[caption id="attachment_12327" align="alignright" width="367"]
ارداق نۇرعازىۇلى
ٶلەڭنٸڭ اۋدارىلۋىنا قاتىستى كٶزقاراستاعى الشاقتىق ۇزاقتان بەرٸ ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ. ونى, نەگٸزٸنەن, ەكٸ ارناعا جٸكتەۋگە بولادى. بٸرٸنشٸسٸ, «پوەزييا باسقا تٸلگە اۋدارىلعاندا جوعالاتىن دٷنيە» (روبەرت پروست) دەپ قارايدى. ەكٸنشٸسٸ, «ۇلى شىعارمانىڭ باسقا تٸلگە اۋدارىلعاندا ٶزٸن جوعالتپايتىن قاسيەتٸ بولادى» (دونالد دەۆيد) دەيدٸ. ەندەشە, پوەزييا اۋدارىلا ما?
گەتە «ەلەم ەدەبيەتٸ» دەگەن تەرميندٸ اينالىمعا كٸرگٸزگەن كٷننەن تاراتىپ بٷگٸنگە دەيٸن اۋدارما ەدەبيەتتٸڭ ماڭىزدى بٸر بۋىنىنا اينالىپ ٷلگەردٸ. ونسىز بٷگٸنگٸ ەدەبيەت كٶپ دٷنيەنٸ جوعالتقان بولار ەدٸ. سوناۋ ەستە جوق ەسكٸ زامانداردان تاراتىپ ەرتٷرلٸ مەدەنيەتتەر مەن ٶركەنيەتتەر ٶزارا بايلانىس بارىسىندا, ولاردىڭ ەدەبيەتتەرٸ دە بايلانىستا بولىپ كەلدٸ. سونىڭ ارقاسىندا شىعىس پەن باتىس ەدەبيەتٸنٸڭ ەجەلگٸ ىقپالداستىعى ورىن الدى. ونىڭ جارقىن بٸر مىسالى رەتٸندە ا.پۋشكين جازبالارىندا ورتالىق ازيياعا جەنە قازاق ەدەبيەتٸنە تەن «قوزى كٶرپەش-بايان سۇلۋ» جىرى سيۋجەتٸنٸڭ كەزٸگۋٸن ايتار ەدٸك. بۇدان بايقارىمىز ەدەبيەت, پوەزييا اۋدارىلادى, بٸراق, ول ٶز زاڭدىلىعى بويىنشا ٶمٸر سٷرەدٸ.
بٷگٸنگٸ جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە ەلەم ەدەبيەتٸ تٷرلٸ ۇلتتىق ەدەبيەتتەردٸڭ ٶزارا اۋدارىلاتىن ٷلكەن بەتبۇرىس كەزەڭٸنە دٶپ كەلٸپ تۇر. ايتالىق, سوڭعى ورىن الىپ جاتقان جاعدايلاردان بايقايتىنىمىز – پوەزييا ەلەمدە كەڭ تارالعان بٸرٸنشٸ تٸل – اعىلشىن تٸلٸنە اۋدارىلىپ, سودان باسقا تٸلدەرگە جالعاستى اۋدارىلاتىن ەرەكشەلٸك كٶزگە تٷسۋدە. بۇنى بولاشاق جاھاندىق ەدەبيەتتٸڭ بٷگٸنگٸ كٶرٸنٸسٸ دەپ قاراۋعا بولاتىن دا شىعار. بۇل الدا اۋدارما مەسەلەسٸنٸڭ تٸپتٸ دە دامۋ بولاشاعىنا يە ەكەنٸن كٶرسەتسە كەرەك.
باتىس پوەزيياسىن ەسٸرەسە, باتىستىڭ مودەرنيستٸك دەۋٸردەن كەيٸنگٸ پوەزيياسىن اۋدارۋدا ورىن الىپ وتىرعان مەسەلەلەر ەلٸ دە جان-جاقتىلى زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. فرانتسۋز, اعىلشىن, امەريكاندىقتار پولياكتار, ت.ب. ۇلتتىق پوەزييانى اۋدارۋدا نازار اۋدارماي كەتۋگە بولمايتىن مەسەلە ولاردىڭ ٶزٸنە تەن ەرەكشەلٸكتەرٸن يگەرۋگە بارىپ سايادى. بۇل ەرەكشەلٸكتەردٸ ەسكەرمەگەن جاعدايدا, جوعارىداعى ۇلتتىق پوەزييالار جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە, مودەرنيستٸك-پوستمودەرنيستٸك كەزەڭدە بٸزدٸڭ ۇلتتىق تٸلگە ٶز دەڭگەيٸندە اۋدارىلىپ, سٸڭەدٸ دەپ ايتا الماس ەدٸك. جوعارىداعى ۇلتتىق پوەزييالار مودەرنيزم جەنە پوستمودەرنيزم دەۋٸرٸنە قاتار, قۇيرىقتٸستەسٸپ كٸرگەنٸمەن, ولاردىڭ بٸر-بٸرٸنە ۇقسامايتىن دارا ەرەكشەلٸكتەرٸ بار. ايتالىق, فرانتسۋز پوەزيياسى بودلەر, ەسٸرەسە, ارتۋر رەمبودان تارتىپ سەن-جون پەرس, رەنە شار, ودان بٷگٸنگٸ يۆ بونفۋاعا دەيٸنگٸ پوەزيياسىندا پروزالىق ٶلەڭنٸڭ (prosepoem) ىقپالى باسىمدىق الاتىنىن ەسكەرمەي بولمايدى. بۇل ەرەكشەلٸككە تٷرلٸ مودەرنيزمنٸڭ ىقپالىنىڭ بولۋىمەن قاتار, ەرەكشە اتاپ ٶتۋگە تۇراتىنى ٶتكەن عاسىردىڭ 20, 30 جىلدارىندا ورىن العان سيۋررەاليستٸك باعىتتىڭ ەسەرٸ دەۋگە بولادى. قازاق ەدەبيەتتانۋىندا, قازاق پوەزيياسىندا تاريحي سەبەپتەرگە بايلانىستى prosepoem, verslibre (ۆەرليبر) دەگەن ۇعىمداردىڭ ەلٸ دە زەرتتەلٸپ, تۇراقتانىپ, ٶز ورنىن تاپپاعان دٷنيە ەكەنٸن ەسكەرسەك, فرانتسۋزدىڭ وسى زامانعى پوەزيياسىن اۋدارۋدا بٸزدٸڭ ٸستەگەنٸمٸزدەن ٸستەمەگەنٸمٸزدٸڭ ەلٸ دە كٶپ ەكەنٸن اڭعارامىز.
سوعان ۇقساس, اعىلشىننىڭ وسى زامانعى پوەزيياسىن اۋدارۋدا دا بٸز نازار اۋدارۋعا تيٸس تٷيٸندەر بار. ٶتكەن عاسىردا اعىلشىن پوەزيياسىنا ە. پاند, ت. ەليوت باس بولعان مودەرنيستٸك پوەزييا ايرىقشا ىقپال ەتتٸ. سوعان قاراماستان اعىلشىن ەدەبيەتٸندە توماس حاردي, فيليپ لاركين, تەد حيۋز, ت.ب, اقىندار دەستٷرلٸك پوەزييانىڭ ٷلگٸسٸن ساقتاپ, ودان ارى جالعادى. ٶلەڭدە فورمانىڭ تۇراقتىلىعى مەن ۇيقاسقا باياعىسىنداي باسىمدىق بەردٸ. الايدا, بۇل ارادا باسىن اشىپ الۋعا تيٸستٸ تٷيٸن ت. حارديدٸڭ ٶلەڭٸ مەن ف. لاركين, ت.حيۋزدٸڭ ٶلەڭٸن ٶزگەرمەگەن بٸر كەزدەگٸ دەستٷرلٸك ٶلەڭ دەپ قاراۋعا كەلمەيدٸ. عاسىر باسىنداتوماس حاردي سول تۇستا ٶزٸنە دەيٸنگٸ دەستٷرلٸ اقىنداردىڭ شىعارماسىنا جاڭالىق ەكەلٸپ, سوعان دەيٸنگٸ ٶلەڭدەرگە ۇقسامايتىن «جاڭا» ٶلەڭ جازسا, سول سيياقتى عاسىردىڭ ورتاسى مەن سوڭىندا فيليپ لاركين, تەد حيۋزدەر دە ٶز كەزەڭٸنٸڭ ايقىن ەرەكشەلٸگٸ بار ٶلەڭدەر جازدى. شىعارماشىلىعىندا زاماننىڭ, ەسٸرەسە, ە. پاۋند پەن ت.ەليوت باستاپ كەتكەن مودەرنيستٸك پوەزييانىڭ ىقپالى بارى ەرەكشە كٶزگە تٷسٸپ تۇرادى. ال, بۇل ەرەكشەلٸكتٸ ەسكەرمەي, وسى زامانعى اعىلشىن پوەزيياسىن ٶزٸمٸزگە تانىس «تازا دەستٷرلٸك پوەزييا» دەپ قاراپ, دەستٷرلٸك تانىممەن اۋدارساق, ونىمەن بٸز ويداعىداي نەتيجەگە قول جەتكٸزە الماۋىمىز مٷمكٸن.
جىيىپ كەلگەندە ايتارىم, جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە ۇلتتىق پوەزييانى ٶزارا اۋدارۋدا دەستٷر مەن ٶزگەرٸستٸڭ تەپە-تەڭدٸگٸن مىقتى يگەرٸپ, جەكەلەگەن اۆتورلار مەن شىعارمالاردىڭ كەلٸپ-شىعۋ تاريحىن تەرەڭٸرەك زەرتتەپ, ٶزٸمٸزدٸڭ وسى زامانعى پوەزييا تۋرالى كٶزقاراسىمىزدى جاڭارتا وتىرىپ اۋدارمامەن اينالىسۋىمىز تيٸس دەپ ويلايمىن. كٶپشٸلٸك تىڭدارمانعا راحمەت!
