وسى رەتتە كٶز جەتەر تاريحىن قالامەن اتتاپ, قاعازعا تاقتاپ قويعان ەلگە قىزىعا دا, قىزعانا دا قارايسىڭ. حاتتاۋلى تاريح – حالىق بولمىسىنىڭ رۋحاني, مەدەني ٶرٸسٸنە بەرٸلگەن تٶلقۇجات. ونداي ەلدٸڭ ەلەمدٸك دامۋداعى كٸمنٸڭ-كٸم بولعانىن ساراپقا سالار تۇستا الدىنا جان سالماي كەتەتٸنٸ دە سوندىقتان.
قازاق قاۋىمىنىڭ قولىنا قالام العان ساناسى ساردار ازاماتتارىنىڭ قاي-قايسىسى بولسىن, ەسٸرەسە حح عاسىردىڭ العاشقى شەڭبەرٸنەن باستاپ تاريحي دەرەكتەرگە دەن قويا باستاۋىنىڭ سەبەبٸن بٸز وسى جايدارمەن بايلانىستىرا قاراۋىمىز كەرەك. ٶيتكەنٸ «الاش قوزعالىسىنا قاتىسىپ, «الاش» پارتيياسىن قۇرىسىپ, الاشوردا ٷكٸمەتٸن جاساعان قايراتكەرلەر ٸشٸنەن قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ التىن دٸڭگەك, سوم تۇعىرلارى شىقتى. وتارشىلدىقپەن شايقاس, ارتتا قالۋشىلىققا قارسىلىق, ناداندىقتى مانسۇق ەتۋ, ازات, تەۋەلسٸز دەموكراتييالىق, دەربەس مەملەكەت قۇرۋدى بيٸك نىسانا ەتۋ, بەلگٸلٸ بٸر تاپ مٷددەسٸ ەمەس, جالپى ۇلت ماقساتى ٷشٸن كٷرەسٸ, ٶركەنيەتتٸ نىسانا ەتۋ – بۇل اعىمدا بولعان ۇلىلى-كٸشٸلٸ ازاماتتاردىڭ بارشاسىنىڭ دٷنيەتانىمىنا ورتاق, ەرەكشە قاسيەت» [1,424-ب] بولدى. ۇلت تاريحىنىڭ مەندٸ تۇستارى ا.بايتۇرسىنوۆ, ە.بٶكەيحانوۆ, م.دۋلاتوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, م.جۇماباەۆ, ج.دوسمۇحامەدوۆ, س.سەيفۋللين, م.ەۋەزوۆ شىعارمالارىندا قامتىلا باستاعان. قازاق ەلٸ تاريحىنىڭ ەدەبيەتتەگٸ كٶرٸنٸسٸ سول دەۋٸردەگٸ قازاق ەدەبيەتتانۋىنىڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸندە كٶرٸنٸس تاۋىپ, ەر قىرىنان سٶز بولدى. بۇل ەجەلدەن-اق كٶركەم ەدەبيەت پەن تاريحتىڭ اراقاتىناسى سٶز بوپ كەلە جاتقان قازاق ەدەبيەتتانۋ عىلىمىندا دا تٷبٸرلٸ مەسەلە ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. الايدا تٷبٸرٸ تەرەڭ, تٷبەگەيلٸ شىندىقتى جٷيەلەپ, ۇلتتىق عۇمىرنامانىڭ ەلەمدٸك دامۋداعى دارا تۇستارىن اشىپ كٶرسەتۋدٸڭ العاشقى تالپىنىستارىنا تالاعى تار زامان تۇساۋ سالىپ باقتى.
ۇلت تاريحىنىڭ شىندىعىنان جاسقانۋدىڭ كوممۋنيستٸك يدەولوگييانىڭ كٷشتٸ قارۋلارىنىڭ بٸرٸنە اينالۋى دا سول حح عاسىردىڭ بولمىسىنداعى تانىمدىك كەرەعارلىقتىڭ كەرەمەت مىسالى بولىپ قالا بەرمەك. سولاي دەگەنمەن حالىق زەردەسٸ بۇعاۋعا دا, بۇراۋعا دا كٶنبەيتٸن قۋات. حالىق زەردەسٸ ەشقاشان دا ۇمىتشاقتىق كەسەلٸنە ۇشىراعان ەمەس. ال زەردەنٸڭ زەرلٸ نۇسقالارىنا زەر سالا قاراپ, قارا قىلدى قاق جارار ەدٸلەت بيٸگٸنەن پايىمداۋ – سول حالىقتىڭ قاناتتى پەرزەنتتەرٸنٸڭ پارىزى بولعان.
بٸزگە تۇستاس دەۋٸردە, العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ, وسى ٷدەدەن شىققان جازۋشى ٸليياس ەسەنبەرلين بولدى. ونىڭ التى كٸتاپتان تۇراتىن تاريحي ەپوپەياسى سٶز ٶنەرٸنٸڭ ەلەمدٸك نۇسقاسىنا قوسىلعان تاريحتى كٶركەمدٸك پايىمداۋدىڭ, ەدەبيەتتەگٸ الاشتىق ماقسات پەن ۇلتتىق رۋح كٶرٸنٸسٸنٸڭ ٷزدٸك ٷلگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرمەك.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ جازۋشىنىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولۋى قارساڭىندا «اقيقات شىندىق تەمٸر شىمىلدىقتىڭ ار جاعىندا تۇتقىندالىپ, اتا تاريحىنىڭ «اقتاڭداقتارىن» زەرتتەۋ تىيىم سالىنعان جىلدارى ٸلەكەڭ قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ العاشقىسى بولىپ قيىن دا كٷردەلٸ تاقىرىپقا – قازاق حاندىعىنىڭ بوستاندىق پەن تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى كٷرەسٸ تاقىرىبىنا قالام تارتىپ قانا قويعان جوق, ٶزٸنٸڭ ەپيكالىق قۇلاشى, حالىق ٶمٸرٸنٸڭ سان الۋان قىرىن كەڭ قامتۋى, قازاق تاريحىنىڭ كەمەڭگەر كٶسەمدەرٸنٸڭ قايتالانباس بەينەلەرٸن سومداۋى جاعىنان ٶزگە تۋىندىلاردان وق بويى الدا تۇرعان تالانتتى شىعارماسى – «كٶشپەندٸلەر» تاريحي تريلوگيياسىن دٷنيەگە ەكەلدٸ. بٷگٸندە دٷنيە جٷزٸنٸڭ كٶپتەگەن حالىقتارىنىڭ تٸلٸنە اۋدارىلىپ, ەلدەنەشە رەت باسىلعان جازۋشىنىڭ وسى ەڭبەگٸن حاندىق دەۋٸردەگٸ قازاق ٶمٸرٸنٸڭ ەنتسيكلوپەديياسى دەسەك ارتىق بولا قويماس» [2,3-ب] - دەپ جازعانىنداي بۇل شىعارمانى قازاق حالقىنىڭ باعا جەتپەس كٶركەم تۋىندىسى ەرٸ ەشقانداي شىعارمامەن تەڭەستٸرۋگە بولمايتىن ورنى بٶلەك تاريحي, عىلىمي جاعىنان كەڭ قامتىلعان كەسەك دٷنيە دەگەنٸمٸز ورىندى.
راس, ەسەنبەرليننٸڭ تاريحي تاقىرىپقا جازىلعان روماندارىنان بۇرىن دا وداق كٶلەمٸندە فۋندامەنتالدٸ تاريحي شىعارمالار جارىق كٶرگەن. الەكسەي تولستويدىڭ «بٸرٸنشٸ پەتر», ۆاسيليي ياننىڭ «شىڭعىسحان», گ.گامساحۋردييانىڭ «داۆيد IV سترويتەل» تاعى باسقا روماندار سٶز جوق تاريحتا ٷلكەن ورنى بار, ولاردىڭ اۆتورلارى دا ٶتە تالانتتى تانىمال تۇلعالار. بٸراق ولار ٶز شىعارمالارىنداعى كەيٸپكەرلەرٸن قاي قىرىنان كٶرسەتەم دەسە دە, اشىعىن ايتقاندا «جوقتان بار جاساپ, بولماعاندى بولدى» دەسە دە شەك قويىلمادى. رومان قالاي جازىلسا, باسپادان سولاي جارىق كٶردٸ, بارىنشا ەرٸك بەرٸلدٸ. يدەولوگييا تاراپىنان ەشقانداي قىسىم, ەشقانداي كەدەرگٸ بولمادى. مٸنە وسىنى جوعارىداعى كٸتاپ اۆتورلارى قاجەتٸنشە پايدالاندى.
ال ەسەنبەرليندە مۇنداي ەركٸندٸك جوق ەكەنٸ بەلگٸلٸ. قازاقتان شىققان باتىرلاردى, اتاقتى حانداردى, وت اۋىز, وراق تٸلدٸ بيلەر مەن شەشەندەردٸ ناسيحاتتاۋعا, ولاردىڭ باتىرلىعى مەن ەرلٸگٸن ٶنەرٸ مەن ٶتكٸرلٸگٸن, ۇيىمشىلدىعى مەن بٸرلٸگٸن قالىڭ وقىرمانعا جەتكٸزۋگە پارتييالىق تسەنزۋرا تاراپىنان قاتاڭ تىيىم سالىناتىن كەز. كەرەك بولسا, پارتييالىق يدەولوگييا قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويعى باي تاريحىن جىلى جاۋىپ قويىپ, قازاق تاريحى «ۇلى وكتيابر رەۆوليۋتسيياسىنان باستاۋ الادى» دەگەنگە دەيٸن باردى. ال كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ سول كەزدەگٸ كٶشباسشىسى ل.برەجنەۆ بٸر سيەزدە «قازاقستاندا قايداعى بٸر كەنەسارى قاسىموۆ دەگەندٸ شىعارىپ الدى» دەپ اشۋلانىپ, سەس كٶرسەتكەنٸ بار.
ٸ.ەسەنبەرلينٸڭ «كٶشپەندٸلەر» تريلوگيياسى پارتييالىق يدەولوگييانىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان ۋاقىتتا دٷنيەگە كەلگەن شىعارما. ول كەزدە مۇنداي شىعارمانى جازباق تۇرماق قازاق حالقىنىڭ ەرتەرەكتە ٶمٸر سٷرگەن ارتىندا مول مۇرا قالدىرعان, ەلٸم دەپ ەڭٸرەگەن, ەل ٷشٸن, جەر ٷشٸن مەرت بولعان باتىرلارىنىڭ, حاندارىنىڭ, شەشەندەرٸنٸڭ اتىن اتاۋدىڭ ٶزٸ, ولار جٶنٸندە ەڭگٸمە قوزعاۋدىڭ ٶزٸ قيىن ەدٸ, قاۋٸپتٸ ەدٸ. ال ٸليياس ەسەنبەرلين وسىنىڭ بەرٸن بٸلە تۇرىپ قازاق حالقىنىڭ ٶتكەن تاريحىن بەينەلەيتٸن, تاريحتان مول ماعلۇمات بەرەتٸن بٸر كٸتاپ ەمەس, بٸرنەشە رومان جازىپ, وقىرمانعا ۇسىنۋى جاي ەرلٸك قانا ەمەس, تالانتتى جازۋشىنىڭ, ساياسي جەڭٸسٸ ەدٸ.
«كٶشپەندٸلەر» ۇلت تاريحىنىڭ باستاۋ كٶزٸ بەرٸدە ەمەس, ەرٸدە جاتقاندىعىنا جٶن سٸلتەدٸ. بٷكٸل بٸر حالىقتىڭ ٶمٸر-تاريحى ۇمىتىلىپ بارا جاتقاندىعىن ەسكە سالا وتىرىپ, وعان كٸنەلٸ كوممۋنيستٸك ساياسات ەكەندٸگٸن اشىپ ايتپاسا دا, ٶمٸر اعىسى باسقا ارنامەن اعىلىپ بارا جاتقاندىعىن, تاريح بەتتەرٸ بۇرمالاعاندىعىن كٶركەم تٸلمەن بەينەلەپ بەردٸ.
ەسەنبەرليننٸڭ وسى تريلوگيياسىنان نەر الىپ, كٶپ نەرسەدەن ماعلۇمات العان كٶپشٸلٸك وقىرمان ونداعان جىلداردان سوڭ توتاليتارلىق جٷيەگە قارسىلىق بٸلدٸرگەنٸن دٷنيە جٷزٸ بٸلەدٸ. بٸراق قىلىشىنان قان تامعان گورباچەۆتٸك-كولبيندٸك باسكەسەرلەر ەدٸلدٸك ٸزدەپ, بوي كٶرسەتكەن جاستاردى قالاي قۋعىنداپ, قالاي تٷرمەگە جاپقانىنا تاريح كۋە.
قازاق حالقىنىڭ بۇرمالانعان تاريحىن زەردەلەي بٸلگەن ەسەنبەرلين ۇلت تاعدىرىنىڭ دەۋٸرلەر بەدەرٸندەگٸ بولمىسىن ٶنەر تٸلٸمەن ٶرنەكتەپ بايانداۋ ماقساتىندا قولىنا قالام الىپ, «كٶشپەندٸلەر» تريلوگيياسىن جازۋعا كٸرٸستٸ. ەسٸرەسە قازاقستاننىڭ ٶز ەركٸمەن رەسەيگە قالاي قوسىلعاندىعىن, ونىڭ پايدالى جەنە زيياندى تۇستارىن ناقتى دەلەلدەرمەن وقىرمان الدىنا ۇسىندى. ەبٸلقايىر حان مەن ابىلاي حاننىڭ ەر كەزەڭدەردەگٸ وسى مەسەلەلەرگە بايلانىستى ٸس- ەرەكەتتەرٸن كٶرسەتۋگە تىرىستى. قازاق حالقىنىڭ ەرجٷرەكتٸلٸگٸن, قانداي جاعدايدا بولسىن ەلٸن, جەرٸن سىرتقى جاۋلاردان قورعاي الاتىندىعىن كٶرسەتٸپ بەردٸ.
قازاق قانداي حالىق, ولار قاشان جەنە قالاي قالىپتاستى, جەكە ۇلت رەتٸندە تانىلۋعا قانداي مٷمكٸندٸكتەرٸ بار? روماندا وسى سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرٸلگەن. بۇل توتاليتارلىق جٷيە بيلٸك قۇرعان كەزەڭدەگٸ ۇلتتى ساقتاپ قالۋ ٷشٸن جاسالعان بٸردەن-بٸر قادام بولاتىن.
بٷگٸنگٸ كٷندٸ سول ٶتكەننٸڭ نەتيجەسٸ رەتٸندە تانىعان ەسەنبەرلين قوعامنىڭ تٷرلٸ قاباتتارىنداعى جاسىرىن قالعان كٷردەلٸ وقيعالاردى, اسا مەندٸ تاريحي كەزەڭدەردٸ ەلەمدٸك تاريحتاعى ۇلى وقيعالارمەن سالىستىرا وتىرىپ, نەبٸر تار, قىسىلتاياڭ زامانداردا ٶز بويىنان قۋات تاپقان حالىق كٷشٸنٸڭ قۇدىرەتٸن كٶركەم بەينەلەۋگە ۇمتىلادى. ول كٶنە تاريحقا بٷگٸنگٸ زامان تالعامى تۇرعىسىنان ٶلشەپ ٷڭٸلەدٸ.
نەگٸزگٸ ٶزەگٸ سول كەزەڭ ٷشٸن اسا ماڭىزدى بولعان ناقتى تاريحي تارتىستارعا قۇرىلعان ٸ.ەسەنبەرلين روماندارىنىڭ سيۋجەتتٸك جەلٸسٸندە تاريحي-دوكۋمەنتتٸك سيپات پەن رومانتيكالىق لەپ ارالاس كەلٸپ وتىرادى.
I.ەسەنبەرلين – تاريحي دەرەكتەردٸ تەرەڭ مەڭگەرگەن سٶز زەرگەرٸ ەرٸ سول زامانعا ساي تاريحي سيپاتتى ناقتى كٶرە بٸلگەن زەردەلٸ قالامگەر. ونىڭ شىعارمالارىندا سۋرەتتەلٸپ وتىرعان زاماننىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن ٶزٸندٸك كەلبەتٸن تانىتاتىن پوەتيكالىق قۋات تاريحي تۇرعىدان نانىمدى. ەسەنبەرلين قاھارماندارىنىڭ مٸنەز ەرەكشەلٸكتەرٸنەن قورشاعان ورتانىڭ جاعدايىنان تۋىنداپ وتىراتىن پوەتيكالىق قييال, ويدان شىعارعان وقيعالار شىنايى سيپاتقا يە ەكەندٸگٸن كٶرەمٸز. جازۋشىلىق قابٸلەت پەن ٷلكەن زەرتتەۋشٸلٸك ٸزدەنٸستٸڭ نەتيجەسٸندە دٷنيەگە كەلگەن «كٶشپەندٸلەر» مەن «التىن وردا» تريلوگييالارى عىلىمي وي مەن تۆورچەستۆولىق قييالدىڭ تاماشا سينتەزٸ دەۋگە بولادى.
حالىقتىڭ قاي كەزەڭ بولسىن ەزگٸگە, بۇعاۋعا, قورلىققا شىداماي, بوستاندىق, تەڭدٸك, ەركٸندٸك ٷشٸن سوڭعى كٷشٸن سارقىپ كٷرەسە بەرەتٸندٸگٸن كەڭ تىنىستا سۋرەتتەيتٸن تريلوگييادا كٷرەسكەرلٸك يدەيا بوي وزدىرا كٶرٸنٸپ وتىرادى, وپتيميستٸك كٷرەس جولى كٶركەم حيكايالانادى.
حالىقتىڭ جەكە ەل بولۋىنداعى ەڭ ٷلكەن جەنە سوڭعى قۋاتتى تەگەۋرٸنٸ قازاق حالقىنىڭ جوڭعاردىڭ جويقىن شابۋىلىنا تٶتەپ بەرٸپ, ەلدٸگٸ مەن جەرٸن ساقتاپ قالۋى بولدى. بۇل ناعىز ۇلى وتان سوعىسى, سول وتان ٷشٸن شايقاستاعى تۇتاس حالىقتىڭ ەرلٸگٸ ەدٸ. بۇل سيپات, وتان ٸرگەسٸن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن بولعان ۇلى شايقاس روماندا بار بولمىسىمەن جان-جاقتى كٶرٸنەدٸ. تاريح وقۋلىقتارىندا «ٶز ەركٸمەن قوسىلدى» دەپ تٷسٸندٸرٸلٸپ كەلگەن روسسييا يمپەريياسىنا قازاق دالاسىنىڭ باعىندىرىلۋ پروتسەسٸنٸڭ قيىن دا كٷردەلٸ سيپاتى «جانتالاس» رومانىندا ەبٸلقايىر, باراق, ابىلاي سيياقتى ەرتٷرلٸ كٶزقاراستاعى ەل بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ ٸس-ەرەكەت, ايلا شارعىلارى ارقىلى كٶرٸنٸس تابادى. قانداي تىعىرىقتان دا حالىق ٶزٸن-ٶزٸ شىعارادى. تريلوگييانىڭ التىن جەلٸسٸ, نەگٸزگٸ ٶزەگٸ – قازاق حالقىنىڭ ساياسات بۇعاۋى, شوۆينيزم قۇرساۋىمەن بەيمەلٸم بولىپ كەلگەن تاريحىن ٶزٸنە تانىتۋ. «ادامزاتتىڭ ناعىز شىن تاريحىن تاريحشى ەمەس, سۋرەتكەر جازادى», - دەيدٸ م.گوركيي. ٸ.ەسەنبەرلين وسى پرينتسيپتٸ تۋ ەتٸپ ۇستاپ, عىلىمدا دا وسى ۋاقىتقا دەيٸن تەرەڭ سارالانىپ بٸتپەگەن تاريحتىڭ قوس قىرتىس قاتپارلارىنا قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ ٸشٸندە تۇڭعىش رەت قالامگەر كٶزٸمەن ساياحات جاساپ, وقىرمان نازارىن كٶنە تاريحتىڭ ەلٸ اشىلا قويماعان تىڭ بەتتەرٸنە اۋدارادى. ماكسيم گوركيي جازۋشىلاردىڭ بٷكٸلوداقتىق بٸرٸنشٸ سيەزٸندە سٶيلەگەن سٶزٸندە تاريحي تاقىرىپتى تەرەندەتە تٷسۋدٸڭ اسا قيىن ەكەنٸنە باسا نازار اۋدارا كەلە بىلاي دەگەن بولاتىن: «بٸز ٶتكەن زاماننىڭ تاريحىن بٸلمەيمٸز. ۋدەلدٸك-كنيازدٸك جەنە شەكارالىق قالالاردىڭ قۇرىلعانىنان باستاپ وسى كٷنگە دەيٸنگٸ تاريحىن جازۋدى ۇيعارىپ وتىرمىز, بۇل ٸشٸنارا قولعا دا الىنا باستادى. بۇل جۇمىس بٸزگە وچەرك, ەڭگٸمەلەر ارقىلى فەودالدىق روسسييانىڭ ٶمٸرٸن, موسكۆا كنيازدارى مەن پاتشالارىنىڭ وتارلىق ساياساتىن, ساۋدا مەن ٶنەركەسٸپتٸڭ دامۋى, كنيازدىڭ, ۆوەۆودانىڭ, كٶپەستٸڭ, ۇساق مەشاننىڭ, شٸركەۋدٸڭ شارۋالاردى قالاي قاناپ كەلگەنٸن ايقىن كٶرسەتٸپ بەرۋگە تيٸس...
بٸز وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ٶتكەن كەزدەگٸ تاريحىن بٸلۋٸمٸز كەرەك» [27].
الايدا بۇل ويدى جٷزەگە اسىرۋعا سولاقاي ساياساتتىڭ كەسٸرٸنەن وداقتاس رەسپۋبليكا جازۋشىلارى ٷشٸن دەر كەزٸندە مٷمكٸنشٸلٸك تۋمادى. ٶيتكەنٸ بٸرجاقتى ساياسات ۇلت تاريحىنا قاتىستى بۇرىنعىنىڭ بەرٸنەن بويدى اۋلاق ۇستاۋعا مەجبٷر ەتكەن ەدٸ. بۇل ورايدا ٸليياس ەسەنبەرلين دەۋٸر تىنىسىن جٸتٸ باقىلاي وتىرىپ, حالىق تاريحىنىڭ ەڭ كٷردەلٸ كەزەڭٸن بەينەلەيتٸن تاريحي رومانداردى دٷنيەگە ەكەلدٸ.
اۆتورىن ابىرويعا جەتكٸزٸپ, جٸگەر وتىنا بٶلەگەن «كٶشپەندٸلەردٸڭ» حالىقتىڭ الاۋ ىقىلاسى مەن كەنەن ٸلتيپاتىنا ٸلٸگۋ سەبەبٸن شىعارمانىڭ كٶركەمدٸك قاسيەتٸنە بايلانىستى عانا قاراۋ جەتكٸلٸكسٸز. ٸليياس ەسەنبەرلين قالامىنان تۋعان تاريحي رومانداردىڭ جىلدار بويىنا ەسەرٸ كەمٸمەي كەلە جاتۋ سىرى تەرەڭٸرەكتە جاتقان سەكٸلدٸ. تەرەڭدە جاتقان سىر بولمىسىنا بويلاي قاراساق, تاعى دا ۋاقىت ٶلشەمٸ مەن زامانا تالابى دەگەن ۇعىم ايشىقتالا بەرەدٸ. وي, سانا جازۋشى قالامىنىڭ قىران قيمىلىنا, قييال قييانىنا بۇرىلادى, اشىپ ايتۋعا سول زامانانىڭ تار كەزەڭٸ تۇساۋ بولعان تاريحي شىندىقتى كٶركەمدٸك ٷلگٸدە تانىپ-بٸلۋدٸڭ العاشقى تالپىنىسىنا جەتەلەيدٸ.
ٶيتكەنٸ, ٶتكەنٸمٸز تۋرالى كەشەگە دەيٸن تام-تۇمداپ قانا دەرەك بٸلٸپ كەلسەك, «كٶشپەندٸلەر» ەلدٸك دەستٷرٸمٸز, عاسىرلارعا سوزىلعان شىتىرمانعا تولى تاريحىمىز بار ەكەنٸن كٶركەم ەدەبيەت ەلەمٸندە تۇڭعىش رەت تانىستىرا الدى. ول ول ما, بۇل شىعارمادان تٸپتٸ تاريحي ەڭبەكتەردە شەشٸمٸن تاۋىپ بولماعان نەمەسە باسى بٸرٸكپەي شاشىراندى تٷرٸندە جاتقان ماعلۇماتتاردىڭ بٸر جٷيەگە تٷسكەن جەلٸسٸن كٶرەمٸز. سونشاما كٶپ فاكتٸلەردٸ جازۋشى جالاڭ تٸزبەي, رومان شارتتارىنا لايىقتاپ, قورىتىپ, كٶركەمدٸك قييالعا بٶلەپ بەرە الۋى شىعارمانىڭ تارتىمدىلىق قاسيەتٸن ارتتىرا تٷستٸ. مٸنە, وسىنداي تاريح پەن اڭىزدىڭ, قييال اۋقىمى مەن شەبەرلٸكتٸڭ بٸرلەستٸك تابۋى تريلوگييانىڭ ٶزگەشە بٸتٸمٸن بەلگٸلەگەن ەدٸ. سونىمەن قاتار ەدەبيەتتەگٸ بەلگٸلٸ جانرلاردىڭ شارتىنا ساي باعالاۋ قيىندىعى دا شىعارمانىڭ ماتەريالى, جانرى, كٶركەمدٸك تەسٸلٸ مەيلٸنشە تىڭ بولعاندىعىن كٶرسەتٸپ تۇر.
جالادان ەمەس, جالادان شەگەر جاپادان قورىققان كٷيرەكتٸك مەڭدەگەن زاماندا بٷگٸن بٸر حالىقتىڭ قابىلانعا قارسى شاۋىپ, قارساقتان قايمىققان بالا مٸنەز, بارىن باعالاي الماي جاتىپ, جورتىپ جٷرٸپ جوعىن ٸزدەگەن اق جٷرەك جومارت حالىقتىڭ تاريحي زەردەسٸن وياتۋعا تەۋەكەل ەتۋٸ ەرلٸككە پارا-پار قيمىل ەدٸ. ول وسى ٷدەدەن شىعا بٸلدٸ.
سولاقاي سىننىڭ, الاكٶز پيعىلدىڭ, تانىم تايازدىعىنىڭ العاشقى قادامعا تيگٸزەر كەسٸرٸنەن دە قورىقپادى. سەنٸم سالماعى الدىمەن حالىق پاراساتىنا جٷكتەلدٸ. انا-حالىق ايتار اقىرعى سٶزدٸڭ اق بولارىنا سەنگەن جازۋشى قالامىنان قازاق تاريحىنىڭ, دالا عۇمىرناماسىنىڭ عاسىرلار عالاماتى الماعايىپ كٷيگە سالعان كٶركەم بەينەسٸ تۋدى.
ارعىسىن ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە, بٷگٸنگٸ ۇلتتىق دٷنيەتانىم ٶرەسٸ دەڭگەيٸنەن قاراعان وقىرمانعا ٸليياس ەسەنبەرلين ەرلٸگٸندەگٸ بٸز پايىمداعان ٷش ارنا سٶز ٶنەرٸنٸڭ ديالەكتيكالىق نىساناسىنداعى بيٸك تالعامعا جاۋاپ بەرٸپ تۇرعانى انىق. ولار – اتى مەن زاتىن اڭىز جەلٸسٸ كٶمەسكٸلەپ, ٸس-قيمىلىن ادام پسيحولوگيياسىنداعى زاندىلىقتاردان بٶلٸپ ەكەتكەن تاريحي تۇلعالاردى قايتادان جانداندىرىپ ەكەلۋٸ, ولاردىڭ بولمىس-بٸتٸمٸندەگٸ تاريحي تاڭبالاردىڭ اق-قاراسىن اجىراتىپ بەرۋٸ. ەل اۋزىنداعى اڭىز-بولجامدارمەن استاسىپ بارىپ كٶپتەگەن شىعارمالارعا جەڭٸل جەلٸ بولعان شىڭعىس ەۋلەتٸنٸڭ ٶز دەۋٸرٸندەگٸ رۋحاني, ساياسي, ادامي بەينەسٸن مٷمكٸن العاش رەت اشا بٸلگەن وسى ٸليياس ەسەنبەرلين ەپوپەياسى شىعار. مۇنى – بٸرٸنشٸ ارنا دەپ ۇعىڭىز.
ەكٸنشٸ ارنا – تاريحي كاتاكليزمدەر تۇسىنداعى جەكە ادامنىڭ قاجىر-قايراتى مەن حالىقتىق ٸس-قيمىلداردىڭ ٶزارا ٷيلەسۋٸنەن تۋىندايتىن يدەال بەرٸكتٸگٸ, ماقسات بٸرلٸگٸ. اداسۋدىڭ اراندى سٷرلەۋٸنەن بۇرىپ ەكەتەر جالعىز قۋات – ٶمٸر ٶركەنٸنٸڭ تىم نەزٸك ەرٸ تىم كيەلٸ ەكەنٸن اجىراتا بٸلۋ, حالىق قاھارىنان قاتال كٷشتٸڭ جوق ەكەنٸن سەزٸنۋ بولسا كەرەك. «شوقپار ۇستاعان جۇرتتى قامشىمەن باعىندىرۋ» |3,193-ب] ايتۋعا جەڭٸل ەرينە. سوندىقتان دا بولار, سٷيەنەر جۇرتىنىڭ سەنٸمٸن وياتۋ ارقىلى عانا ٸسكە اسار وسىناۋ ٸرٸلٸكتٸ ادامزات تاريحى ساۋساقپەن عانا ساناپ بەرە الادى.
باعىندىرۋ ارقىلى باعىنۋ – مۇراتقا جەتۋدٸڭ تٶتە جولى بولا الماق ەمەس. اۋىزداعىدان ايىرار الاۋىز مەڭدەگەن ۇرپاق, تٸپتٸ ەل مۇراتى, حالىق قامى ٷشٸن بولسا دا, بايانى جوق بيلٸككە تالاسقان ۇرپاق تٷپتٸڭ تٷبٸندە سۋ اياعى قۇردىمعا كەتپەك. قاراعا كٷنٸ تٷسكەن حاننىڭ كەبٸ جەكە ادامنىڭ عانا پەشەنەسٸنە جازىلار تراگەدييا ەمەس, بۇل كەپ بٷتٸن بٸر حالىقتىڭ دا باعانالى باسىنا باقان ويناتۋى مٷمكٸن. ٸليياس ەسەنبەرلين ەڭبەگٸندەگٸ تاريحي تەلٸمدەر (تۇجىرىمدار) وسىعان مەڭزەيدٸ.
ەپوپەياداعى ٷشٸنشٸ ارنا – سٶز ٶنەرٸندەگٸ جانرلىق قۋاتتاردىڭ جىمداسۋى, ٸزدەنٸس شيىرلارىنىڭ بٸر ارناعا ۇلاسىپ, تاريحي شەجٸرەلەر مەن اڭىزداردىڭ, ميفتٸك بەينەلەر مەن ميفولوگييالىق سارىنداردىڭ جاندانۋى. بولعان, بٸراق تٸرٸ كۋەسٸ جوق وقيعانىڭ بارىسىنداعى ٸس-قيمىلداردىڭ نانىمدىلىعى.
راس, شىعارمانىڭ كەي تۇستارى ەدەبي-كٶركەم شىعارمادان گٶرٸ تاريح وقۋلىعىنا كٶبٸرەك ۇقساپ كەتەدٸ. بٸلە-بٸلسەك, جازۋشى بۇل ەرەكەتتەرگە سانالى تٷردە بارعان. مۇنى بٸز قادىر اقىن ايتپاقشى, «تاريحى قالىڭ, وقۋلىعى جۇپ-جۇقا ەلدٸڭ» ٶتكەنٸنەن بٷگٸنگٸ ۇرپاققا تولىققاندى حابار بەرۋ نيەتٸنەن تۋىنداعان ٶزٸندٸك تەسٸل دەپ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. ٶيتكەنٸ بۇل شىعارما سول كەزەڭ تۋرالى العاشقى بارلاۋ عوي. وسى رەتتە قانداي ٸسكە قۇلاش ۇرعانىن بٸر كٸسٸدەي ساناۋلى ساناتكەرلەردٸڭ قاتارىندا تۇرعان قالامگەردٸڭ كەزٸندە «قاھار» رومانى تۋرالى ايتقان مىنا پٸكٸرٸ ەسكە تٷسەدٸ: «تاريحي ەپوپەيانى جازۋدى سوڭعى كٸتاپتان باستاۋىمنىڭ سەبەبٸ – جينالعان ارحيۆ دەرەكتەرٸنٸڭ مولدىعى, قامتىلاتىن دەۋٸرلەر اۋقىمىنىڭ كەڭدٸگٸ, ويلاعان, جوسپارلاعان كٸتاپتاردى تٷگەل جازۋعا عۇمىرىم جەتە مە, جەتپەي مە دەگەن كٷدٸك» دەي كەلٸپ, ول كٶڭٸلٸنە ۇيالاعان كٷدٸگٸ تۋرالى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ تٸلشٸسٸنە بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەدٸ: «مۇنىڭ مەنٸسٸ بار. و باستا, تاريحي دەرەكتەردٸ جيناۋ كەزٸندە, رومانعا كٸرٸسپەس بۇرىن, ٸشتەي جوسپار جاساعان ەدٸم. ياعني كٶڭٸلٸمدە, ٸس جوسپارىمدا حالقىمىزدىڭ 500 جىلدىق تاريحىن قامتيتىن تريلوگييا بولىپ قالىپتاستى. بٸراق تريلوگييانىڭ ەڭ سوڭىنان باستاۋىما سەبەپ بولدى. ەڭ الدىمەن تٸرشٸلٸكتٸڭ كەيبٸر تاۋقىمەتٸن تارتقاندىقتان با, ٷشەۋٸن بٸردەن قامتىپ جازۋعا ٶمٸرٸم جەتە مە, جەتپەي مە دەپ تە قاۋٸپتەندٸم. سودان بولار حالىققا, بولاشاق ٷرٸم بۇتاققا ايتپاق بولعان ويىمنىڭ تاريحي وقيعالارعا دەگەن جازۋشىلىق تەندەنتسييام مەن پوزيتسييامنىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ بولعان باستى تەمٸر قازىعىم – «قاھار» ەدٸ. ەگەر الدىڭعىلارىن ايتىپ كەلٸپ, كٶكسەگەن نەگٸزگٸ ويىما قول جەتپەي قالسا, ٶمٸرباقي ارماندا, ورنى تولماس ٶكٸنٸشتە ٶتۋٸم مٷمكٸن عوي. ويعا العان, كٶڭٸلگە تٷيگەن تريلوگييانىڭ ەڭ ەۋەلٸ سوڭىنان باستاپ جازىلۋ سىرى وسى ەدٸ» [4,209-213-ب.ب].
بٷگٸنگٸ بولمىستىڭ دەڭگەيٸنەن كاراعان وقىرمانعا جازۋشىنىڭ بۇل جان سىرىنداعى جاسىرىن يٸرٸمدەر كٶپ نەرسەنٸ اڭعارتسا كەرەك. «قاھار» رومانى بيلٸككە ماشىققان «بٸلگٸرلٸككە», «ساقتىقتان» سامارقاۋ تارتقان ساناعا, اتتىعا ٸلەسەم دەپ تاڭى ايىرىلعان «حان-تالاپاي» قاۋىمىنىڭ قاس-قاباعىنا جاسالعان بارلاۋ بولاتىن. رومان سونىمەن بٸرگە, وقىرمان دەپ اتالاتىن, جاقسىنى-جاقسى, جاماندى-جامان دەپ ايتۋعا ارىن دا, بارىن دا سالۋعا ەرقاشان دايار تۇرار تۋرا بيدٸڭ تاريحي زەردەسٸن تاعى بٸر سەلت ەتكٸزەرگە جاسالعان تالپىنىس ەدٸ.
ٶيتكەنٸ بۇل رومانعا ارقاۋ بولعان كەزٸندە قازاق زييالىلارىنىڭ باسىنا قاتەر تٶندٸرگەن تاقىرىپ ەدٸ. قازاقتىڭ ۇلى تاريحشىسى ە.بەكماحانوۆ سول كەزەڭ شىندىعىن بۇرمالاماي جازام دەپ باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان. «حان كەنە» تاريحي دراماسىن جازام دەپ م.ەۋەزوۆ ازاپتى كٷندەردٸ باستان كەشٸرگەن.
حالىق «قاھارعا» دەگەن ادالدىعىن, تالانتى تاس جارعان پەرزەنتٸنە دەگەن ماحابباتىن بٸردەن بايقاتىپ, سۋرەتكەردٸ الاكٶزدەن دە, جالا سٶزدەن دە اراشالاپ الدى. اتى وزعاننىڭ الدىنان جارىلقار باتاسىن بەردٸ. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرعا عاسىرلارعا جەتەر قۋات قوستى. قازاق تاريحى, قازاق ەدەبيەتٸ, قازاق قاۋىمى دامۋدىڭ دارا بيٸگٸندە ورنى بار, ٶزگەنٸڭ ٶرەسٸنە دە, سٶرەسٸنە دە كٶلەڭكەسٸن تٷسٸرمەي, كٶسٸلٸپ جاتقان رۋحاني, مەدەني, گەوساياسي ٶرٸسٸ بار ەلدٸڭ بولمىسىمەن قايتادان قاۋىشتى.
يە, ٶتكەن دەۋٸر, ٶشكەن ٶمٸر ەلەستەرٸن قايتا تٸرٸلتٸپ, سان ەرەكەت, سانسىز ٸستەردٸڭ مەنگە يە بولار تۇستارىن عانا سۇرىپتاپ تالعاي بٸلۋدٸڭ ٶزٸ وڭاي ەمەس ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ جاي. ال جەتٸ عاسىرعا جۋىق مەزگٸلدٸ قامتيتىن كەمەل ەڭبەكتٸڭ كەمەرٸن تاۋىپ, سان تاراۋ جولدىڭ تٷيٸسەر تۇسىن مەجەلەۋ, سان سالا بۇلاقتىڭ توعىسار ارناسىن ابايلاۋ تارلان تالانت قانا كٶتەرەتٸن جٷك. ارىندى مٸنەز, ارقالى دارىننىڭ عانا قولىنان كەلەتٸن «كٶشپەندٸلەردە» قازاق حاندىعىنىڭ حٷ-حٸح عاسىرلار اراسىنداعى تاريحى سۋرەتتەلٸپ, حالىق ٶمٸرٸن بەينەلەيتٸن وراسان ٷلكەن وقيعالار, تٷرلٸ بايلانىستار, سان الۋان ادامدار تاعدىرى ەدەبي بەينەگە اينالىپ, كٶركەمدٸك تۇرعىدان باياندالادى. وسىلايشا قازاق حاندىعىنىڭ حٷ-حٸح عاسىر اراسىنداعى قۇرىلۋ مەن قالىپتاسۋ پروتسەسٸنٸڭ, جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كٷرەسٸنٸڭ, كەنەسارى باستاعان قوزعالىستىڭ سەبەپ-سالدارى, سىر-سيپاتى مەن اقيقاتى, قامتىلعان قوماقتى-قوماقتى كەزەڭدەرٸن «كٶشپەندٸلەر» تريلوگيياسىنا ارقاۋ ەتكەن جازۋشى, تاريح قويناۋىنا بويلاي تٷسٸپ, حٸٸٸ-حٷ عاسىر ارالىعىن شەجٸرەلەپ بەرەتٸن «التىن وردا» تريلوگيياسىن جازىپ شىقتى.
ٸ.ەسەنبەرلين رومانىندا ايقىن بايقالاتىن قۇبىلىستىڭ بٸرٸ – تانىمدىق فانتازييالىق جەنە فيلوسوفييالىق قارىم, ونىڭ كەڭ ەرٸ مول سيپاتى. جازۋشى كٸتاپتىڭ ٶن بويىندا ٶزٸنٸڭ دٷنيەتانىم, تالعام تارازىسىنان اۋىتقىمايدى. ول – اتاقتى حانداردىڭ, ايبىندى ەمٸرلەردٸڭ داڭقى مەن بايلىعى قاراپايىم حالىق قانىمەن, جاسىمەن سۋارىلعاندىعىن دەل بەينەلەپ كٶرسەتە بٸلدٸ. زورلىققا, قارۋدىڭ كٷشٸنە عانا نەگٸزدەلگەن التىن وردانىڭ ۇزاق جىلدار بويى سالتانات قۇرۋى, حانداردىڭ ٶزارا الاۋىزدىعى مەن باقتالاستىعى, ازعىنداۋى, ولارعا قارسى ەزٸلگەندەردٸڭ كٷرەسكە شىعۋى, ٷزدٸكسٸز سوعىستار مەن جازىقسىز قىرىلعان حالىق تاعدىرى شىنايى سۋرەتتەلٸپ, شەبەر قييۋلاستىرىلادى. «التىن وردا» دەگەن گەوگرافييالىق اتاۋ, ٶتكەننٸڭ بۇلدىر ەلەسٸ ەمەس, ناقتىلى كۇرامى, بيلەۋ جٷيەسٸ بار ەل ەكەندٸگٸ, ول مەملەكەتتٸڭ باسىندا دارىن, قايرات, قابٸلەتٸ كٷشتٸ قايراتكەرلەر دە, اتا داڭقىنا مالدانعان, ۇساق مٸنەزدٸ, قارا باسىنىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن عانا بەرٸن ساتىپ جٸبەرەتٸن وپاسىز, كٷيكٸ جاندار دا وتىرعانى جٷرەكتٸ سىزداتىپ, سانانى سان-ساققا بۇراتىن ەسەرلٸ قالىپتا قاتار تٷزەيدٸ. حالىق قولداماعان, بەيبٸتشٸلٸككە, ەڭبەككە, ەدٸلەتكە نەگٸزدەلمەگەن ەكٸمشٸلٸكتٸڭ ٶمٸرٸ ۇزاق بولمايتىنىن ۇقتىرادى. جالپى مەملەكەتتٸك ەمەس, جەكە باستىڭ قامىنان شىققان ماقسات ەرقاشان بۇزىقتىققا, وپاسىزدىققا اپارىپ سوعاتىندىعىن ەسكە سالادى.
جەكە ادامنىڭ بويىنداعى الاپات العىرلىقتىڭ ارامزالىقكا اۋىسىپ, قالىڭ نٶپٸر قاراپايىم حالىقتى دا, ەل ٷشٸن ەتەگٸمەن سۋ كەشٸپ, كەۋدەسٸن وققا تٶسەپ جٷرگەن ەسٸل ەرلەردٸ دە قايرانعا تاستاپ, ٶز ماقساتىنىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن جاپا شەكتٸرتٸپ, قىرعىنعا ۇشىراتقان وپاسىز پيعىلدارى ولاردىڭ بٸر ٶزٸندە «قىرىق كٸسٸنٸڭ ايلاسى بار» حاندىق تۇلعالارمەن قابات ٶرٸلٸپ كٶرسەتٸلگەن بەينەلەرٸ ەپوپەيانىڭ ەر بەتٸندە كٶرٸنٸس تاۋىپ جاتادى. تەرەڭ اقىلدىڭ وپاسىزدىق ايلاسىنا اينالىپ, بەت قاراتپاس ٶجەت باتىرلىقتىڭ جاۋىزدىققا ۇلاسىپ جاتقان جانتٷرشٸگەرلٸك قىم-قۋىت پسيحولوگييالىق سەتتەر حالىق تاريحىنىڭ قاتپار-قاتپار شىندىعى ەكەنٸ كٶز الدىڭا كەلەدٸ. ول – بٷگٸنگٸ زاماننىڭ دا اقيقاتى. جازۋشى ٶزٸ ٶمٸر سٷرگەن كەزەڭ شىندىعىن ٶتكەن دەۋٸر ەلەسٸن كٶز الدىمىزعا كەلتٸرۋ ارقىلى بەرۋگە تىرىسقان. ەل باسقارۋ مەن مەملەكەت بيلٸگٸندەگٸ عاسىرلار بويى قايتالانىپ كەلگەن, تٸپتٸ جاڭا قوعامدىق فورماتسييانىڭ تۇسىندا دا سىرتقى تٷرٸ عانا ٶزگەرگەنٸمەن, مەملەكەتتٸك تۇرعىدان يمپەرييالىق يدەيا مەن جەكە تۇلعالارداعى ٶزٸمشٸل پيعىلدىڭ جاڭا فورمادا ەتەك الىپ وتىرعانىن تاريحي كەيٸپكەرلەر بەينەسٸ ارقىلى ەسكە سالادى. تاريح پەن قازٸرگٸ زامان ديالەكتيكاسىن كٶركەمدٸك تۇرعىدان تانىپ, زامان شىندىعىن ٶنەر تۋىندىسىمەن بەينەلەپ بەرە بٸلگەن جازۋشى قۋاتىنا سٷيسٸنەسٸز.
دالا تٶسٸندەگٸ تارلان تۇلعا, تاريحي نىسانانىڭ بٸرٸ, اتى اڭىزبەن استاسىپ كەتكەن توقتامىستىڭ ەپوپەياداعى تۇتاس بەينەسٸ ەمەس, بٸر عانا سەتٸن ەسكە تٷسٸرەيٸك: «توقتامىستىڭ ٶزٸ باستاعان, قانىپەزەر ەسكەرٸ قىپشاقتىڭ ەدٸلەتسٸزدٸككە قارسى باس كٶتەرگەن ەر جٸگٸتتەرٸن قويداي قىردى, تٸپتٸ قۋىپ جٷرٸپ ساۋعالاي قول كٶتەرگەنٸن قىلىشپەن شاپتى, قاشىپ قۇتىلامىن دەگەنٸن نايزامەن تٷيرەي جەر قۇشتىردى.
كٷن بەسٸنگە اينالعاندا دٷنيە جٷزٸ قىپ-قىزىل قانعا بويانىپ, ۇرىس تىندى. «قىپشاق قىرىلعان» دەگەن جەر سودان قالدى.
- كٸمدە-كٸم ماعان قارسى قول كٶتەرسە, وسىلاي قىرىلادى! - دەدٸ توقتامىس [5,262-ب]. «حاننىڭ بۇلاردى الداپ ۇرعانىن» كەش بٸلگەن ەل وسىلايشا قىرىلىپ كالماق. «قىرىق ايلالى حان» تاعى دا الداپ تٷسٸردٸ. ٶيتكەنٸ «حالىق دەگەن الاقانىن تٷكٸرٸپ كٷرەسكە شىقسا, كٸمدٸ بولسا دا الىپ ۇراتىن بالۋان ەكەنٸن ول بۇرىننان سەزەتٸن» [4].
سوندىقتان دا توقتامىس كٶكجيەكتە شوعىرلانىپ جينالا باستاعان حالىقتى كٶرٸپ سەسكەنەدٸ. «كٶپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى» دەگەن قاعيدانى جاقسى تٷسٸنگەن ول الپىس ەكٸ تامىرلى ايلاعا كٶشەدٸ. جولبارىس جٷرەكتٸ باتىرلار باستاعان ازاماتتىق ويداعى ارىندا توپتىڭ تالابىنا كٶنگەندەي, كەلٸسٸمگە كەلگەندەي بولىپ الداۋسىراتىپ بارىپ, ورايىن تاۋىپ ولاردى ورعا تٷسٸرەدٸ.
قوعامدىق فورماتسييالاردىڭ كەز-كەلگەن تۇسىندا دا, تاريحي دامۋدىڭ قاي كەزەڭدەرٸندە دە قايتالانا بەرەتٸن پسيحولوگييالىق سەتتەردٸ (ۇقساستىقتاردى) تەرەڭ تٷسٸنٸپ, جٸتٸ سەزٸنگەن جازۋشى تالانتىنا تەنتٸ بولاسىز. تاريحي دەۋٸرلەردٸڭ كٶركەم بەينەسٸن جاساپ, وي قورىتىپ, كەلەر كٷندەر ەلەسٸن دە بولجاي العان, تٸپتٸ سول كٷندەرگە ەپوپەيا بەتتەرٸندەگٸ سۋرەتتەلگەن تٷرلٸ وقيعالار ارقىلى كەيٸنگٸ ۇرپاققا باعىت بەرۋدٸ, وي تاستاۋدى ماقسات ەتكەن ٸ.ەسەنبەرلين كەمەڭگەرلٸگٸن بٷگٸن دە جاسىرۋعا بولماس. ٸ.ەسەنبەرلين ەپوپەياسىنداعى دەۋٸر شىندىعى سول سۋرەتتەلٸپ وتىرعان كەزەڭگە عانا تەن دەپ قاراۋعا, جاعىمسىز قىلىق, وپاسىز جان, ايلالى ەرەكەت, ارامزا وي, ٶزٸمشٸل پيعىل, ٷستەمشٸل يدەيا تەك سول عاسىر ادامدارىن كٶرسەتەتٸن عانا بەينەلەر دەۋگە بولمايدى. ول – جازۋشى ٶمٸر سٷرگەن ورتانىڭ دا جارقىن كٶرٸنٸسٸ ودان كەيٸنگٸ كەزەڭنٸڭ دە ەلەسٸ. ەر بەتتٸ وقىعان سايىن بٷگٸنگٸ كٷنمەن استاسىپ جاتقان تاريحي سيپاتتار جازۋشى قييالىمەن ٶرٸلٸپ, شەبەرلٸكپەن جىمداسقان قييامەتتٸ تٸرلٸك, قيياناتقا تولى ٶمٸر, قاسيەتتٸ سەنٸم مەن قاسٸرەتتٸ ٶلٸم, الاۋ ارمان مەن ايىقپاس قايعى ارالاسقان الاساپىران وقيعالار ارقىلى كٶز الدىڭنان ٶتٸپ جاتادى. قاتالدىق پەن كەكتٸ كٶڭٸلدٸڭ, قاتىگەزدٸك پەن شۋاقتى مەيٸردٸڭ مەڭگٸلٸك ايقاسىن جەرٸنە جەتكٸزە سۋرەتتەپ, بەينەلەپ بەرە العان ٸليياس ەسەنبەرلين تەۋەلسٸزدٸك رۋحى مەن ۇلتتىق سانا, ۇلتتىق نامىستى وياتىپ, ازاتتىققا ۇمتىلۋ يدەياسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ارناعا اينالار قاينار كٶزدەرٸن اشىپ بەرگەن.
قاي كەزدە دە ەل باسىندا, مەملەكەت تۇعىرىندا جٷرەگٸنە ۇلتتىق سانا سەزٸم ۇيالاپ, بويىنا ۇلتتىق سانا سٸڭگەن, ويىن ۇلتتىق پاتريوتيزم كەرنەگەن, جادىندا حالىق تاريحى ورىن تەپكەن, بار كٷش-جٸگەرٸن, پاراسات-بٸلٸمٸن, اقىل-زەردەسٸن شىن تازا گۋمانيستٸك يدەيامەن كٶمكەرە بٸلٸپ, ٶزٸ باسقارىپ وتىرعان مەملەكەتتٸڭ بولاشاعى ٷشٸن, سول مەملەكەتتٸ يەلەنەتٸن, جەر, سۋىن عاسىرلار بويى قان تٶگٸپ جٷرٸپ قورعاپ كەلگەن نەگٸزگٸ كٷشٸن حالىقتىڭ ۇلتتىق تاعدىرىنا ارنايتىن, شىن كٷيٸنەتٸن ادام بولمايىنشا زۇلىم ساياسات, سۇرقييا مٸنەز, جەكە باستىڭ قامى ٷشٸن عانا كٷرەس قايتالانا بەرەتٸنٸن, جالعاسا بەرەتٸنٸن ەسكەرتٸپ تۇرعانداي.
ويلاپ قارايىق, بٷگٸندە ٶركەنيەت تە (رەفورما بارىسى) بٸرتٸندەپ وڭ باعىتقا قاراي جىلجىپ كەلە جاتقان تەرٸزدٸ, الايدا ادامداردىڭ ادامگەرشٸلٸك ٶركەنيەتٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ سالدارىنان كٶڭٸل كٶنشٸمەيتٸن دەڭگەيدە جٷرٸپ جاتقانى ايان. بٷگٸندە ساياساتكەرلەر مەن ٶكٸمەت چينوۆنيكتەرٸنٸڭ كٶبٸ ولاردىڭ مورالدىق-ەتيكالىق قۇلدىراۋى سالدارىنان «كٷيٸپ وتىرعانى» دا شىندىق. ۇياتسىزدىق پەن شەنقۇمارلىق – چينوۆنيكتەر مەن رەفورماتورلاردىڭ نەگٸزگٸ اۋرۋى. بۇل ولاردى كوررۋپتسيياعا الىپ بارىپ جاتقانى جەنە بۇل قۇبىلىستاردىڭ بٸزدٸڭ ٶركەنيەتٸمٸزدٸڭ ەلەۋلٸ تەجەۋشٸ كٷشتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ وتىرعانى ٶتٸرٸك پە?! ەسەنبەرلين رومانى دەل وسىنى ايتىپ وتىرعانداي. ەگەر ادامداردىڭ ادامگەرشٸلٸك ساناسى جەتٸلمەسە, قوعام ٶمٸرٸنٸڭ جالپى ٶركەنيەتٸ تەز ٸلگەرٸ باسا قويمايتىنىن ەسكەرتٸپ تۇرعانداي. مۇندايدا, ەگەر ەكونوميكالىق-ماتەماتيكالىق, تەحنيكالىق, بيولوگييالىق, ساياسي جەنە باسقا بٸلٸمدەر ادام ساناسىن تٷزۋ جەنە تەرەڭ دامىتاتىن بولسا, وندا بيٸك ادامگەرشٸلٸك شىندىقتار ادامنىڭ الدىنان ٶمٸردٸڭ مەنٸن, ونىڭ جۇمباق سىرلارىن جەنە ونىڭ زاڭدى مەحانيزمدەرٸن اشا وتىرىپ, ادام ساناسىن تەرەڭ دامىتادى.
زاماننان ادام ٶركەنيەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ مەنٸ ولاردىڭ وسى بٸر ٶمٸردٸ قۇراتىن شىندىقتى تٷسٸنۋگە جاقىنداي بەرۋ قۇلشىنىسىنان تۇرادى.
ەپوپەيانىڭ ەر بەتٸندە «حاننىڭ الداۋى – حالىقتىڭ سورى بولاتىن» قۇبىلىس ەكەنٸن ەسٸڭە سالىپ, وي جەتەگٸنە سالاتىن سٶيلەمدەر جازۋشى قييالىنىڭ تۇڭعيىق سىرىنا بويلاتادى. ال ٸ.ەسەنبەرليننٸڭ تاريحي تاقىرىپقا جازىلعان روماندار شوعىرى الاش ۇراندى ەدەبيەتتٸڭ رۋحاني جالعاسى, ونىڭ رۋحى مەن يدەياسىن بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدە قايتا جاڭعىرتقان شىعارما بولعانى شىندىق.
پايدالانعان ەدەبيەتتەر:
- ر.نۇرعالي. ەۋەزوۆ جەنە الاش. – الماتى: سانات, 1997. – 432 ب.
- // پيساتەل. ليچنوست. چەلوۆەك. – الماتى: اتامۇرا – قازاقستان فوند يمەني يلياسا ەسەنبەرلينا, 1993. – 88 ستر.
- ٸ.ەسەنبەرلين. 10 تومدىق. 8-توم. – الماتى: جازۋشى, 1984.-304ب.
- // جۇلدىز, 1975, №1
- ٸ.ەسەنبەرلين. 10 تومدىق. 9-توم. – الماتى: جازۋشى, 1987. -544ب.
