مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا ۇلتتىق قاۋiپسiزدiكتi كٷشەيتۋ جەنە حالىقارالىق قاتىناستاردى ودان ەرi دامىتۋ قاجەت ەكەندiگiن اتاپ ٶتتٸ.
قازاقستان تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى كٷندەرٸنەن باستاپ عارىشتىق سالانى دامىتۋعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸدٸ. عارىش ايلاعى – بٷگiنگi كٷنi بٸزدٸڭ ەلەمدٸك ەكونوميكالىق سايىستاعى ماڭىزدى باسىمدىعىمىز بولىپ تابىلادى.
ياعني, حالىقارالىق ماڭىزدى جوبالاردىڭ iسكە اسۋىنا, ەلەمدٸك عىلىمي جەنە عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭٸستٸككە كiرiگۋiنە ىقپال ەتەتiن وتاندىق عارىش سالاسىن دامىتۋعا قازاقستان قانشان مٷددەلٸ بولۋى كەرەك.
قازاقستان مەن رەسەي 2004 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا «بايقوڭىر» كەشەنiن تيiمدi پايدالانۋ جٶنiندەگi ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ تۋرالى كەلiسiمگە قول قويعان. كەلiسiمدە بايقوڭىر عارىش ايلاعىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋدىڭ جەنە ونىڭ تاريحي ماڭىزى بار نىساندارىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تانىلادى. وسى رەتتە ەڭ ماڭىزدىسى قازاقستان مەن رەسەي ەكٸ جاقتى كەلٸسiم اياسىندا عارىشتىق-زىمىران قىزمەتٸن جٷزەگە اسىرۋدا ەكولوگييالىق قاۋiپسiزدiكتi قامتاماسىز ەتۋ مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ پروبلەمالارىن شەشۋ جٶنiندە بiرلەسكەن جۇمىستار جٷرگٸزۋگە ۋاعدالاسقان بولاتىن.
بٷگٸندە عارىشتىق-زىمىران قىزمەتiنiڭ قورشاعان ورتاعا تيگٸزەتٸن زارداپتارى جٶنٸندە از ايتىلىپ جٷرگەن جوق. بiرقاتار مiندەتتەردi شەشۋدە عارىش قۇرالدارىنا بالاما جوق بولعاندىقتان, «بايقوڭىر» عارىش ايلاعى قىزمەتٸنٸڭ ەكولوگييالىق قاۋiپسiزدiگiنە باعىتتالعان زەرتتەۋلەر بارعان سايىن ٶزەكتٸ مەسەلەگە اينالا تٷسكەنٸ جاسىرىن ەمەس.
ايتالىق, 2009 جىلدىڭ 23 قازانىندا قازاقستان مەن رەسەي تاراپتارى ۋلى وتىنمەن ۇشاتىن زىمىرانداردىڭ ەكولوگييالىق قاۋiپسiزدiگiن قامتاماسىز ەتۋ ٷشiن, «بايقوڭىر» عارىش كەشەنiنەن زىمىران وتىنىنىڭ اسا زيياندى قۇرامداس بٶلiكتەرiن قولداناتىن زىمىران-تاسىعىشتار مەن قۇرىلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىرانداردى ۇشىرۋعا دايىنداۋ جەنە ۇشىرۋ بارىسىنا ەكولوگييالىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ تەرتٸبٸن بەكٸتكەن بولاتىن.
بۇل جۇمىستاردى قازاقستان تاراپىنان قازعارىش قاراماعىنداعى «ينفراكوس-ەكوس» ەنشٸلەس مەملەكەتتٸك كەسٸپورنى ورىندايتىن بولىپ تاعايىندالعان-دى. «ينفراكوس-ەكوس» كومپانيياسىعارىش ايلاعىنان ۇشىرىلاتىن زىمىران-تاسىعىشتاردىڭ قورشاعان ورتاعا ەسەرٸن جان-جاقتى زەرتتەۋ, عارىش ايلاعىنا جاقىن ماڭداعى ەلدiمەكەندەردiڭ تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىق جاعدايى مەن ەلەۋمەتتٸك-گيگيەنالىق ورتاسىن تەرەڭدەتٸپ تەكسەرۋ جۇمىستارىن قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ مامانداندىرىلعان مەكەمەلەرi مەن عىلىمي ينستيتۋتتارىمەن بiرلەسە جٷرگiزەدi.
سونىمەن قاتار ەربٸر جوسپارلانعان زىمىران ۇشىرىلىمدارىنىڭ عارىش اپپاراتىن ۇشىرعانعا دەيiن دە, ۇشىرعاننان كەيٸن دە قازاقستاننىڭ اۋماعىنا كٸرەتٸن قۇلاۋ نٷكتەلەرiنەن توپىراق, اۋا, ٶسٸمدٸك, سۋ سىنامالارى, ال قىستا قار سىنامالارىن الىپ, زەرتتەۋلەر جٷرگiزەدi.
اتالمىش مەكەمە «پروتون-م» زىمىران تاسىعىشى قۇلاعان جەردٸڭ قورشاعان ورتاسىنان, ەلدiمەكەندەر مەن قىستاقتاردان 400-دەن استام سىناما الىپ, گەپتيلمەن جەنە ونىڭ ٶزگەرۋ ٶنiمدەرiمەن لاستانۋىنا زەرتتەدٸ.
ەلٸمٸزدٸڭ ەكولوگييالىق قاۋiپسiزدiگi تۇجىرىمداماسىندا كەرسەتiلگەندەي, قورشاعان ورتا نىساندارى ساپاسىنىڭ نورماتيۆتiك كٶرسەتكiشتەرi مەن قوعامنىڭ ەكولوگييالىك تۇراقتى دامۋىن كولايلى دەڭگەيگە جەتكiزۋ ٷشiن قورشاعان ورتاعا تەحنوگەندٸك ەسەردٸ ازايتۋدى قامتاماسىز ەتۋ باستى نازاردا بولۋى كەرەك.
2021 جىلى «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان سوڭعى التى جىلدا رەككوردتىق دەڭگەيدە زىمىراندار ۇشىرىلعانى بەلگٸلٸ. اتاپ ايتساق, بىلتىر «سويۋز-2» زىمىران-تاسىعىشى 12 رەت, ال كٶپ قۇلايتىن «پراتون-م» زىمىمىران-تاسىعىشى 2 رەت عارىش كەڭٸستٸگٸنە كٶتەرٸلگەن.
زىمىران-تاسىعىشتاردىڭ عارىشقا سەتتٸ كٶتەرٸلٸپ كەتەسە جاقسى. ال ولار عارىشقا جەتپەي ورتان جولدا قۇلاسا, بۇل ەلٸمٸزدەگٸ ەكولوگييالىق احۋالدى ۋشىقتىراتىنى انىق. جالپى, وسىعان دەيٸن «پراتون-م» زىمىران-تاسىعىشى بٸرٸنەشە رەت قۇلاپ, قازاق جەرٸن ۋلى گەپتيلمەن ۋلادى.
«بايقوڭىر» ارقىلى عارىشتى يگەرٸپ وتىرعان رەسەي قازاقستاندا عارىش اپپاراتتارى قۇلايتىن 7 جەردٸ بەلگٸلەگەن. مۇنى اپپاتى جاعدايداعى قۇلاۋمەن شاتاستىرماۋ كەرەك. ايتالىق, عارىشقا سەتتٸ كٶتەرلٸگەن زىمىران-تاسىعىشتار ٶز جۇمىسىن اياقتاپ, بارلىق ۋلى جانارمايلارىن جاعىپ بولعاننان كەيٸن قۇلاعان سەتتە قورشاعان ورتاعا زييانىن تيگٸزبەيدٸ.
دەسەكتە زىمىران-تاسىعىشتار قۇلاعان سەتتەردە ٶرت شىعۋ قاۋٸپٸ جوعارى بولادى. تٸلسٸز جاۋ ٶرتتٸڭ ٶزٸ قورشاعان ورتاعا ايتارلىقتاي كەسٸرٸن تيگٸزەتٸنٸ بەلگٸلٸ. سوندىقتان تٶتەنشە جاعداي قىزمەتكەرلەرٸ زىمىران-تاسىعىشتار قۇلايتىن جەرگە دەر كەزٸندە جەتتٸپ, ٶرتتٸ سٶندٸرۋٸ كەرەك.
سونىمەن قاتار عارىش اپپاراتتارى قۇلاعىندا ولاردىڭ بويىنداعى جانباي قالعان جانارمايلار از بٶلٸگٸ توپىرىراق قاباتىن ۋلايتىنىن دا ۇمىتپاعان جٶن. بٸزدٸڭ ەكولوگ عالىمدار رەسەيلٸك عالىمدارمەن زىمىران-تاسىعىشتار قۇلايتىن جەرلەردەن توپراق پەن سۋدىڭ سىنامالارىن الىپ, ۇدايى زەرتتەپ وتىرۋى ماڭىزدى.
ساراپشى ماماندار بٷگٸندە رەسەي باتىس ەلدەرٸنٸڭ ەكونوميكالىق سانكتسيياسىنا ۇشىراعاننان كەيٸن «بايقوڭىردان» زىمىران ۇشىرۋى دەڭگەيٸ بٸرشاما تٶمەندەيتٸنٸن ايتۋدا. مۇنداي جاعدايدا عارىش سالاسىنا قاتىستى ەكولوگييالىق مەسەلەلەر ازاياتىنى انىق. بٸراق كەيبٸر ساراپشىلار سانكتسييالاردىڭ كەسٸرٸنەن ورىستاردىڭ زىمىران-تاسىعىشتارى كٶپ قۇلاۋى مٷمكٸن ەكەنٸن دە ايتۋدا. قالاي بولعاندا دا بٸزدەر رەسەيدەن عارىش سالاسى بويىنشا ەكولوگييالىق كەلٸسٸمدەردٸ قاتاڭ ساقتاۋدى تالاپ ەتۋٸمٸز كەرەك. قازاقستان ەكولوگييالىق تۇرعىدان قاۋٸپسٸز عارىش سالاسىن قۇرۋعا مٷددەلٸ بولۋى تيٸس.
