mundai múmkindikti qazaq jastarynyń kópshiligi paidalandy dep aita almaimyz.
«Jastar týraly» zańǵa engiziletin Jastardyń damý indeksi elimizdegi jastardyń bilimi, jeke qabileti, qoǵamdyq-saiasi kózqarasy, turmystyq jaǵdaiyna qatysty túrli suraqtarǵa jaýap beretin beretin bolady. Jalpaq tilmen aitsaq, Jastardyń damý indeksi degen uǵym elemizdegi jastardyń sapalyq kórsetkishi dep túsingen lázim.
Osy uǵym zańnamaǵa engennen keiin elimizdegi jastardyń bilimi, olardyń qanshalyqty sportpen ainalysatyny, kásibii biliktiligin shyńdaý úshin trenigterge qanshalyqty qatysatyny, qoǵamdyq belsendiligi boiynsha naqty málimetterge ie bolamyz.
Bul málimetter ne úshin qajet degen suraq týyndaidy. Endi osyǵan jaýap bersek. Joǵaryda tizbektep aityp shyqqan dúnieler boiynsha óńirlerdegi jastardyń sapalyq indeksin anyqtaǵanda qai óńirde jastarǵa qandai qoldaý kórsetý kerek ekenin birden aiqyndaýǵa bolady.
Mysaly Almaty qalasynda jastardyń sportpen ainalysýyna tiisti deńgeide jaǵdai jasalǵan, al oblystarda jastardyń sportpen ainalysýyna jetkilikti deńgeie jaǵdai jasalmaǵany jasyryn emes. Óńirdi damytý baǵdarlamalary daiyndaý kezinde jergilikti bilik oryndary obylys aýmaǵyndaǵy Jastardyń damý indeksin basshylyqqa alyp, áreket etetin bolady. Osydan keiin óńirlik damý baǵdarlamasynda oblysqa qarasty aýyl-aimaqtarda sport nysandaryn kóptep salý máselesi qolǵa alynady. Dál osy máseleni bilim berý, densaýlyq saqtaý salasyna da qaratyp aitýǵa da bolady.
Osylaisha Jastardyń damý indeksi uǵymy elimizdegi jastardyń sapalyq turǵydan bir deńgeide damýyn qamtamasyz etedi. Aýyl men qaladaǵy jastar birdei igilikke qol jetkizýi bul memlekettiń damyǵanyn anyq kórsetedi. Qazaqstan jastarynyń bári bilimdi, fizologgiialyq, rýhani turǵydan bir deńgeide damysa, olar ózderiniń bilimi men boiyndaǵy qasietterin memleket damýyna jumysaidy. Óńirlerde bir deńgeide damý oryn alady. Osy turǵydan alyp qarasaq, Jastardyń damý indeksi anyqtaýdyń mańyzy zor ekenin túsinýge bolady.
