قوعامدىق دامۋدىڭ زاماناۋي كەزەڭٸندە جاساندى ينتەللەكت قازاقستاندا جەنە باسقا ەلدەردە يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق سەرپٸلٸستٸڭ, اقپاراتتىق-تەحنولوگييالىق ٸزدەنٸستەردٸڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸ جەنە كاتاليزاتورى بولىپ سانالادى سونىمەن قاتار جاڭا دەۋٸردٸڭ ("يندۋسترييا 4.0") ٶزٸندٸك ينديكاتورى رەتٸندە تانىلادى [1]. بۇل تۇراقتى زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگييالىق شەشٸمدەردٸ كٶپتەگەن حالىقارالىق جەنە وتاندىق digital-كورپوراتسييالار جيٸ باستايتىندىعىنا بايلانىستى, بۇل جاساندى ينتەللەكتتٸ ەكونوميكانىڭ ەرتٷرلٸ سالالارىنا, سونىڭ ٸشٸندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جەنە, ەرينە, فارماتسەۆتيكاعا ەنگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ [2].
فارماتسەۆتيكا سالاسى ەرەكشە سالا بولىپ تابىلادى, ٶيتكەنٸ ول دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن مەديتسيناعا قاتىستى ەلەۋمەتتٸك سۇرانىستاردى ورىنداۋعا جەنە حيمييا مەن بيوتەحنولوگييا سيياقتى سالالارمەن جاناما تٷردە كوررەلياتسييالاۋعا ارنالعان [3]. سونىمەن قاتار, فارماتسەۆتيكادا, ت. ە. موروزوۆا, ە. ن. حوسەۆا, و. ا. ۆارتانوۆا, س. م. رىكوۆا دەل اتاپ ٶتكەندەي, ەرەكشە جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ەسكەرۋ قاجەت, ول قاتەلٸكتەر, دەلسٸزدٸكتەر مەن كونۆەنتسييالاردىڭ الدىن الۋعا جەنە الىپ تاستاۋعا نەگٸزدەلگەن بەلگٸسٸزدٸك فاكتورىنىڭ بولۋىن بولجايدى, ونى يننوۆاتسييالىق وزىق تەحنولوگييالار جاعدايىندا عانا ٶنەركەسٸپتٸك كٶلەمدە قامتاماسىز ەتۋگە بولادى, ولاردىڭ بٸرٸ قازٸرگٸ ۋاقىتتا جاساندى ينتەللەكت بولدى [4]. ك.ۆ. بالاكيننٸڭ وسى سالا ٷشٸن ماڭىزدىلىعىن دەلەلدەيتٸن بٸرلەسكەن اۆتورلارمەن پٸكٸرٸنە سٸلتەمە جاساۋ كەرەك, ولار بۇل سالا ٷشٸن جاڭا بۋىننىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق يننوۆاتسييالارى, سونداي-اق دەرٸلٸك جەنە ٶزگە دە مەديتسينالىق پرەپاراتتاردىڭ, ەسٸرەسە سىني جاعدايلاردا (COVID-19 پاندەميياسىنىڭ مىسالىندا) تيٸمدٸ جەنە جىلدام شىعارىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان smart-تەحنولوگييالار سيياقتى كومپونەنتتەردٸڭ ماڭىزدىلىعى دەلەلدەنەدٸ [5]. ايتا كەتۋ كەرەك, قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٷكٸل ەلەمدە فارماتسەۆتيكالىق كومپانييالار جاساندى ينتەللەكت نەگٸزٸندە ەر تٷرلٸ قۇرالداردى بەلسەندٸ قولدانادى [6].
جاساندى ينتەللەكت (جي) ادامنىڭ مٸنەز-قۇلقىنا ەلٸكتەيتٸن ماشينالار تۋرالى عىلىم رەتٸندە كٶرٸنەدٸ [7]. جاساندى ينتەللەكت ٶز قىزمەتٸن ارنايى الگوريتمدەردٸڭ كٶمەگٸمەن جٷزەگە اسىرادى جەنە تەرەڭ ماشينالىق وقىتۋ مٷمكٸندٸكتەرٸمەن بٸرٸكتٸرٸلەدٸ, بۇل كٷن سايىن كٶپتەگەن فارماتسەۆتيكالىق دەرەكتەردٸ جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. جاساندى ينتەللەكت ارتىقشىلىقتارعا دا, پروبلەمالارعا دا ەكەلەدٸ.
اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ نەگٸزگٸ مەسەلەلەرٸ قازٸرگٸ زامانعى اكت جەنە جاساندى ينتەللەكتتٸ بەلسەندٸ پايدالانۋعا نەگٸزدەلگەن جاھاندىق تسيفرلاندىرۋدان تۋىندايتىن اقپاراتتىق تەۋەكەلدەرمەن بايلانىستى. اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸنە جاتاتىندار: مەديتسينالىق جەنە قوعامدىق قاۋىمداستىقتاردىڭ جاڭا تەحنولوگييالارعا سەنٸمسٸزدٸگٸ; كٶپتەگەن فارماتسەۆتيكالىق جەتكٸزۋشٸلەردٸڭ ينتەگراتسييالىق باعدارلامالىق جاساقتامانى پايدالانۋعا دايىن ەمەستٸگٸ; كٶپتەگەن فارماتسەۆتيكالىق كومپانييالاردىڭ بيۋدجەتٸن شەكتەۋ جەنە ت.ب. [8]. بەلگٸلەنگەن جەنە باسقا مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن ەرتٷرلٸ شەشٸمدەردٸ تەز جەنە دەل قابىلداۋعا كٶمەكتەسەتٸن جاساندى ينتەللەكت جاعدايىندا قاۋٸپسٸزدٸكتٸ باعالاۋ مەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان سەنٸمدٸ جەنە اۆتوماتتاندىرىلعان قۇرالدارى قاجەت.
فارماتسەۆتيكادا اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ٷشٸن جاساندى ينتەللەكتتٸ قولدانۋ پەرسپەكتيۆالارى, بٸزدٸڭ ويىمىزشا, فارماتسەۆتيكالىق كومپانييالار ٷلكەن دەرەكتەر بازالار مەن بولجامدى اناليتيكا قۇرالدارىنىڭ مەسەلەلەرٸن شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق پروتسەستەردٸ ەنگٸزۋ قاجەت ەكەنٸن كٶبٸرەك تٷسٸنەتٸندٸگٸنە نەگٸزدەلگەن. سونداي-اق, كٶپتەگەن ٸرٸ فارماتسەۆتيكالىق كومپانييالاردىڭ مىسالىندا جاساندى ينتەللەكت ولاردىڭ بيزنەسٸن ٶزگەرتٸپ قانا قويماي, اقپاراتتىق جەنە كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك سالاسىندا دا بەلسەندٸ قولدانىلاتىنىن اتاپ ٶتكەن جٶن. ولاردى قولدانۋدىڭ نەگٸزگٸ مىسالدارىن اتاپ ٶتەيٸك: جەلٸلٸك ترافيكتە اۋىتقۋلاردى انىقتاۋ; زيياندى باعدارلامالاردى انىقتاۋ جەنە ولاردى جٸكتەۋ; پايدالانۋشىلاردى تانۋ جەنە ولارعا قول جەتكٸزۋدٸ باقىلاۋدى ورناتۋ; CNNS RNNS مەن GNNS ەدٸستەرٸ جەنە ولاردى جٷيەلٸ تٷردە بٸرٸكتٸرۋ; فيشينگتٸك ەلەكتروندىق پوشتانى انىقتاۋ; پايدالانۋشىلاردىڭ مٸنەز-قۇلقىن باعالاۋ جەنە ٸشكٸ قاۋٸپتەردٸ انىقتاۋ; RNN كٶمەگٸمەن قوسىمشالاردىڭ باستاپقى كودىن ٶڭدەۋ; تەۋلٸك بويى مونيتورينگ جەنە باسقالار [9]. ولاردى پايدالانۋ فارماتسەۆتيكالىق كومپانييالارعا تۋىندايتىن ىقتيمال قاۋٸپتەرگە تەزٸرەك جەنە بەلسەندٸ جاۋاپ بەرۋگە, سونىمەن قاتار كومپانييالاردىڭ اقپاراتتىق جٷيەلەرٸنە كٸرەتٸن قۇپييا دەرەكتەردٸ قورعاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
وسىلايشا, فارماتسەۆتيكادا جاساندى ينتەللەكتتٸ قولدانۋدىڭ مەسەلەلەرٸ مەن پەرسپەكتيۆالارىن بٸلە وتىرىپ, بيزنەس پەن مەملەكەت ٷشٸن دە, فارماتسەۆتيكالىق قىزمەتتەردٸ پايدالاناتىن ادامداردى زاماناۋي كيبەرقىلمىسكەرلەردەن قورعاۋ ٷشٸن دە ٷلكەن ارتىقشىلىقتار الۋعا بولاتىندىعىن اتاپ ٶتۋگە بولادى. قازٸرگٸ زامانعى جاساندى ينتەللەكت فۋنكتسييالارى (كەڭ دەرەكتەر بازالارىن باقىلاۋ, تەۋەكەلدەردٸ ساندىق جەنە ساپالىق باعالاۋ جەنە باسقالار) فارماكومپانييالاردىڭ ٶندٸرٸستٸك جەنە كوممەرتسييالىق قىزمەتٸنٸڭ بٷكٸل ٶمٸرلٸك تسيكلٸ بويى قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ينتەللەكتۋالدى ينتەللەكتتٸ اقپاراتتىق جەنە كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك ەكوجٷيەسٸنە ينتەگراتسييالاۋ شارتتارىنداعى فارماكومپانييالاردىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ارتىقشىلىقتارىنا مىنالار جاتادى: جي-تٸڭ ەرەكشە قابٸلەتتەرٸ ارقىلى دەرەكتەردٸ جاقسىراق قورعاۋ; ەڭ نەزٸك شابۋىلداردى بەلگٸلەۋ, بارلىق وقيعالارعا جاۋاپ بەرۋ مٷمكٸندٸگٸ; جاۋاپ بەرۋ جەنە انىقتاۋ تسيكلٸنٸڭ ۋاقىتىن ازايتۋ ارقىلى ۋاقىتتى ٷنەمدەۋدٸڭ ٶسۋٸ; تەۋەكەلدەردٸ سالدارىن ازايتۋ بويىنشا اناليتيكالىق شەشٸمدەر قابىلداۋدى جەدەلدەتۋ ارقىلى ولاردى تەز ارادا باعالاۋ; قاۋٸپسٸزدٸك حاتتامالارىنا كومپانييانىڭ برەند بەدەلٸن قورعاۋ جەنە سەنٸمدٸلٸكتٸڭ ارتۋى; كليەنتتەر مەن قىزمەتكەرلەردٸڭ قاناعاتتانۋ دەڭگەيٸن كٶتەرۋ; بەسەكەلەستٸك ارتىقشىلىقتاردى ارتتىرۋ جەنە ت.ب.
ديدار بيتمانوۆ, ٸسكەرلٸك ەكٸمشٸلٸك دوكتورى
ەدەبيەتتەر:
- يسكۋسستۆەننىي ينتەللەكت ي تسيفروۆىە فابريكي: كاك ۆنەدريايۋتسيا ەلەمەنتى يندۋستريي 4.0 نا كازاحستانسكيح پرەدپريياتيياح. https://primeminister.kz/ru/news/reviews/iskusstvennyy-intellekt-i-cifrovye-fabriki-kak-vnedryayutsya-elementy-industrii-4-0-na-kazahstanskih-predpriyatiyah
- كيمادزە م.ي., كوندراتوۆ س.يۋ. ترەندى ي پەرسپەكتيۆى پريمەنەنييا يسكۋسستۆەننوگو ينتەللەكتا ۆ ورگانيزاتسيي فارماتسەۆتيچەسكوگو دەلا // ەكونوميك 2: توم 11. № 11ا. 2011. س. 343-350. DOI:
- كونترول بەزوپاسنوستي لەكارستۆەننىح سرەدستۆ. پراكتيچەسكيە ۆوپروسى فارماكونادزورا, ت. ە. موروزوۆا, ە. ن. حوسەۆا, و. ا. ۆارتانوۆا, س. م. رىكوۆا. مەديتسينسكوە ينفورماتسيوننوە اگەنتستۆو 2014 – 112 c
- كۋزنەتسوۆ د.ا., كورجاۆىح ە.ا., موشكوۆا ل.ۆ. ينفورماتسيوننايا بەزوپاسنوست فارماتسەۆتيچەسكوي ورگانيزاتسيي: پودحودى ك وتسەنكە ي پروتيۆودەيستۆييۋ ۋگروزام. ۆەستنيك نوۆىح مەديتسينسكيح تەحنولوگيي. 2012 https://cyberleninka.ru/article/n/informatsionaya-beopasnost-farmatsevticheskoy-organizatsi-podhody-k-otsenke-i-protivodeystviyu-ugrozam
- بالاكين ك.ۆ., ايگينين ا.ا., يۆاششەنكو ا.ا. روسسييسكايا فارماتسەۆتيچەسكايا وتراسل ۆ گوريزونتە 2030: اناليتيچەسكيي وبزور. بيوفارماتسەۆتيچەسكيي كلاستەر «سەۆەرنىي». 2021. – 62 س.
- Wong, C. H., Siah, K. W., & Lo, A. W. (2019a). Estimating Clinical Trial Success Rates and Related Parameters in Oncology. In SSRN Electronic Journal. Elsevier BV. https://ssrn.com/abstract=3355022
- بۋدۋششەە پروياسنياەتسيا: پروگنوز رازۆيتييا سەكتورا مەديكو-بيولوگيچەسكيح ناۋك ي زدراۆووحرانەنييا نا پەريود دو 2022 گودا. – Deloitte Centre for Health Solution, 2017. – 36 س.
- پرونچەۆ گ.ۆ. و پروبلەماح ينفورماتسيوننوي بەزوپاسنوستي يسپولزوۆانييا ينفورماتسيوننو-كوممۋنيكاتسيوننىح تەحنولوگيي ي يسكۋسستۆەننوگو ينتەللەكتا ۆ تسيفروۆوم زدراۆووحرانەنيي/: سوتسيالنو-گۋمانيتارنىە زنانييا № 2: 2022 - 100 c
- گۋسەۆ ا.ۆ., دوبريدنيۋك س.ل. يسكۋسستۆەننىي ينتەللەكت ۆ مەديتسينە ي زدراۆووحرانەنيي // ينفورماتسيوننوە وبششەستۆو. 2017. № 4-5. س. 78-93.
- Artificial Intelligence Market Size, Share & Trends Analysis Report by Solution, By Technology (Deep Learning, Machine Learning, Natural Language Processing, Machine Vision), By End Use, By Region, And Segment Forecasts,
2021-2028. – San Francisco: Grand View Research, 2021. – 125 p.
