قازٸرگٸ ۋاقىتتا كەز كەلگەن قالانىڭ ٸشٸ تولعان جارناما. ەسٸرەسە, كٶپشٸلٸك جيٸ جٷرەتٸن بازارلاردىڭ, ساۋدا ورىندارىنىڭ ماڭىنداعى كٶرٸنگەن جەردە جٶن-جوسىقسىز ٸلٸنگەن جارنامادان اياق الىپ جٷرە المايسىڭ. سەبەبٸ, جارناما دەگەنٸمٸز – بيزنەستٸ تابىستى جٷرگٸزۋدٸڭ, سەنٸمدٸ قالىپتاستىرۋدىڭ, ٶنٸم مەن تاۋاردى تانىتۋدىڭ جەنە بەدەلدٸ كٶتەرۋدٸڭ بٸردەن-بٸر قوزعالتقىش مەحانيزمٸ. سوندىقتان دا قاي ەلدە بولماسىن جارناما بيزنەسٸ قارجى تابۋدىڭ جەنە بەدەل كٶتەرۋدٸڭ ەڭ تيٸمدٸ جولى بولىپ تابىلادى.
ەۋەلٸ, سەتتٸ شىعارىلعان بٸر عانا جارنامامەن بيزنەسٸ ٶرگە دٶڭگەلەپ, ميلليونەر اتانعاندار نەمەسە ساياسات ساحناسىنا, بيلٸك باسىنا كەلگەندەر دە از ەمەس. وسى ورايدا, قالا ٸشٸندە قاپتاعان جارنامالاردىڭ قايسىسى زاڭدى, زايسىسى زاڭعا قايشى, سونى اجىراتا بٸلەمٸز بە? ەرينە, جوق. ٶيتكەنٸ, رۇقساتسىز جارناما تەرتٸبٸن بۇزعان سۋبەكتٸلەردٸ ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ بارىسىندا ولاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2003 جىلدىڭ 19 جەلتوقسانىنداعى «جارناما تۋرالى» زاڭىن مٷلدە بٸلمەيتٸندٸگٸ انىقتالدى. سوندىقتان دا كٶپشٸلٸككە تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن جارناما تەرتٸبٸ تٶڭٸرەگٸندە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان زاڭ تالاپتارىن نازارعا سالۋ ارتىق بولماس دەپ ويلادىق.
اتالمىش زاڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا جارناما جاساۋ, تاراتۋ, ورنالاستىرۋ جەنە پايدالانۋ پروتسەسٸندە تۋىندايتىن قاتىناستاردى رەتتەيتٸن بٸردەن-بٸر نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكت بولىپ تابىلادى.
بۇل زاڭنىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – جارنامانى جاساۋ, تاراتۋ, ورنالاستىرۋ جەنە پايدالانۋ ٷشٸن قاجەتتٸ جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋ, جارناما سالاسىنداعى جوسىقسىز بەسەكەدەن قورعاۋ, جٶنسٸز جارنامانى بولعىزباۋ جەنە ولارعا تىيىم سالۋ. سونىمەن قاتار جارناما تەرتٸبٸ مەملەكەت تاراپىنان رەتتەۋگە جەنە باقىلاۋعا جاتادى. مەملەكەتتٸك رەتتەۋ دەگەندٸ ۇلتتىق مٷددەلەردٸ قورعاۋ, قوعامدىق قۇندىلىقتار مەن جالپىعا بٸردەي قابىلدانعان مورال جەنە ادامگەرشٸلٸك نورمالارىنا قول سۇعاتىن جارنامانى بولعىزباۋ جەنە جول بەرمەۋ دەپ تٷسٸنۋگە بولادى.
يە, سونىمەن جارناما دەگەنٸمٸز نە? ونىڭ قانداي تٷرلەرٸ بار? جارناما تەرتٸبٸن بۇزعانى ٷشٸن قانداي جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلادى? جارنامانى قانداي ورگاندار قاداعالايدى جەن رۇقسات بەرەدٸ? قانداي جارنامالارعا تىيىم سالىنعان, سوعان توقتالايىق.
جارناما دەگەنٸمٸز – ادامداردىڭ بەيمەلٸم توبىنا ارنالعان جەنە جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعالارعا, تاۋارلارعا, تاۋار بەلگٸلەرٸنە, جۇمىستارعا, كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەرگە قىزىعۋشىلىقتى قالىپتاستىرۋعا نەمەسە قولداۋعا ارنالعان جەنە ولاردى ٶتكٸزۋگە ىقپال ەتەتٸن كەز كەلگەن نىساندا, كەز كەلگەن قۇرالداردىڭ كٶمەگٸمەن تاراتىلاتىن جەنە ورنالاستىرىلاتىن اقپارات.
ٶزٸنٸڭ ماڭىزدىلىعىنا, قاجەتتٸلٸگٸنە جەنە تيٸستٸ تالاپتارعا بايلانىستى جارنامالار ەلەۋمەتتٸك جارناما, سىرتقى جارناما, جٶنسٸز جارناما, جوسىقسىز جارناما, دەيەكسٸز جارناما, ەدەپسٸز جارناما, جاسىرىن جارناما, جٷگٸرتپە جول, ماڭدايشا, نۇسقاعىش بولىپ بٸرنەشە توپقا بٶلٸنەدٸ.
وسى ورايدا, ماڭدايشا, جۇمىس رەجيمٸ تۋرالى اقپارات, جايما سٶرەلەر مەن تەرەزەلەردٸ سىرتتان كٶزبەن كٶرۋ ٷشٸن قويىلعان تاۋار ٶنٸمٸنٸڭ ٷلگٸلەرٸ, جەكە دارالاندىرۋ قۇرالدارى, دەكوراتيۆتٸ جەنە مەرەكەلٸك بەزەندٸرۋ سيپاتىنداعى سىرتقى نەمەسە ٸشكٸ بەزەندٸرۋ جارناماعا جاتپايتىنىن ەسكەرتە كەتكەننٸڭ ەش ارتىقتىعى بولماس. سوندىقتان دا ەڭگٸمەنٸ بٸرٸنشٸ كەزەكتە جارناماعا قويىلاتىن تالاپتاردان باستاعانىمىز جٶن شىعار.
بٸرٸنشٸدەن, جارناما دەيەكتٸ ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ بولۋى تيٸس. ەكٸنشٸدەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنداعى (مەرزٸمدٸ باسپاسٶز باسىلىمدارىن قوسپاعاندا) جارناما مەملەكەتتٸك جەنە ورىس تٸلدەرٸندە, سونداي-اق جارناما بەرۋشٸنٸڭ قالاۋى بويىنشا باسقا دا تٸلدەردە تاراتىلادى. ال ونىڭ مازمۇنى بٸر تٸلدەن ەكٸنشٸ تٸلگە اۋدارىلعاندا نەگٸزگٸ ماعىناسىنان اۋىتقىماۋى تيٸس.
وسى ورايدا تەلەديدار مەن راديو ارقىلى مەملەكەتتٸك تٸلدە بەرٸلەتٸن جارناما كٷن سايىنعى ەفيرگە شىعاتىن بارلىق ۋاقىت بويى بٸركەلكٸ تاراتىلۋى مٸندەتتٸ تٷردە بولىپ تابىلادى.
ٷشٸنشٸدەن, ساتىلۋىنا جەنە جاسالۋىنا تىيىم سالىنعان تاۋارلاردى (جۇمىستاردى, قىزمەتتەردٸ) جارنامالاۋعا جول بەرٸلمەيدٸ. ەگەر جارناما بەرۋشٸ جٷزەگە اسىراتىن قىزمەت ليتسەنزييالاۋعا تيٸس بولسا, وندا تيٸستٸ تاۋاردى جارنامالاۋ كەزٸندە ليتسەنزييانىڭ نٶمٸرٸ جەنە ليتسەنزييانى بەرگەن ورگاننىڭ اتاۋى كٶرسەتٸلۋٸ قاجەت. ال ەندٸ ازا تۇتۋ كٷندەرٸندە تەلە جەنە راديو ارنالارىندا جارناما بەرۋگە, تاريح پەن مەدەنيەت ەسكەرتكٸشتەرٸ, عيبادات ەتۋ وبەكتٸلەرٸ اۋماعىندا, سونداي-اق ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا سىرتقى (كٶرنەكٸ) جارنامانى ورنالاستىرۋعا تىيىم سالىنادى.
سونىمەن قاتار ەتيل سپيرتٸ مەن الكوگول ٶنٸمدەرٸن, انا سٷتٸن الماستىرۋشىلاردى, قازاقستاندا سەرتيفيكاتتاۋدان ٶتپەگەن جەنە مٸندەتتٸ تٷردە سەرتيفيكاتتاۋعا جاتاتىن تاۋارلاردى, تەمەكٸ جەنە تەمەكٸ بۇيىمدارىن, قارجىلىق پيراميدانىڭ قىزمەتٸن جارنامالاۋعا جول بەرٸلمەيدٸ.
اتالمىش زاڭنىڭ 6 بابىنىڭ تالاپتارىنا سەيكەس, تٸركەلمەگەن دٸني ۇيىمدار مەن دٸني وقۋ ورىندارىن, ەلەكتروندىق كازينو مەن ينتەرنەت-كازينونى جارنامالاۋعا دا قاتاڭ تىيىم سالىنادى. سونىمەن قاتار جارناما قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىسىن كٷشتەپ ٶزگەرتۋدٸ, تۇتاستىعىن بۇزۋدى, مەملەكەت قاۋٸپسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرۋدٸ, ەلەۋمەتتٸك, نەسٸلدٸك, ۇلتتىق, دٸني, تەكتٸك-توپتىق جەنە رۋلىق ارازدىقتى قوزدىرۋدى, قاتىگەزدٸك پەن زورلىق-زومبىلىققا باس ۇرۋدى, پورنوگرافييانى ناسيحاتتاۋعا نەمەسە ٷگٸتتەۋگە, سونداي-اق مەملەكەتتٸك قۇپييالاردى قۇرايتىن مەلٸمەتتەردٸ جەنە ٶزگە دە قۇپييالاردى پايدالانىلماۋعا تيٸس.
جوعارىدا ايتىپ ٶتكەن مازمۇنداعى جارنامالاردىڭ سالدارى ۇلت ارازدىعىنا, باسقا دا بەرەكەسٸزدٸك پەن دٷربەلەڭگە ەكەلەتٸن بولسا, ول ٷشٸن قاتاڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك قارالاتىنىن دا ۇمىتپاعان جٶن.
«جارناما تۋرالى» زاڭنىڭ 17 بابىنىڭ 1,2,3 تارماقتارىندا مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتٸ ايقىندالعان. ايتالىق, مەملەكەتتٸك ورگاندار جارناما تۋرالى زاڭنامانى بۇزۋشىلارعا جاۋاپتىلىق شارالارىن قولدانادى, جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعالاردىڭ جارناما قىزمەتٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶتٸنٸشتەرٸن قارايدى. ال جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ, استانانىڭ, اۋدانداردىڭ, وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارى) ەلدٸ مەكەندەردە سىرتقى (كٶرنەكٸ) جارناما وبەكتٸلەرٸن ورنالاستىرۋعا رۇقسات بەرەدٸ, جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعالاردىڭ فيليالدارى مەن ٶكٸلدٸكتەرٸنٸڭ جارناما قىزمەتٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶتٸنٸشتەرٸن قارايدى, جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارعا جٷكتەلەتٸن ٶزگە دە ٶكٸلەتتٸكتەردٸ جٷزەگە اسىرادى.
سٶز سوڭىندا جارناما جاساۋعا بايلانىستى سالىقتىق جاۋاپكەرشٸلٸك تۋرالى دا ايتا كەتكەن ورىندى بولار. مىسالى, جارنامالىق تٶلەم ستاۆكالارى سالىق كودەكسٸنٸڭ 530 بابىنىڭ 1 تارماقشاسىمەن رەتتەلەدٸ.
تٶلەم كٶلەمٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭى بويىنشا بەلگٸلەنگەن ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش مٶلشەرٸمەن ايقىندالادى. اتالمىش باپتا جارنامانىڭ تٷرلەرٸنە بايلانىستى تٶلەنەتٸن ستاۆكالار مٶلشەرٸ ناقتى كٶرسەتٸلگەن.
مىسالى, تٶلەم ستاۆكالارى قالاعا كٸرەبەرٸستەگٸ جولدىڭ كاتەگورييالارىنا, لايتبوكستەرگە (سيتي فورماتتا), اقپاراتتىق جارناما وبەكتٸلەرٸنە, شاتىر ٷستٸندەگٸ نەوندىق جارناما قۇرىلىمىنا, پاۆيلوندار مەن دٷڭگٸرشەكتەردەگٸ جازۋلارعا, كٶلٸك قۇرالدارىنىڭ سىرتىنداعى جارنامالارعا بايلانىستى. تٶلەم جارنامانىڭ كٶلەمٸنە جەنە قانشا ۋاقىت تۇراتىندىعىنا بايلانىستى الىنادى. تٶلەۋ ۋاقىتى ەر ايدىڭ 25-نەن اسپاۋى كەرەك.
قورىتا ايتقاندا, جارناما بەرۋ – جاۋاپتى ٸس. وعان نەمقۇرايدى قاراۋعا بولمايدى. سوندىقتان دا جارناما مەسەلەسٸنە مەملەكەتتٸك جەنە اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان بەكەردەن-بەكەر جەتە نازار اۋدارىلىپ وتىرعان جوق. ەگەر دە بەلگٸلەنگەن تەرتٸپپەن سالىق ورگانىندا تٸركەلمەي, جارناما بەرۋدٸ زاڭعا قايشى ەرەكەتتەر ارقىلى جٷزەگە اسىرىپ جٷرگەن جاعدايدا, لاۋازىمدى جەنە جەكە تۇلعالارعا, سونداي-اق كەسٸپكەرلٸكتٸڭ ورتا جەنە ٸرٸ سۋبەكتٸلەرٸنە قولدانىلاتىن شارالار دا جوق ەمەس.
اتاپ ايتساق, جارناما تەرتٸبٸن بۇزۋداعى جاۋاپكەرشٸلٸك قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستٸڭ 463 بابىنىڭ (تيٸستٸ تٸركەۋسٸز, رۇقساتسىز, نەمەسە حابارلاما جٸبەرمەي كەسٸپكەرلٸك نەمەسە ٶزگە دە قىزمەتپەن اينالىسۋ, سونداي-اق ەرەكەتتەردٸ (وپەراتسييالاردى) جٷزەگە اسىرۋ) تالاپتارى نەگٸزٸندە قارالادى.
بەكەن نۇراحمەتوۆ, الماتى قالالىق مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر دەپارتامەنتٸ تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى باسقارماسىنىڭ بٶلٸم باسشىسى
