گارري كاسپاروۆ: وعان حاوس كەرەك

گارري كاسپاروۆ: وعان حاوس كەرەك
ٶتكەندە ۋكراينانىڭ تانىمال جۋرناليسٸ ۆيتاليي پورتنيكوۆ بٸزدٸڭ باسىلىمعا سۇحبات بەرگەن. پورتنيكوۆ بۇل جولى اتاقتى شاحماتشى, قازٸرگٸ پۋتيندٸك جٷيەنٸ اشىق سىناۋشىنىڭ بٸرٸ – گارري كاسپاروۆپەن پٸكٸرلەسكەن ەكەن. سۇحباتتىڭ ٶتكٸر ەرٸ ٶزەكتٸ تۇسىن ىقشامداپ الىپ, گازەت بەتٸندە جارييالاۋدى جٶن كٶردٸك.

[caption id="attachment_10121" align="alignright" width="348"]
Портников
Портников
ۆيتاليي پورتنيكوۆ[/caption]

 پورتنيكوۆ: جۋىق ارادا وتانىڭىزعا ورالۋىڭىز مٷمكٸن بە? ەلدە...

كاسپاروۆ: وسىدان 2 جىل بۇرىن ەلدەن كەتتٸم. بٸرجولاتا.  ەۋەلدە بۇلاي بولادى دەپ ويلاماعام. ەلدەبٸر ساياسي ٸسكە بايلانىستى تەرگەۋ كوميتەتٸ شاقىرىپ قالدى. بارماس بۇرىن بوريس نەمتسوۆپەن كەڭەسٸپ الدىم. ول: «ەلگٸ كوميتەتكە بارساڭ, كٷدٸكتٸدەن قىلمىسكەرگە اينالاسىڭ» دەدٸ. تايىپ تۇرۋعا تۋرا كەلدٸ. سىرتتا جٷرسەم دە ەركٸن بولعانىم, ٶزٸمنٸڭ ساياسي ەرٸ قوعامدىق قىزمەتٸمدٸ جالعاستىرعانىم ماڭىزدى. ەيتپەگەندە, تٷرمەدە شٸرٸتەر مە ەدٸ...

پورتنيكوۆ: بٷگٸنگٸ جاعدايدى دەل شاحماتتاعىداي بارلاي الدىڭىز با? الداعى ۋاقىتتا قانداي جٷرٸستەر جاسالۋى مٷمكٸن?

كاسپاروۆ: ەڭگٸمە شاحمات جايلى بولسا بٸرسەرٸ. ەلدەقايدا جەڭٸل بولار ەدٸ. سەبەبٸ, مۇندا ەرەجە بار. شاحماتتا قارسىلاستاردىڭ فيگۋرا سانى بٸردەي. مۇندا ەرەجە بويىنشا وينايدى جەنە دەل وسى ەرەجەنٸ ساقتاپ جەڭۋگە تيٸسسٸڭ. ٶكٸنٸشتٸسٸ, پۋتيندٸك رەسەيدە مۇنداي ەرەجە اتىمەن جوق.

ديكتاتوردىڭ دەموكراتتان ايىرماشىلىعى نەدە, بٸلەسٸز بە? وعان ەرەجەنٸ بۇزا سالۋ تٷككە تۇرمايدى.

پورتنيكوۆ: پۋتيننەن تٶنٸپ جاتقان جەنە ەلٸ دە تٶنەتٸن قاۋٸپ-قاتەردٸ جان-دٷنيەسٸمەن سەزٸپ وتىرعان  بٸر ەل بولسا, ول – ۋكراينا شىعار...

[caption id="attachment_10122" align="alignleft" width="448"]
Kasparov2
Kasparov2
ەيگٸلٸ شاحماتشى گارري كاسپاروۆ[/caption]

كاسپاروۆ: كيەۆتٸڭ كرەملگە قارسى شىعا الماسى بەلگٸلٸ. بٸرٸنشٸ كەزەكتە باتىسقا, ونىڭ ارجاعىندا ۆاشينگتونعا ارقا سٷيەپ وتىرسىزدار. پۋتين بۇل تاراپتا گيتلەردٸڭ ەرەكەتٸنە ۇقساس جٷرٸستەر جاساپ جاتىر. ٶزٸنشە حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸنٸڭ قابىرعاسىن سٶگٸپ, ەجەپتەۋٸر ساۋاتتى ساياسات جٷرگٸزٸپ جاتىرمىن دەپ ويلايدى.

گيتلەر ۇلتتار ليگاسىن قۇرتتى. ونى ەشقانداي كەلٸسٸمشارت قىزىقتىرعان جوق. ولاردى جىرتىپ تاستاپ, ٷستەلگە ەرقاشان اق پاراقپەن وتىراتىن. بەرٸن باسىنان باستايمىز دەگەنٸ... پۋتين دە سول سيياقتى. ەلەم 1945 جىلدان بەرٸ ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقان بۇلجىمايتىن بايلامدى بۇزعىسى كەلەدٸ.

پورتنيكوۆ: ەندەشە مۇنى باتىس ەلەمٸ نەگە كٶرمەي وتىر?

كاسپاروۆ: تاريحي كٸتاپتاردى وقىعاندا مىنا بٸر دٷنيەنٸ ۇعىنا المايتىنمىن: اعىلشىن, فرانتسۋز بيلٸگٸ ٸرگەسٸندە قانداي قاۋٸپتٸ جٷيەنٸڭ كٷش الىپ كەلە جاتقانىن كٶرمەدٸ مە? ەرتەڭ نەمٸس تانكٸلەرٸ اعىلشىن قالالارىنا كٸرٸپ, پاريجدٸ تالقاندايدى دەپ ويلامادى ما?

دەموكراتييانىڭ بٸر ەلسٸز جەرٸ – ەرقاشان باسبۇزاردىڭ تٸلٸن تابۋعا, ونىمەن كەلٸسٸمگە كەلۋگە بولادى دەپ ويلايدى. باتىس ەلٸ دە بولسا پۋتيندٸك جٷيەنٸڭ كەلٸسٸمگە كەلمەسٸن, تٸل الماسىن تٷسٸنگەن جوق. ٶكٸنٸشتٸ...

بٷگٸنگٸ رەسەي ٶز ٸشٸندەگٸ ٸرٸپ-شٸرٸپ جاتقان پروبلەمالاردى ۇمىتىپ كەتتٸ. جاڭالىقتاردىڭ 70 پايىزى – ۋكراينا. پۋتين ناشاقورعا اينالعان. وعان قوعامداعى ەيفورييا مەن پارانويانى ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن اقپاراتتىق ەسٸرتكٸنٸڭ ەلٸ دە, قايتالاپ ايتايىن, ەلٸ دە بولسا كٶپ مٶلشەرٸ (دوزاسى) كەرەك. قىرىمنىڭ ەيفوريياسى قايتىپ جاتىر. بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن بٸرجولا باسىلادى. بٸراق پۋتين باسىلمايدى.

يە, گاز كەلٸسٸمشارتى بار. تٷركمەن-ەزٸربايجان گازى جٷزەگە اسادى. بۇل پۋتين ٷشٸن ٶلٸممەن تەڭ. ەۋروپانى گازبەن قامتاماسىز ەتەتٸن قوسىمشا گاز كٶزٸ پايدا بولسا, «گازپروم» ٶزٸنٸڭ ەڭ نەگٸزگٸ قارۋىنان ايىرىلادى.

اگرەسسوردى قازٸر توقتاتپاساق, ەرتەڭ قىمباتقا تٷسەدٸ, قاتتى ٶكٸنەمٸز. گيتلەردٸ دە 1938 جىلى اۋىزدىقتاۋعا بولار ەدٸ. سوندا بٷگٸنگٸدەي 50 ملن ەمەس, ەرٸ كەتسە ميلليون ادامنان ايىرىلار ەدٸك.

پورتنيكوۆ: نەمتسوۆتى اتىپ كەتكەن كەزدە باتىس بۇل قازٸرگٸ پۋتيندٸك جٷيەگە قارسى ادامداردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزادى دەپ ويلادى. ەشنەرسە ٶزگەرگەن جوق. ٷنسٸزدٸك. نەگە?

كاسپاروۆ: حالىق قورقادى. ٷنسٸزدٸكتٸڭ بٸر سەبەبٸ وسى. مەنٸڭشە, رەسەيدەگٸ بٷگٸنگٸ جٷيەگە قارسى بەلگٸلٸ تۇلعالار, تۇتاس وپپوزيتسييا مىنانى تٷسٸنگەنٸ جٶن: ديكتاتۋرانى سايلاۋعا قاتىسۋ ارقىلى جەڭە المايسىڭ. بۇل بوس ەڭگٸمە. ونى قۇلاتۋ قاجەت.

پورتنيكوۆ: پۋتين مايداننىڭ نەتيجەسٸنەن قورىققانى راس پا?

كاسپاروۆ: قورىققاندا قانداي. ەركٸن, تەۋەلسٸز, دەموكراتييالى ۋكراينا پايدا بولسا, ەندەشە پۋتيندٸك جٷيەگە دە تىقىر تايادى دەگەن سٶز. ال مايدان... بۇل ايدالاداعى تاحرير الاڭى ەمەس قوي (كاير, ەگيپەت استاناسىن ايتادى, اۆت.). ۋكراينا تيٸپ تۇر. شالىعى رەسەيگە دە جەتەر ەدٸ.

انىعى, پۋتين بيلٸكتەن كەتپەي, كيەۆكە تىنىشتىق جوق. وعان حاوس كەرەك. بۇعان ارنالعان قۇرالدار قولىندا بار. قالعان-قۇتقان قارجىلىق قور, يادرولىق قارۋ جەنە رەسەي ارميياسى. بٸراق ەكونوميكالىق سوعىستا بۇلاردىڭ بٸردە-بٸرٸ كەدەگە اسپايدى.

«پۋتينگە حاوس كەرەك». بۇل بوس سٶز ەمەس. الداعى ۋاقىتتا ول ەلەمدٸ يادرولىق سوعىستىڭ قاۋپٸمەن ٷركٸتٸپ, قورقىتۋى مٷمكٸن. بۇل ۆەنەسۋەلا ديكتاتورىنا, سولتٷستٸك كورەياداعى كيمنٸڭ وتباسىنا كٷش بەرەدٸ. ولار باتىس پەن اقش-تىڭ پۋتيندٸ اۋىزدىقتاۋعا شاماسى كەلمەي وتىرعانىن كٶرٸپ وتىر. ەرتەڭ ولار دا ارانداتۋمەن اينالىسۋى مٷمكٸن. پۋتينگە كەرەگٸ وسى. ونىڭ قييالىنداعى ەلەم وسىنداي. ول كرەملدەن كەتپەيٸنشە, ەلەمدە بەيبٸتشٸلٸك ورنامايدى.