– قاناعات مىرزا, سٸز بٸر ماقالاڭىزدا «60-شى جىلدارداعى قازاق جازۋشىلارى كەڭەستٸك يدەولوگيياعا قىزمەت ەتتٸ» دەگەن پٸكٸردٸ ايتاسىز. ال قازٸرگٸ ەدەبي پروتسەستٸ باقىلاپ وتىراسىز با?
[caption id="attachment_23625" align="alignright" width="183"]
قاناعات جٷكەشەۆ[/caption]
– ەرينە, قازٸرگٸ ەدەبيەتتٸڭ جايىن, قاي باعىتقا ماڭىپ بارا جاتقانىن باقىلاپ وتىرامىن. تاقىرىپتىق باعدارلارى مەن كٶتەرٸپ جٷرگەن يدەيالارىنا كٶڭٸل اۋدارامىن. جالپى, بٸزدە ٶتكەن عاسىردىڭ 60-70 جىلدارى باعدارعا الىنعان نىسانالار, يدەيالار ساقتالىپ وتىر. كەڭەس كەزٸندەگٸ «الپىسىنشىجىلدىقتاردىڭ» كٶركەم ەدەبيەت ارقىلى حالىقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸرمەك يدەياسى – قازاقتاردى ەلەۋمەتتٸك ارتتا قالعان ورتادان – اۋىلدان شىعارماۋ, قالاعا جٸبەرمەۋ باعىتىن تاڭداۋىمەن, ەدەبيەتكە عانا ەمەس, جالپى مەدەنيەتكە, ۇلتتىڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك پروگرەسٸنە توسقاۋىل قويدى. جازعاندارىنىڭ بەرٸندە نەگٸزگٸ جەلٸ رەتٸندە قالانىڭ كٶلەڭكەلٸ جاقتارىنىڭ فونىندا اۋىلدى يدەالداۋدى ۇستانۋ, جاستاردى اۋىلدان كەتپەۋگە, قالاعا قونىس اۋدارماۋعا ٷگٸتتەۋ, شىعارمالارىن ٶركەنيەتتەن قاشۋ يدەياسىن قازاق اتاۋلىنىڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋگە باعىشتاۋ ەلٸ جويىلىپ كەتكەن جوق. دەگەنمەن, جاڭاشىلدىق تا بار ەكەنٸنە كٶزجۇمبايلىقپەن قاراۋعا بولمايدى.
قازٸرگٸ قازاقتاردىڭ الدىنان كٶلدەنەڭدەگەن بار قىرسىقتىڭ تٶركٸنٸ بٸرەۋ-اق. بەرٸ حالىقتىڭ ٶركەنيەت دامۋىنىڭ اگرارلى باسقىشىندا قالىپ قويۋىنان بولىپ وتىر. يندۋسترييالى قوعامعا بەيٸمدەلە الماعان اۋىل ادامى تٷكتٸڭ جٶنٸن بٸلمەي, باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرىپ, اداسىپ جٷر. ٸستەپ جٷرگەنٸنٸڭ بەرٸ قاتە.
قازٸر قازاقتاردىڭ تەڭ جارتىسى قالاعا كەلدٸ. الايدا, ول ادامدار قالاعا كەلە سالىپ دٷنيەتانىمدارى ٶزگەرە قالمادى. جاڭا ورتاعا بەيٸمدەلە الماۋ دەرتٸنە ۇشىرادى. ەگەر ادام اۋىلدا تۋىپ-ٶسسە, مەكتەپتٸ سوندا بٸتٸرسە, ول ەشقاشاندا قالالىق بولا المايدى. اۋىلدىڭ مەنتاليتەتٸن ٶزٸمەن بٸرگە الىپ كەلەدٸ, سونىمەن ٶمٸر سٷرە بەرەدٸ. بۇل – كٸنەلاۋ ەمەس, ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق قاعيدا. پەداگوگيكادا سەنزيتيۆتٸك جاس دەگەن بار. ول ادامنىڭ 12 جاسقا دەيٸن العان تەربيەسٸ مەن بٸلٸمٸنٸڭ ودان كەيٸنگٸ دٷنيەتانىمىنىڭ كەڭەيۋٸنە ستارتتىق جاعداي جاسايتىنىن بٸلدٸرەدٸ. باستاۋىش مەكتەپتەن كەيٸن ادامداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ دٷنيەتانىمدىق باعىتىن ٶزگەرتە المايدى. «مەن قايدا كەتٸپ بارامىن? مەكتەپتەن قانداي بٸلٸم, وتباسىنان قانداي تەربيە الدىم? مەنٸڭ دٷنيەتانىمىم مەن مىنا ٶمٸر شىنايىلىعىنىڭ اراسىنداعى الشاقتىق نەدە?» دەگەن سۇراقتاردى ٶزٸنە قويا الاتىن, ٶزٸنٸڭ بەيٸمدەلە الماۋ دەرتٸن كٶرە بٸلەتٸن, وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ٶزگەرە الاتىن ادامدار ونداعان مىڭنىڭ اراسىنان بٸرنەشەۋ عانا ۇشىراسۋى مٷمكٸن.
مەن فرانتسۋز تاريحشىسى ل. فەۆردٸڭ «زييالى ادام بارلىق فورماتسييانىڭ ادامى بولا بٸلۋٸ كەرەك» دەگەنٸن جيٸ ەسكە تٷسٸرەمٸن. مٸنە, مەسەلە قايدا جاتىر. بٸز كەڭەستٸك اۋىلدا تۋدىق, سوندا ٶستٸك, كەڭەستٸك بٸلٸم الدىق. ال قازٸر تەۋەلسٸز ەلدٸڭ مەگاپوليسٸندە تۇرامىز. ەندٸ مەملەكەتتٸڭ قوجاسى ەكەنٸمٸزدٸ سەزۋ كەرەك-قوي. مىناۋ قالا, ٶندٸرٸس, زاۋىت-فابريكا, بانكتەر كٸمدٸكٸ, ولاردىڭ تٷسٸمٸن كٸم, قايدا تالاپ ەكەتٸپ جاتىر? بيلٸكتٸڭ ىندىنى نەنٸ كٶزدەيدٸ? وندايلارمەن ٸسٸمٸز جوق. سول اۋىلعا قاشۋ, تۋىستار تۋرالى ەن سالۋ, ەلدەكٸمدٸ ساعىنىپ زار يلەۋ, توي مەن حاتىم,.. قالاعا كەلٸپ العان قازاقتار دا ساناسىن بيلەگەن وسى ۇعىمداردىڭ جەتەگٸنەن شىعا الار ەمەس.
اگرارلىق سانامەن, مەنتاليتەتپەن يندۋسترييالى قوعامنىڭ پروبلەماسىن شەشۋ مٷمكٸن ەمەس. قازاقتاردىڭ بيلٸككە قاراپ, الاقان جايىپ, زارلاپ, ەڭٸرەپ جٷرٸپ, بەرٸن سۇراپ العىسى كەلەتٸنٸنٸڭ سەبەبٸ وسىندا جاتىر.
– ۇلت رەتٸندەگٸ قازٸرگٸ قازاقتىڭ الدىندا تۇرعان باستى مەسەلە نەدە دەپ ويلايسىز?
– اگرارلى قوعامنان يندۋسترييالى قوعامعا ٶتۋدە. دامىعان ەلدەردٸڭ بەرٸ يندۋسترييالى دامۋ باسقىشىنا ٶتٸپ كەتتٸ. كەيبٸر جوعارى دامىعان ەلدەر پوستيندۋسترييالى قوعامدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. ال بٸز بٸر اياعىمىز اگرارلى قوعامدا, ەكٸنشٸ اياعىمىزبەن يندۋسترييالى قوعامنىڭ تابالدىرىعىن عانا اتتاعالى تۇرمىز. دەمەك, يندۋسترييالى باسقىشتاعى ازاماتتىق قوعامعا بەيٸمدەلۋ كەرەك. سوندا حالىق ٶزٸنٸڭ تاعدىرىن ٶزٸنٸڭ قولىنا الاتىن بولادى. حالىقتىڭ ۇلت رەتٸندە قالىپتاسۋى تاۋار-اقشا قاتىناستارى ورنىققان, دامۋدىڭ يندۋسترييالى باسقىشىنا ٶتكەن ەلدەردە, ازاماتتىق جەنە قۇقىقتىق قوعام ورناتۋ ٷدەرٸسٸندە جٷزەگە اساتىنى بەلگٸلٸ.
– «اۋىلىم – التىن بەسٸگٸم» دەگەن پافوستى تاستاپ, جازارماندار قانداي تاقىرىپقا قالام تەربەۋ كەرەك?
– قالا ادامىنىڭ مەنتاليتەتٸ, ٶمٸرٸ, ماقساتتارى مەن ارماندارى كٶركەم ەدەبيەتتەن سيپات الۋى كەرەك. بۇل تاقىرىپ اۋىل ادامىنىڭ قالاعا قارسى, جەككٶرٸنٸشتٸ كٶزٸمەن ەمەس, قالا ادامىنىڭ شىنايى جان ەلەمٸنە ٷڭٸلە بٸلۋ دەڭگەيٸندە اشىلۋى كەرەك.
كەڭەس كەزٸندە قازاق جازۋشىلارىنىڭ الدىنا ٶندٸرٸس تاقىرىبىنا شىعارما جازۋ مٸندەتٸ ٷنەمٸ قويىلىپ وتىردى. بٸراق, قالامگەرلەر ول مٸندەتتٸ ورىنداي المادى. ونىڭ ەكٸ سەبەبٸ بولدى. بٸرٸنشٸسٸ – قالا ٶنەركەسٸبٸ, ٶندٸرٸس, تەحنولوگييا, عىلىم – قازاق جازۋشىلارىنىڭ تٶل ستيحيياسى ەمەس ەدٸ. ەكٸنشٸدەن, بۇل باستىسى, قازاق تٸلٸندە يندۋسترييالى قوعام ادامىنىڭ لينگۆەماسى قالىپتاسپاعان بولاتىن.
قازٸر دە سولاي, وسى ەكٸ سەبەپتٸ ەسكەرە وتىرىپ, بىلاي قورىتىندى جاساۋعا بولادى. قازاق تٸلٸ يندۋسترييالى قوعامنىڭ ەدەبي تٸلٸ رەتٸندە ورنىقپايىنشا, بۇل تٸلدە يندۋسترييالى باسقىشتاعى ازاماتتىق قوعام ٶكٸلٸنٸڭ بەينەسٸ جاسالمايدى. دەمەك, تاياۋداعى ونجىلدىقتاردا قازاق ەدەبيەتٸ مەن ٶنەرٸ توقىراۋدان سىتىلىپ شىعا المايدى.
يە, قازٸرگٸ ادامداردىڭ جان ەلەمٸندە قايشىلىق كٶپ. قالا ادامىنىڭ مەنتاليتەتٸندە جالپىلداپ سىرلاسا كەتپەيتٸن تۇيىقتىق, يندۆيدۋاليزم, پراگماتيزم باسىم بولادى. وسىلاردىڭ بەرٸ اۋىلدان كەلگەن جازۋشىعا ۇنامايدى. بٸراق, ونداي «كەمشٸلٸكتەردٸڭ» الدىڭعى قاتارلى قوعام ادامدارىنىڭ بەرٸنە تەن ەكەندٸگٸن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. تٷپتەپ كەلگەندە, قازاق جازۋشىسى وسىنداي «جاعىمسىز» دەپ سانايتىن قاسيەتتەردٸڭ استارىنان قالالىقتاردىڭ ادامي ساپالىق قاسيەتتەرٸن, وتانشىلدىعىن كٶرە بٸلۋٸ كەرەك. بالا كەزدەن قۇلاعىمىزعا قۇيىپ تاستالعان «اۋىلدا ەت بار, قايماق بار, قالالىقتار ناندى ساتىپ جەيدٸ» دەگەن كٸنەلاۋدىڭ قۇيرىعىنان ۇستاپ الىپ, قايتكەندە قازاقتى ٶركەنيەتكە قوستىرماۋدى كٶزدەگەن شىعارمالار جازۋدان كەسكٸن باس تارتۋ كەرەك.
وسى يدەيانى مەن 1984 جىلى «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە جارييالانعان «قالاعا نەگە قىرىن قارايمىز?» دەگەن العاشقى ماقالامدا كٶتەرگەن ەدٸم. سول يدەيام ٷشٸن جازۋشى بٸتكەن جابىلىپ مەنٸ جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ, جىل بويى سٸلٸكپەمدٸ شىعارعان بولاتىن. بۇدان كەيٸن دە توقتاپ قالماي, وسى تاقىرىپتى جالعاستىرىپ, بٸر تالاي ماتەريال جازدىم. ولار «جۇلدىزدا», «قازاق الماناحىندا», ت. ب. باسىلىمداردا جارييالاندى. جىل ٶتكەن سايىن مەنٸڭ قالاشىل يدەياما قارسىلىق ازايا بەردٸ. قازٸر مەن قازاق جازۋشىلارىنىڭ نەبەرٸ 30 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاقتى اۋىلدان شىعارماۋ, قالاعا كەلتٸرمەۋ باعىتىنىڭ تەرٸس ەكەنٸن, ۇلتتىق پروگرەستٸ قالادان ٸزدەۋ كەرەك ەكەنٸن تٷسٸنٸپ العان العىرلىعىنا ريزا ەكەنٸمدٸ بٸدٸرە كەتكٸم كەلەدٸ.
– ال قازٸر شەتەل جازۋشىلارى نە جازىپ جاتىر? ولاردى وقيسىز با?
– شەت ەل كٶپ. ولاردىڭ جازۋشىلارى ودان دا كٶپ. بەرٸنٸڭ شىعارمالارىن وقىپ تاۋىسۋ مٷمكٸن ەمەس, كەرەك تە ەمەس. ال ولاردىڭ اراسىنان جالپى ادامزاتتىق مەسەلەلەردٸ كٶتەرگەن, اسا ماڭىزدىلارىن, بٸز ٷشٸن دە رۋحاني پايدالىلارىن قاداعالاپ وتىرۋ قاجەت. ناعىز فيلوسوف ادامعا, جالپى دامۋعا, ماڭىزدى قوعامدىق قۇبىلىستارعا قاتىستى سٶز بولعاندا, «مەنٸڭ ول تٷيەدە جٷگٸم جوق» دەپ ايتا المايدى.
جىل سايىن بٸرەر اپتا دەمالۋعا بارعاندا وقىماسقا بولمايدى دەگەن, كەڭ تانىمال اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىن كٶتەرگەنٸمشە الا كەتەتٸن ەدەتٸم بار. شەتەلدٸكتەر دە تٷپتەپ كەلگەندە ادامدى, قوعامدى جازادى, قازٸرگٸ زاماننىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن قوزعايدى. رەي برەدبەري, گەرمان گەسسە, دجوردج ورۋەلل – بۇلاردى قازٸرگٸ دٷنيەجٷزٸ ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيكتەرٸ دەۋگە بولادى.
اعىلشىن ولدوس حاكسلي «و ديۆنىي نوۆىي مير» اتتى شىعارماسىندا الداعى عاسىرلارداعى مٷمكٸن بولار «يدەال قوعامدى» سيپاتتاعان. ول شىعارمادا ەيەلدەر بالا كٶتەرمەيدٸ, بالانى تٸرٸدەي تاپپايدى. گەندٸك ينجەنەرييانىڭ جەتٸستٸگٸنە سٷيەنٸپ, تەحنولوگييامەن دٷنيەگە كەلگەن ۇرپاق كاستالارعا بٶلٸنٸپ تاستالادى. وسىنداي ادامدى پروبيركادا ٶسٸرۋگە كٶشكەندە ٶركەنيەتتٸڭ جاعدايى نە بولماق? بٸز قايدا كەتٸپ بارا جاتىرمىز? ادامعا تەن سەزٸمدەر قايدا قالادى? ماحاببات, ارمان, ادامگەرشٸلٸك دەگەندەر قايدا قالماق? مٸنە, اۆتور وسىنداي سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەيدٸ. مۇنىڭ ادامزاتتىڭ مورالدىق ابريسٸن جامان جاققا ٶزگەرتٸپ جٸبەرۋ مٷمكٸندٸگٸنە الاڭدايدى.
پ. كوەلو «الحيميك» رومانىندا قاراپايىم يدەيا ارقىلى ٷلكەن فيلوسوفييالىق وي تۋىنداتادى. وندا بٸر بەيشارا ادام سيپاتتالادى. ول قولىمنان ەش نەرسە كەلمەيدٸ دەپ ويلايدى. بٸردە بازارعا بٸر نەرسەنٸ ساتۋعا الىپ بارادى. ودان ماردىمسىز بولسا دا پايدا كٶرەدٸ. سودان كەيٸن ول تٸرشٸلٸگٸن جانداندىرا باستايدى. اقىرى بٸر كەسٸپكە جارماسادى. ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ كەسٸپتٸڭ كٶزٸن تابادى. ارادا ونداعان جىل ٶتكەندە بەرٸن بٸلەتٸن جەنە ٶزٸندە بەرٸ بار ادام بولىپ شىعادى. سوندا اۆتوردىڭ ۇسىنىپ وتىرعان يدەياسى «سەن باستا» دەيدٸ. كەدەيمٸن, باقىتسىزبىن دەپ وتىرا بەرمە. قولىڭنان كەلەتٸن كەز كەلگەن ٸسپەن اينالىس. الدىڭا ماقسات قوي دا, وعان جەتۋ ٷشٸن ەرەكەت ەت. ەرەكەتتٸ باستاساڭ. بٷكٸل ەلەم ساعان كٶمەكتەسەدٸ.
ادامنىڭ دٷنيەتانىمىن ٶزگەرتٸپ, ناقتى ەرەكەتكە جەتەلەيتٸن وسىنداي يدەيانى باسقا تٷسكەنٸن زارلاپ ايتىپ, ومالىپ وتىرا بەرگەندٸ عانا بٸلەتٸن بٸزدٸڭ قازاقتاردىڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋ كەرەك-اق. ال بٸزدٸڭ ادامدار «بٸزدەن نە شىعادى?», «مەنٸڭ داۋىس بەرگەنٸمە نە قاراپ تۇر?», «بٸزدٸڭ سٶزٸمٸزگە قۇلاق اسىپ جاتقان كٸم بار?» دەپ وتىرا بەرەدٸ. الاقان جايىپ سۇراۋدى عانا بٸلەدٸ. ٶز باستارىنا قارا اسپاندى تٶندٸرٸپ, ەرەكەتسٸز وتىرا بەرەدٸ.
باتىس ەدەبيەتٸندە ادامداردى العا جەتەلەيتٸن, وي سالاتىن شىعارمالار كٶپ. كٸتاپ وقىلماي جاتىر دەگەن – قاتە تٷسٸنٸك. كٸتاپ وقىلىپ جاتىر. كەرەمەت تاماشا كٸتاپتار دا جازىلۋدا. ولاردىڭ اراسىندا كەڭ تارالىپ, قولدان-قولعا ٶتٸپ جاتقان شىعارامالار از ەمەس.
بٸزدٸڭ قالامگەرلەر وت باسىنىڭ, وشاق قاسىنىڭ وقيعالارىن تٸزٸپ, باقتاشىنىڭ كەيپٸن سومداپ بولدى-عوي. ەندٸ يندۋستريالدى قوعام ادامىنىڭ بەينەسٸن سيپاتتايتىن كەز كەلدٸ. بٸراق, قازاق تٸلٸنٸڭ توقىراۋىنا بايلانىستى قازاق ويى مەن يدەياسىنىڭ توقىراۋ شاعىنا تاپ بولىپ وتىرمىز. قازٸر ەدەبيەت تولىق تىعىرىققا تٸرەلدٸ.
– و. سٷلەيمەنوۆ: «XX عاسىردا بٸز ۇلى وقىرمان قالىپتاستىردىق» دەيدٸ. مەنٸمشە, قازٸر سول وقىرماندار ايتىستىڭ كٶرەرمەنٸنە اينالىپ كەتكەن سيياقتى. سٸزدٸڭ شە وسى ايتىستى ٶزٸڭٸز جيٸ ايتاتىن كلاسسيكالىق ٶنەرگە جاتقىزۋعا بولا ما?
– و. سٷلەيمەنوۆ: «XX عاسىردا بٸز ۇلى وقىرمان قالىپتاستىردىق» دەۋٸمەن قوسا, «سول ۇلى وقىرماندى جوعالتىپ الدىق» دەپ تە قىنجىلعان بولاتىن.
شىنايىلىعىندا, مەن وقىرمان جوعالعان جوق, وعان ۇسىناتىن تاتىمدى كٸتاپ جوعالدى دەر ەدٸم. جازۋشى وقىرمانعا زاماناۋي ٶمٸر شىندىعىن بەينەلەپ بەرە الاتىن شىعارما ۇسىنا الماعاندا, وقىرماننىڭ تابىلعان ەرمەككە اۋىسىپ كەتۋٸ زاڭدى. قازاق زييالى قاۋىمى بۇقاراعا ايتىستان باسقا نە ۇسىنىپ وتىر?
ايتىس – كەڭٸستٸكتە تارالۋى تۇيىقتالعان (تەك اۋىلدا), ۋاقىت شەڭبەرٸندە كەزەڭدٸك (تەك اگرارلى باسقىشتا) تارالاتىن, ٶمٸرشەڭدٸگٸ جاعىنان زاماناۋي ادامنىڭ رۋحاني تالابىن قاناعاتتاندىرا المايتىن, سٷيرەتٸلٸپ كەلە جاتقان ٶنەرگە اينالدى. ايتىستى تاماشالاۋ ٷشٸن ۋاقىت كەرەك. قالاداعى قاربالاس ٶمٸر كٷنٸ بويى ايتىسكەرلەردٸڭ سايىسىن تىڭداۋعا مۇرشا بەرمەيدٸ. «ايتىس قالادا دا ٶتٸپ جاتىر عوي» دەگەن ۋەج تابىلارى انىق. بٸراق شاھارلاردا ايتىسقا باراتىندار – كەشە عانا اۋىلدان كەلگەن اعايىندار.
مەن ايتىستىڭ دامۋىنا قارسى ەمەسپٸن, ەگەر ول يندۋستريالدى ٶمٸردٸڭ شىندىعىن اشا الاتىن بولسا. ەڭ باستىسى, ول كەلەر ۇرپاقتىڭ ساناسىنا جەتەتٸن بولسا. جارايدى, ايتىستى سەن تىڭدايسىڭ, مەن تىڭدايمىن. ال بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرٸمٸز ونى قابىلداماسا, ودان نە قايىر?
اگرارلى قوعامداعى ٶنەر يندۋستريالدى قوعامدا ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن, جاڭا جاعدايعا بەيٸمدەلۋٸ, دەۋٸر ادامىن ٶزٸنە تارتاتىنداي, ونىڭ جان ەلەمٸن باۋراپ الاتىنداي بولۋى كەرەك. ايتىس جاڭا زامانعا بەيٸمدەلە الماي وتىر.
سۇحباتتاسقان قانات تٸلەۋحان,
«جۇلدىزدار وتباسى» جۋرنالى
