فرانتس كافكا 1883 جىلدىڭ 3 شٸلدەسٸندە پراگا قالاسىنداعى ساۋداگەر وتباسىندا ٶمٸرگە كەلگەن. كافكانىڭ شىققان تەگٸ ەۆرەي ۇلتىنان بولعانىمەن, سول كەزدەگٸ قوعامدىق, ەلەۋمەتتٸك جاعدايلارعا بايلانىستى نەمٸس تٸلٸندە تەربيەلەنگەن جەنە شىعارمالارىن نەمٸس تٸلٸندە جازعان.
كافكانىڭ ەكەسٸ ٶز تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا كەدەيلٸكتەن قۇتىلىپ, ورتاڭقول ساۋداگەر دەرەجەسٸنە كٶتەرٸلگەن, دەگەنٸنە جەتپەي قويمايتىن, قارادٷرسٸندەۋ, قاتال ادام بولعان ەكەن. ەكەسٸنٸڭ وسى قاتال مٸنەزٸ بالا كافكانىڭ پسيحولوگيياسىنا جامان ەسەرٸن قالدىرادى. كەيٸن كافكا «ەكەمە حات» دەگەن شىعارماسىندا: «سەنٸڭ كەسٸرٸڭنەن مەن ٶزٸمە دەگەن سەنٸمٸمدٸ جوعالتتىم. تەك ٶزٸمدٸ ٶمٸر بويى كٸنەلاپ, جازعىرۋمەن ٶتەتٸن شىعارمىن», - دەپ جازادى. ال كافكانىڭ اناسى بولسا جۋاس, اقكٶڭٸل, وشاق باسىنداعى ەيەل بولعان. كافكانىڭ اتا-اناسىنىڭ الدىنداعى دەرمەنسٸزدٸگٸ, قاتال ەكەنٸڭ بەرگەن رۋحاني سوققىسى ونى ٶزٸنە-ٶزٸ سەنٸمسٸز, كٷمەنقور, تٷڭٸلگٸش بولۋعا مەجبٷرلەگەن. ول ٷشٸن جارىق دٷنيە ٶلە-ٶلگەنشە مەنسٸز, ماعىناسىز سەزٸلٸپ, بار ٶمٸرٸ اڭىرۋمەن ٶتكەن. ول سوڭعى دەمٸ ٷزٸلگەنشە ٶز ورتاسىنا دەگەن جەككٶرۋشٸلٸگٸن باسا الماي كەتكەن.
[caption id="attachment_21739" align="alignright" width="201"]
1901 جىلى ورتا مەكتەپتٸ بٸتٸرگەن جاس كافكا پراگا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ نەمٸس ەدەبيەتٸ فاكۋلتەتٸنە تٷسەدٸ. بٸراق كافكانىڭ ەدەبيەتكە بەيٸمٸنٸڭ بارىنا قاراماستان ەكەسٸ ونى زاڭ فاكۋلتەتٸنە تٷسٸپ, وقۋعا مەجبٷر ەتەدٸ. كافكا وسى وقۋدى اياقتاعان سوڭ ساقتاندىرۋ كومپانيياسىندا قاراپايىم كٸشٸ قىزمەتكەر بولىپ, جازاتايىم وقيعالاردان جاراقات العانداردى ساقتاندىرۋ جەنە ولادى زەرتتەۋ ٸسٸمەن اينالىسادى.
ەر كٷن سايىن قايتالانا بەرەتٸن قىزمەت بورىشى, قايعى جۇتىپ, الدىنا كەلەتٸن ادامداردى قابىلداۋ ونسىزدا تٷڭٸلۋگە بەيٸم كافكانىڭ جان دٷنيەسٸن ودان ارى ازاپقا سالا تٷسەدٸ. وسى كەزدە ونىڭ جانىن كەمٸرگەن ازاپتان قاشىپ, پانالايتىن ورنى, ەرينە, ٶنەر ەدٸ. كافكا بىلاي دەپ جازادى: «ولاردىڭ بارلىعى ەدەبيەتتٸ ۇناتا بەرمەيدٸ. مەن جەك كٶرەمٸن... ماعان ولارعا قوناققا بارۋ قىزىق ەمەس. تۋىستارىمنىڭ قورقىنشى مەن قۋانىشى دا ماعان شەكسٸز كٶڭٸلسٸزدٸك سىيلايدى. ولارمەن ەڭگٸمەلەسۋ مەن ويلاعان دٷنيەلەردٸڭ تٷپ مەنٸن, ماعىناسىن ويراندايدى».
كافكانىڭ ەدەبيەتپەن اينالىسۋى وتباسىندا ەشكٸمنەن قولداۋ تاپپاعانداقتان وعان ەدەبيەتپەن جاسىرىن اينالىسۋعا تۋرا كەلدٸ. «مەن ٷشٸن بۇل قورقىنىشتى قوس ٶمٸر. وندا, بەلكٸم, تەك بٸر عانا شىعۋ جولى بولسا, ول- ناقۇرىستىق», - دەپ جازدى ول كٷندەلٸگٸنە. ەكەسٸ جۇمىستان قايتىپ كەلگەندە كافكانى قايداعى جوق ماڭىزى جوق ٸسپەن اينالىساسىڭ دەپ ٶز دٷكەنٸنە جۇمىسقا سالاتىن. وسىنداي كەزدەردٸڭ بٸرٸندە ول ٶزٸن ٶلتٸرمەك بولىپ, جاقىن دوسى ماكس برودعا حات جازادى.
ماكس برود ٶزٸنٸڭ «كافكانىڭ ٶمٸرٸ» دەگەن شىعارماسىندا: «سوڭعى كەزدە ماعان كافكانى ٶزٸنٸڭ «سٷيٸكتٸ اتا-اناسىنان» ۇيالماستان قورعاۋعا تۋرا كەلدٸ. ەگەر اتا-اناسى كافكانى جاقسى كٶرسە, وعان اقاشا بەرٸپ, تار كەڭسەدەگٸ جۇمىسىنان بوساتىپ, ريۆەرەردەن ٷي جالعا الىپ, قۇدايدىڭ كافكا ارقىلى وسى ەلەمگە جٸبەرگەن شىعارمالارىن جازۋىنا جاعداي جاساۋى كەرەك ەدٸ عوي...» دەپ اقتارىلادى. برودتىڭ كافكا حانىمعا جازعان حاتىنىڭ ەسەرٸمەن فرانتس دٷكەنشٸلٸك جۇمىستان بوسايدى. بٸراق, باياعى ازاپتى قىزمەتٸن امالسىز جالعاستىرا بەرەدٸ.
«كافكا ەكەسٸنٸڭ قىسىمىنان ٶزٸنٸڭ قىسقا عانا عۇمىرىندا قۇتىلا الماي كەتتٸ. تٸپتٸ ول ٶلٸم تابالدىرىعىندا جاتقاندا دا وعان ەكە-شەشەسٸنەن كەلگەن اقشالار, ازىق-تٷلٸكتەردٸڭ ٶزٸ ەرەڭ جەتكەن دەربەستٸگٸن بٷلدٸرەتٸن سەكٸلدٸ سەزٸنگەن», – دەيدٸ دوسى برود.
كافكا نەگٸزگٸ شىعارمالارىنىڭ جارييالانعانىن كٶرمەي كەتتٸ. مۇنىڭ سەبەبٸ ونىڭ ٶزٸنە ٶزٸ سەنٸمسٸزدٸگٸ, ٶزٸنە جوعارى تالاپ قويۋى, سول كەزدەگٸ ەدەبي ورتامەن ارالاسپاي ساياق جٷرۋٸ دەۋگە بولادى. ول تٸرشٸلٸگٸندە بەلگٸسٸز جازۋشى بولىپ ٶتتٸ.
كافكانىڭ تاعدىرىنىڭ اۋىرتپالىعى ونى اتاققا نەمقۇرايلى قارايتىن ادامعا اينالدىردى. شىعارماشىلىق ول ٷشٸن «قۇدايعا سيىنۋدىڭ باسقا بٸر جولى» بولدى ( كافكا ٶز كٷندەلٸگٸندە سولاي جازعان).
كافكانىڭ جارىق كٶرمەگەن قولجازبالارىن ساقتاپ قالعان - ونى سٷيگەن ەيەل. جالپى, ماحاببات تاقىرىبى كافكانىڭ جەكە ٶمٸرٸن تٷسٸنۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
كافكا ٶمٸرٸندە فەليتسييا باۋەرمەن ەكٸ رەت جەنە يۋلييا ۆوحرىششەكپەن نەكەلەسكەن. ول سٷيە بٸلگەن, سٷيٸكتٸ دە بولا بٸلگەن. بٸراق ەر رەتكٸ نەكە قيياتىن كەزدە ول قاشىپ كەتە بەرگەن. نەگە قاشىپ كەتە بەردٸ? ونىڭ سەبەبٸ كٷندەلٸگٸندە جازىلعان. فەليتسييامەن نەكە تويىنىڭ قارساڭىندا ول كٷندەلٸگٸنە «مەنٸڭ ٷيلەنۋٸمنٸڭ جەنە ٷيلەنبەۋٸمنٸڭ سەبەپتەرٸ» دەپ جازادى. اقىرى ول ٷيلەنبەۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدايدى. «ماعان جيٸ جالعىز قالۋعا تۋرا كەلەدٸ. سەبەبٸ, مەنٸڭ وسىعان دەيٸن جاساعان دٷنيەلەرٸمٸنٸڭ نەتيجەسٸ – جالعىزدىقتا... ٷيلەنۋ مەنٸڭ جازۋىما كەدەرگٸ ەتپەي مە?» فەليتسييا كافكانىڭ ٷيلەنۋدەن باس تارتقانىن سەزٸپ, كٶز جاسىن كٶل قىلىپ, وعان حات جازادى. حاتتى وقىعان كافكا كٷندەلٸگٸنە: «مەن ونى شامامنىڭ بارىنشا سٷيەمٸن, بٸراق ماحاببات مەنٸ ٷرەيلەندٸرەدٸ. كەلەسٸ كٷن ول كٷندەلٸگٸنە تاعىدا بىلاي دەپ جازادى: «بۇدان شىعۋدىڭ جولى تەرەزەدەن سەكٸرۋ عانا سيياقتى». وسى وقيعادان كەيٸن ولاردىڭ بايلانىسى ٷزٸلەدٸ. يۋلييامەن بولعان نەكەسٸ دە دەل وسىلاي اياقتالادى.
1920 جىلى كافكا تالانتتى جۋرناليست, ٶز شىعارمالارىن العاش چەح تٸلٸنە اۋدارۋشىمەن تانىسادى. كافكانىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە شىعارماشىلىعىن باعالاعان ازشىلىقتىڭ ٸشٸندە وسى ەيەل دە بار بولاتىن. كافكا دا ميلەنانىڭ ەدەبيەتتەگٸ قابٸلەتٸن باعالاي بٸلدٸ. ول ميلەناعا شەكسٸز عاشىق بولدى. بٸراق ميلەنا مىقتى بانكير كٷيەۋٸمەن اجىراسۋعا اسىقپادى.
ٶتە تاپقىر, جالىندى دا, قاجىرلى ميلەنا ٶمٸردەن قورعانشاقتاپ قالعان كافكانىڭ جاندٷنيەسٸن سٸلكٸپ وياتتى. الدىن-الا بەلگٸلەنگەن كەزدەسۋ تۋرالى كافكا: «ميلەنا, ٶتٸنەم سەنەن, مەن كٷتپەگەن ٸستەرمەن مەنٸ قورقىتپاشى» دەپ حات جازدى. ول شەكسٸز سەنٸمگە يە بولدى. ٶمٸردە تۇيىق كافكانىڭ ٶزٸ ونىمەن اشىق سٶيلەسە باستادى. «مەن رۋحاني اۋرۋمىن. مىنا ٶكپە اۋرۋى رۋحاني اۋرۋدان قۇتىلۋدىڭ جولى عانا»,- دەپ حات جازدى ول ميلەناعا ٶكپە اۋرۋى بەلگٸ بەرە باستاعان 1917 جىلدىڭ بٸر كٷنٸندە.
كافكانىڭ پراگادان مٷلدە كەتٸپ, ۆەنادا تۇرىپ جاتقان ميلەنانىڭ قاسىنا ورالۋعا جٸگەرٸ جەتپەدٸ. سول بٸر تابيعات اياسىندا بٸرگە سەيٸلدەگەن تٶرت كٷن كافكانىڭ ٶمٸرٸندەگٸ ەڭ باقىتتى شاقتاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالدى. ول: «مەن بٸر ورمانداعى لاس كەڭٸستٸكتە جاتقان اڭمىن. كەنەت سوندا جاتىپ, بارلىق عاجايىپتان دا عاجايىپ سەنٸ كٶردٸم... بەرٸن ۇمىتتىم... ٶزٸمدٸ دە ۇمىتتىم... مەن ٶزٸمدٸ باقىتتى سەزٸندٸم, اڭساعان ٷيٸمدٸ اقىرى تاپقانداي بولدىم», - دەيدٸ بٸردە ەگٸلٸپ.
كافكا حاتىندا ونىڭ كٷيەۋٸنەن اجىراسۋىن تالاپ ەتتٸ. بٸراق ميلەنا بۇل ٸستٸ ۇزاققا سوزىپ, جٷرٸپ الدى. ميلەنانى كافكانىڭ مٸنەزٸنٸڭ كەيبٸر ەرەكشەلٸكتەرٸ ۇستاپ تۇرعان بولۋى مٷمكٸن. ول كافكانىڭ «اينۋىن» اۋداردى. «مەن ادامداردى ٷرەيلەندٸرەمٸن, ٶزٸمدٸ ولاردان كٶبٸرەك ٷرەيلەندٸرەمٸن», - دەپ جازعان اۆتوردىڭ مويىنداۋلارى تۋرالى دا ويلانا الدى. ونى بولاشاق تۋرالى كافكانىڭ حاتتارىندا جازىلعان دٷنيەلەر توقتاتقان بولۋى مٷمكٸن. ول ميلەناعا بىلاي جازعان ەدٸ: «مەنٸڭ ويىمشا, بٸز بٸرگە ٶمٸر سٷرگەننٸڭ ورنىنا تىنىش قانا جاتىپ, بٸرگە ٶلەتٸن سيياقتىمىز».
كافكاعا ميلەنانىڭ كٷيەۋٸ ونى قۇپييا تٷردە ٶز بيلٸگٸنٸڭ استىندا ۇستاپ وتىرعانداي سەزٸلدٸ. ول بۇل ۋاقىتتا ٶز ٶمٸرٸنٸڭ قيىندىقتارىن ٶزەك ەتٸپ, ونى باسقاشا دولبارلاپ «قورعان» رومانىن جازىپ شىقتى. روماندا قايدان, نە ٷشٸن كەلگەنٸ بەلگٸسٸز ك... اتتى جەر ٶلشەۋشٸ اۋىلعا كەلٸپ جۇمىسقا تۇرادى. اۋىلدىڭ قاسىنداعى قورعانعا كٸرمەك بولىپ ۇمتىلىس جاسايدى. روماندا كلامم اتتى بيلەۋشٸ سول اۋىلدى اقىلعا سيىمسىز بيلٸگٸنٸڭ قارماعىندا ۇستاپ وتىرادى. ەۋەلٸ جەر ٶلشەۋشٸ سٶز بايلاسقان فريدا دا كلاممنىڭ ايتقانىن ەكٸ ەتپەيدٸ. ەندٸ عانا باقىتتى بولا باستاعاندا كلامم فريداعا ٶز دەگەنٸن ٸستەتەدٸ. فريدا شارتسىز باعىنادى. فريدا ك-عا وپاسىزدىق ٸستەپ, قورعانعا قايتىپ كەتەدٸ. بۇعان بولا ك... نارازىلىق بٸلدٸرمەيدٸ دە, كلاممنىڭ ٷستەمدٸگٸنە باعىنادى. شىعارمادا قورعاندى مەكەندەۋشٸ بٸرەۋدٸ قىرانعا, ال كلاممدى قٶرتىشقانعا تەڭەيدٸ.
كافكا بٸر حاتىندا ميلانعا بىلاي دەپ جازادى: «سەنٸڭ ونىمەن بولعان ٶمٸرٸڭدە مەن بٸلگٸلٸ بٸر قۋانىشتى سەتتە عانا كٸلەم ٷستٸندە ەركٸن جٷگٸرە الاتىن تىشقان سەكٸلدٸمٸن». كافكانىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشٸلەر فريدانى ميلەنانىڭ, كلاممدى ونىڭ كٷيەۋٸنٸڭ كٶشٸرمەسٸ دەپ قارايدى.
1921 جىلى كافكا كٷندەلٸكتەرٸ مەن «قورعان», «امەريكا» روماندارىنىڭ قولجازباسىن ميلەناعا بەرەدٸ. ميلەنانىڭ قاتىسۋىمەن 1926 جىلى «قورعان», 1927 جىلى «امەريكا» روماندارى اۆتور قايتىس بولعاننان كەيٸن جارىق كٶرەدٸ. بۇل شىعارمالارىنىڭ جارىق كٶرۋٸ وعان ٷلكەن داڭق ەكەلدٸ. ونىڭ يرراتسيونالدى, ٶمٸردەن دەسٸ قايتقان, قورقىنىشتى, ٷمٸتسٸز كەيٸپكەرلەرٸ – بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزلٸك سوعىستان كەيٸنگٸ ادامنىڭ تورىققان, قورىققان كٶڭٸل كٷيدٸ دەل اشىپ كٶرسەتتٸ. بٸراق ەلەمدەگٸ تورىعۋشىلاردىڭ بٸردە-بٸرٸ ادامنىڭ بەيشارالىعىن كافكانىڭ «قۇبىلۋ» پوۆەستٸندەي كٶرسەتٸپ بەرە العان جوق. «تالاسسىز, بەينەلٸك تۇرعىدا «قۇبىلۋ» سەنٸمنٸڭ جوعالۋى, سول سەتتەگٸ ادامنىڭ ەتيكالىق پرينتسيپتەرٸنٸڭ مەنٸ كٶرٸنٸس تاپقان», - دەپ جازادى كاميۋ.
«بٸر كٷنٸ تاڭرەتەڭ ماساسىز تٷستەن ويانعان گرەگور ٶزٸنٸڭ قوڭىزعا اينالىپ كەتكەنٸن بايقادى», - دەپ باستايدى جازۋشى. كٶتەرمەشٸ ساۋداگەر, جاسقانشاق كٸشكەنتاي ادام ول مٷلدە ٶزٸنٸڭ باقىتسىزدىعىنا قارسى نارازىلىقتى بٸلدٸرمەيدٸ. شىعارمادان گرەوردىڭ قۇبىلۋى - ٶزٸن زاتتانعان ادام رەتٸندە سەزٸنۋ دەپ باعامداۋ قيىن ەمەس. گرەگوردىڭ قۇبىلۋى اينالاسىنداعىلاردى تاڭداندىرمايدى. ەۋەلٸ ولار بۇنىڭ سەبەبٸن ٸزدەپ, باس قاتىرمايدى دا. ولاردىڭ قامقورسۋى قوڭىزعا اينالعان گرەگوردى جات كٶزدەردەن جاسىرۋى سەكٸلدٸ. اقىرى «قوڭىز» جابىق بٶلمەدە اشتىقتان ٶلەدٸ. وتباسىنداعىلاردىڭ اۋىر جٷكتەن قۇتىلعانداي بولىپ, بۇنى تاعدىردىڭ ەسكەرتۋٸ دەپ قابىلدايدى.
ٶمٸردٸڭ ٶزٸ ٷكٸم دەگەن وسى تاقىرىپ «سوت ورىنداۋشى» نوۆەللاسىندا دا جالعاسىن تابادى. نوۆەللادا جاس وفيتسەر ساياحاتشىعا ٶزٸ قىزمەت ەتەتٸن جازۋ ماشيناسىن قالاي پايدالانۋدى كٶرسەتەدٸ جەنە ونى ەدٸلدٸك ٷشٸن پايدالانىپ جاتقان دٷنيە رەتٸندە كٶرسەتۋگە تىرىسادى. قىلمىسكەردٸ قورعاۋعا مٷمكٸندٸك بار ما دەگەن سۇراققا وفيتسەر: «ەگەر ٷكٸم شىعارىلعان بولسا, «كٸنەسٸ شٷبەسٸز» دەگەن ەدٸلدٸكتٸ ۇستانامىز. دەل وسى سٶز كافكانىڭ «ەكەسٸنە حاتىندا» ايتىلعان ٶٸنٸنٸڭ ەلەمدٸك تٷيسٸنۋٸندەگٸ «شەكسٸز كٸنەلٸلٸك سەزٸمٸمەن» سەيكەس كەلٸپ, كافكانىڭ جازمىشىنا قاراتا ايتىلىپ تۇرعانداي.
مۇنداي سەزٸنۋمەن ۇزاق ٶمٸر سٷرۋ مٷمكٸن ەمەس. كافكا قىرىق بٸر جاسىندا ٶكپە اۋرۋىنان كٶز جۇمادى. ونىڭ ەڭ سٷيٸكتٸ فيلوسوفى «ٷمٸتسٸزدٸك - ٶمٸرلٸك دەرت» دەگەن ناقىلدى ايتقان كەركەگور بولعان ەكەن. كافكا ٶزٸنٸڭ ٷمٸتسٸزدٸگٸنە ادال بولىپ ٶتتٸ جەنە ونى شىعارمالارىندا اشىپ كٶرسەتە بٸلدٸ. سٶزٸمٸزدٸ ميلەنانىڭ كافكا تۋرالى ويىمەن اياقتاعىمىز كەلەدٸ: «بٸز ٶمٸرگە داعدىلانعان سەكٸلدٸمٸز. بٸز ٶزٸمٸزدٸ جالعاندىقتان, كٶرسوقىرلىقتان, ٶمٸرگە قۇشتارلىقتان قۇتقاراتىن دٷنيە تاپقاندىقتان ٶمٸرگە داعدىلانعان سەكٸلدٸ بولىپ كٶرٸنەمٸز. بٸراق كافكا ەشنەرسەدەن ٶزٸن قۇتقاراتىن جول ٸزدەمەدٸ. ٶمٸردە قاناعاتتانا الماعانى سەكٸلدٸ, ٶتٸرٸك تە ايتا المايدى. ول ٶزٸن ىڭعايلى سەزٸنەتٸن قورعان جوق. ول كيٸمٸ بار ادامادار اراسىنداعى جالاڭاش ادام سەكٸلدٸ».
«سولاقايلار» ەدەبي كلۋبى
