ەرلان قارين: «تەۋەلسٸزدٸك پەن ەل تۇتاستىعىنان ەشنەرسە جوعارى ەمەس»
– قوعامدا سوڭعى كەزدە قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان مەسەلە – جەر داۋى. ٶزٸڭٸز بٸلەرسٸز, ەلٸمٸزدٸڭ تٷرلٸ ايماقتارىندا جەر كودەكسٸنٸڭ جاڭا نورمالارىنا قارسى ازاماتتاردىڭ نارازىلىقتارى ورىن الىپ, ەندٸ, مٸنە, ەلباسى شەشٸمٸمەن ٷكٸمەت جانىنان قوعامدىق كوميسسييا قۇرىلدى. ٶتكەن سەنبٸ كٷنٸ استانادا بۇل كوميسسييانىڭ العاشقى وتىرىسى ٶتتٸ. ونىڭ جۇمىسىنا قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز?
– ەلباسىنىڭ ساياسي شەشٸمٸ جەر داۋىنا سەنٸمدٸ تٷردە نٷكتە قويدى دەۋگە بولادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٷكٸمەت پەن قاراپايىم ازاماتتار اراسىنداعى جەر داۋىنا ەڭ جوعارعى ساياسي اربيتر رەتٸندە ەدٸل باعاسىن بەرٸپ, داۋدى شەشۋدٸڭ ناقتى جولىن ايقىندادى. ەندٸگٸ جۇمىس – ٷكٸمەت قۇرىپ وتىرعان قوعامدىق كوميسسييا ارقىلى جەر كودەكسٸندەگٸ داۋ تۋدىرىپ وتىرعان نورمالار بويىنشا ناقتى مەسەلەلەردٸ جۇمىس رەجيمٸندە, كەسٸپكەرلەر مەن ديحانشىلاردى, قوعامدىق ۇيىم ٶكٸلدەرٸن تارتا وتىرىپ جان-جاقتى تالقىلاۋ. بٸرٸنشٸ وتىرىستى مۇقييات باقىلادىم, مەنٸڭ ويىمشا, العاشقى وتىرىس دۇرىس ٶتتٸ. الدىمەن, كوميسسييا قۇرامىن ايتىپ ٶتۋ قاجەت – كوميسسييا جۇمىسىنا بارلىق ساياسي پارتييالاردىڭ – «نۇر وتاننان» باستاپ وپپوزيتسييالىق جسدپ پارتيياسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ مەن كەسٸپكەرلەر, اگرارلىق سالا عالىمدارى, بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرلەرٸ, مىسالى مۇحتار شاحانوۆ, دوس كٶشٸم, مۇحتار تايجان, ايدوس سارىم, بەرٸك ەبدٸعالي, مۇرات ەبەنوۆ جەنە تاعى باسقالارى قاتىسىپ جاتىر. بۇل دۇرىس, ٶيتكەنٸ جەر مەسەلەسٸن جان-جاقتى تالقىلاۋ قاجەت. بٸرٸنشٸ وتىرىستا بارلىق مٷشەلەرگە شەكتەۋسٸز سٶز بەرٸلدٸ. 7 ساعات تالقىلاۋ بارىسىندا 70-تەن اسا كٸسٸ سٶز سٶيلەپ, وتىرىستىڭ بارىسىن 120 جۋرناليست باقىلاپ وتىردى. ياعني, بيلٸك ٶزەكتٸ مەسەلەنٸ اشىق, بٷكپەسٸز تالقىلاۋعا مٷددەلٸگٸن تانىتتى. بٸرٸنشٸ وتىرىس ۇيىمداستىرۋشىلىق باعىتتا بولعانىمەن, كەلەسٸ جەيتتٸ اڭعارتتى – نەگٸزگٸ داۋ ول بيلٸك پەن قوعام اراسىندا ەمەس, ال اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كەسٸپكەرلەر مەن قوعام قايراتكەرلەرٸ اراسىندا ەكەن. كەسٸپكەرلەر اراسىندا سوڭعى داۋ جەر رەفورماسىن تەجەي مە دەگەن الاڭداۋشىلىق باسىم بولسا, قوعام قايراتكەرلەرٸن نەگٸزٸنەن الاڭداتاتىنى – بۇل جەردٸڭ شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرۋ مەسەلەسٸ. مەنٸڭشە, بۇل وتىرىس بيلٸك پەن قوعامنىڭ وسى مەسەلەلەر بويىنشا بەلگٸلٸ بٸر كەلٸسٸمگە كەلۋ مٷمكٸندٸگٸن سەزدٸردٸ. سوندىقتان كوميسسييا كٶپكە سوزباي-اق وڭ شەشٸم دايىندايدى دەگەن ٷمٸتتەمٸن. ەندٸ بٸرەۋلەر, ەرينە, كوميسسييانىڭ جۇمىسىن قابىلداماي, دەمارش تا جاساۋى ىقتيمال, بٸراق بٸزدٸڭ ورتاق ماقسات, ديالوگ پروتسەسٸن ٷزبەي ساقتاۋ. سىرتقا شىعىپ الىپ, «مەن قاتىسپايمىن, سەنبەيمٸن» دەگەندەر ٶزدەرٸ باستاپقى ماقساتتان اۋىتقىپ وتىر, ول دۇرىس ەمەس. ايتتىڭ با, تالقىلاۋعا قاتىسىپ, ٶز ۇسىنىستارىڭدى ورتاعا سالىپ, سونى جٷزەگە اسىرۋعا كٷش سالۋ قاجەت. بٸزدٸڭ حالىق قاشاندا ٶز سٶزٸنە بەرٸك, ساليقالى, سالماقتى ٸس ەرەكەتتٸ قولداعان, سوندىقتان قوعام قايراتكەرلەرٸنەن دە سالماقتى ۇستانىمدى كٷتەدٸ.
– وسى جاعدايلارعا سەبەپ بولعان ٶڭٸرلەردە ورىن العان ميتينگٸلەر ەكەنٸن بٸلەمٸز. ەلٸمٸزدە ميتينگ ٶتكٸزۋ مەدەنيەتٸ قالىپتاسىپ جاتىر دەۋگە بولا ما?
– مۇنداي مەدەنيەت بۇرىننان بار دەپ ويلايمىن. بٸراق ساياسي ميتينگ ٶتكٸزۋ دەگەن جاڭا مەدەنيەت قالىپتاستى, ازاماتتاردىڭ ساناسى جوعارى ەكەن دەپ, قيت ەتسە, قايتا-قايتا كٶشەگە شىعۋدى توقتاتۋ كەرەك. مەن مۇنى بيلٸكتٸڭ ٸشٸندە جٷرگەن قايراتكەر بولعان سوڭ, بەرٸن سابىرعا شاقىرىپ, ادامداردىڭ, ازاماتتاردىڭ كٶشەگە شىققانىنان قورقىپ, ولاردى قالاي دا بولسا الاڭعا شىقپاۋىنا ٷگٸتتەپ-ناسيحاتتاپ جاتقانىمنان ايتىپ وتىرعان جوقپىن. بٸرٸنشٸدەن, ٶز باسىم قاشاندا كەز كەلگەن مەسەلەنٸ اقىلمەن, سابىرمەن شەشۋدٸ قولدايمىن. ەكٸنشٸدەن, باسقا ازاماتتارمەن سالىستىرعاندا, مەن مۇنداي جاعدايلاردى كٶپ كٶردٸم. مەسەلەن, قىرعىزستاندى ايتۋعا بولادى. ٷشٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ تاريحىمىز بەن دەستٷرٸمٸزدە بٷلٸك شىعارىپ, اشىق تەكەتٸرەسكە بارۋ جوق. ەرقاشاندا القالى كەڭەس قۇرىپ, بٸر ىمىراعا كەلەتٸن ەدٸك.
قايتالاپ ايتايىن, قايتا قايتا, قيت ەتسە كٶشەگە شىعۋدى وسىمەن قويۋ كەرەك. سەبەبٸ بٸز قيىن زاماندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز, اينالامىزدا كٷردەلٸ گەوساياسي پروتسەستەر جٷرٸپ جاتىر. ەلەمدٸك ساياساتتا تەكەتٸرەس پەن شيەلەنٸس ارتىپ بارادى. كەزٸندە چەرچيلل: «ەپوحا گيگانتوۆ ۋحوديت, ناستۋپاەت ۆرەميا كارليكوۆ» – دەگەن ەدٸ. ياعني, الىپ دەرجاۆالار اراسىنداعى كٷرەستٸڭ ورنىنا, ايماقتىق تٷرلٸ كٷشتەردٸڭ اشىق بەسەكەلەستٸگٸ ورىن الۋدا. گەوساياسي كٷرەستٸڭ شيەلەنٸسكەنٸ سونشالىق, ەلەمدە سوڭعى 5 جىلدا 15 جاڭا ەسكەري كونفليكت پايدا بولىپ, بۇرىن جىلىنا ەلەمدە 5-6 مىڭ تەراكت ورىن السا, ٶتكەن جىلى ەلەمدە 14 مىڭعا جۋىق تەرروريستٸك شابۋىلدار ورىن العان. دەل وسىنداي قاۋٸپتٸ كەزەڭدە بٸزدٸڭ بٸر داۋدان ەكٸنشٸ داۋعا كەتٸپ, كومپروميسس ٸزدەمەي, ٶزارا داۋلاسۋىمىزدىڭ سوڭى بٸرەۋگە جەم بولۋمەن اياقتالا ما دەپ قورقامىن. كٷنٸ كەشە اتىراۋدا بولسىن, ورالدا بولسىن, ونداعى ازاماتتاردى الاڭعا شىعۋعا بٸرەۋلەر يتەرمەلەدٸ دەگەن ويعا قارسىمىن. بٸراق مۇنداي جاعدايلار قايتالانىپ جاتسا, ونى بەلگٸلٸ بٸر سىرتقى كٷشتەردٸڭ پايدالانىپ كەتپەۋٸنە ەشكٸم دە كەپٸلدٸك بەرە المايدى. مۇنداي قاۋٸپ-قاتەر ٶتە جوعارى. قانداي داۋ بولماسىن, ونى ٶز ٸشٸمٸزدە شەشە الامىز دەگەن ويدامىن. جەنە تەك ٶزٸمٸز شەشۋٸمٸز قاجەت.
– بۇل ارادا بٸزدٸڭ دەستٷرلٸ سۇحباتتارىمىزدىڭ بٸرٸ ەسٸمە تٷسٸپ وتىر. ەسٸڭٸزدە بولسا, وسىدان 7-8 جىل بۇرىنعى سۇحباتىڭىزدا سٸز «قازاقتىڭ تەۋەلسٸزدٸك بٸزگە نە بەردٸ?» دەگەن تالابى زاڭدى» دەگەن ەدٸڭٸز. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلدىعىندا بۇل تالاپ قانشالىقتى ٶزگەردٸ ەرٸ ٶستٸ?
– مەنٸڭشە, ورىن العان وقيعالار, بٸر جاعىنان, وبەكتيۆتٸ قۇبىلىس. بۇنى كەزدەيسوق نەرسە دەپ تانۋعا دا بولمايدى. بۇل بٸزدٸڭ شىن مەنٸندە ەل بولىپ قالىپتاسقاندىعىمىزدى كٶرسەتٸپ وتىر. بٸز وسى ۋاقىتقا دەيٸن تەۋەلسٸزدٸكتٸ يەلەنگەنٸمٸزدٸڭ نەتيجەسٸن ونىڭ فورمالدٸ كريتەرييلەرٸ بويىنشا ٶلشەپ كەلدٸك. بٸراق ٶتكەن جىلى ۋكراينادا, تاياۋ شىعىستاعى سيرييا, ليۆييادا بولعان وقيعالاردى كٶرە وتىرىپ, بٸزدە ورىندى سۇراق پايدا بولا باستادى. ولار دا بٸز سيياقتى نە 25 جىل بۇرىن, نە ودان دا بايىرعى زامانداردا مەملەكەتتەرٸن قۇرا باستادى. بٸراق بٸر سەتتە مەملەكەتتەرٸ ىدىراۋعا سەل-اق قالدى. بٸز وسى ەلدەردٸڭ تاعدىرىنا قاراپ, ويلانا باستادىق: ولاردا دا مەملەكەتتٸك اپپاراتتىق جٷيە, شەكارا بولدى. بٸراق بٸر سەتتە بٸر داعدارىسقا تٶتەپ بەرە الماي, ەل رەتٸندە ىدىراي باستادى. سوندا تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ كەپٸلٸ نەدە? مەملەكەتتٸ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مويىنداپ, ونىڭ تۋى مەن ەنۇرانى, ۆاليۋتاسى مەن ەسكەرٸنٸڭ بولعانى جەتكٸلٸكسٸز ەكەن. مەملەكەت رەتٸندە ٶزٸن-ٶزٸ جارييالاۋ بٸر بٶلەك تە, مەملەكەت بولىپ قالۋ – ەكٸنشٸ مەسەلە. مٸنە, بۇل وقيعالاردىڭ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلدىعىندا ورىن الىپ وتىرعانىنىڭ بٸر كٶرسەتكٸشٸ – بۇل بٸزدٸڭ شىنايى مەملەكەت قالىپتاستىرۋ جولىندا كەلە جاتقانىمىزدىڭ بەلگٸسٸ. سەبەبٸ كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ تٸرەگٸ – ونىڭ ازاماتتارى. ەگەردە سول ەلدٸڭ ازاماتتارى ورتاق قۇندىلىقتار ٷشٸن, ەلدٸك ٷشٸن, مەملەكەتتٸلٸك ٷشٸن ٶز پوزيتسيياسىن بٸلدٸرە الماسا, وندا بۇل مەملەكەت سونشالىقتى بەرٸك, مىقتى دەپ ايتا المايمىز. ەلباسىنىڭ دا اسسامبلەيانىڭ جينالىسىندا: «ەلٸن, جەرٸن قورعاۋعا دايىن ەكەندٸگٸن كٶرسەتە الاتىن حالقىمنان اينالايىن!» – دەگەنٸ – شىنايى ايتىلعان پٸكٸر. الاڭعا شىققان ازاماتتاردىڭ تەكەتٸرەس پەن ىلاڭعا جول بەرمەي, اشىق, مەدەنيەتتٸ تٷردە ميتينگتٸڭ ۇيىمداستىرىلعاندىعى دا سول ازاماتتاردىڭ بەلگٸلٸ بٸر مەسەلەلەرگە قانشالىقتى نارازى بولسا دا, ورتاق مٷددە – بٸرلٸك, تۇراقتىلىق, تەرتٸپتٸڭ قاجەتتٸلٸگٸن تٷسٸنەتٸندٸگٸ, ورتاق قۇندىلىقتار اياسىندا شىنايى بٸرٸگە الاتىندىعىن انىق بايقاتتى. بٸراق, سونىمەن قاتار, قانداي دا مەسەلە تۋماسىن, ونى تەك قانا ٶزٸمٸز اقىلعا سالا وتىرىپ شەشە الاتىندىعىمىزدى ۇمىتپايىق. قانداي دا بٸر مەسەلە بولماسىن, ول ەل تۇتاستىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸنەن جوعارى بولا المايدى.
– پرەزيدەنت جەر مەسەلەسٸندە حالىققا دۇرىس اقپاراتتىڭ جەتپەگەنٸن باسا ايتتى. بيلٸك پەن حالىق اراسىندا ناقتى جۇمىس ٸستەپ وتىرعان ديالوگ الاڭى بار دەۋگە بولا ما?
– بۇل جەردە پرەزيدەنتتٸڭ ايتىپ وتىرعانى نە?! بۇل كەرٸ بايلانىستىڭ بولۋىندا. ياعني, بٸر باعىتتاعى بايلانىس ەمەس, تەك ەكٸمدەر مەن مينيسترلەردٸڭ جۋرناليستەر الدىنا شىعىپ الىپ, بٸرجاقتى بريفينگ ٶتكٸزٸپ, ودان كەيٸن جۋرناليستەردٸڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرمەي, اينالىپ كەتۋٸندە ەمەس. ياعني, بيلٸك پەن قوعام اراسىنداعى بايلانىس بٸر جاقتى ەمەس, ەكٸ جاقتى بولۋى قاجەت. سەبەبٸ قوعام ٶزگەرٸس ٷستٸندە. بۇرىنعىداي تەك تەلەديدار ارقىلى حابار بەرۋ جەتكٸلٸكسٸز. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر پايدا بولىپ, كەڭ قولدانىسقا يە بولا باستادى. بٸز ايتىپ جاتقان فەيسبۋك, تۆيتتەردان باسقا, ۋاتساپ, تەلەگرامم سيياقتى مەسسەندجەرلەر پايدا بولدى. ياعني, قوعام بۇرىننان دا جوعارى قارقىنمەن اقپاراتتاندىرىلا تٷستٸ. قازٸر جۇرتشىلىق كەشكٸ جاڭالىقتاردى كٷتپەي-اق اقپاراتتى دەستٷرلٸ باق-تارعا بالاما كٶزدەردەن الاتىن بولدى. بۇل بيلٸكتەن, باسقا دا اقپاراتتىق پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردان اقپاراتتى بەرۋدە, تاراتۋدا, قابىلداۋدا بۇرىنعىدان دا قارقىندى, شاپشاڭ قيمىلداۋىن تالاپ ەتەدٸ. سوندىقتان دا بيلٸك جاڭا قوعامدىق ٶزگەرٸستەرگە سەيكەس قارقىندىلىقپەن بٸرگە ٶزگەرٸپ وتىرۋى كەرەك. جىل سايىن بيلٸك قوعاممەن بايلانىستى نىعايتۋ ماقساتىندا جاڭا قۇرالداردى ويلاپ تاۋىپ جاتادى. مەسەلەن, ەكٸمدەردٸڭ حالىق الدىنداعى ەسەبٸ دەدٸك, ودان كەيٸن مينيسترلەر مەن ەكٸمدەردٸڭ بلوگ جٷرگٸزۋگە مٸندەتتەدٸك, ودان كەيٸن بارىپ ەكٸمدەردٸ جىل سايىن استانادا جۋرناليستەر الدىندا ەسەپ بەرۋٸن ەنگٸزدٸك جەنە تاعى باسقالارى. ياعني, الاڭدار از ەمەس, تٸپتٸ جىل ٶتكەن سايىن جاڭا تەسٸل قوسىلىپ جاتادى. بٸراق ولاردىڭ سانى ارتقانىمەن, مەسەلە ازايىپ جاتقان جوق. نەگە? سەبەبٸ بۇل بايلانىستار كٶبٸنە بٸرجاقتى كٷيدە, مٷمكٸن, بۇل ينستيتۋتتاردىڭ سانىن كٶبەيتپەي, ولاردىڭ مازمۇنىن ارتتىرعان دۇرىس شىعار. جەر داۋى سول قوعام مەن بيلٸك اراسىنداعى بايلانىستاعى پروبلەمالاردى اڭعارتتى. مٸنە, سوندىقتان مەن بۇل وقيعالاردىڭ تٷپكٸلٸكتٸ سەبەبٸ شىن مەنٸسٸندە جەر مەسەلەسٸندە ەمەس, ال بيلٸك پەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناسىندا دەپ ويلايمىن.
– ەگەر دە وسى وقيعالاردان سەل اۋىتقىپ, ەلدٸڭ دامۋ مەسەلەلەرٸنە باسقا قىرىنان قارايتىن بولساق, قازٸرگٸ قازاق قوعامىنىڭ كٷيٸنە قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز? قازاق قوعامىنىڭ الدىنداعى نەگٸزگٸ قاتەرلەر قانداي سوندا?
– قالاي بولعاندا دا, ەلٸمٸز ٶز دامۋىنداعى جاڭا بٸر كەزەڭگە اياق باسۋدا. بٷگٸندە قازاق قوعامى ٷلكەن ترانسفورماتسييانى باستان كەشۋدە. بۇنىڭ تەك تەرٸس جاقتارىن عانا ەمەس, وڭ جاقتارىن دا كٶرە بٸلۋٸمٸز كەرەك. بۇل قازاق قوعامىنىڭ بەلسەندٸلٸگٸن, ساناسىنىڭ اشىقتىعىن, وي كەڭدٸگٸن, ۇيىمداسۋ قابٸلەتٸن, ۇلتتىق مٷددەلەردٸ قورعاۋداعى تاباندىلىعىن, تالاپتاردىڭ ٶزگەرٸسكە ۇشىراپ جاتقاندىعىن, ەلەۋمەتتٸك-ساياسي ماقساتتاردىڭ الۋان تٷرلٸلٸگٸن كٶرسەتتٸ. باياعىداي تەك تٸل مەسەلەسٸن عانا العا تارتپايدى. تالاپتار ٶزگەرۋدە, كٷردەلەنۋدە.
ال قاتەرلٸ تۇستارىنا كەلسەك, بٸزدٸڭ قوعام ٷشٸن ەڭ قاۋٸپتٸ مەسەلە, ول – ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي مارگينيليزاتسييا. ساياسي مارگينيليزاتسييا دەگەنٸمٸز – بەلگٸلٸ بٸر ەلەۋمەتتٸك-ساياسي توپتاردىڭ ساياسي پروتسەستەردەن شەت قالۋى, وعان بەلسەنە ارالاسا الماۋى. ەلەۋمەتتٸك مارگينيليزاتسييا دەگەنٸمٸز – قوعامنىڭ, ەسٸرەسە جاستاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶزگەرٸستەرگە سونداي قارقىنمەن بەيٸمدەلە الماي, باسقا كٷيدە قالۋى. جاڭا قۇندىلىقتار مەن ماقساتتاردى بەرە الماۋى. مەنٸڭشە, ەڭ قاتەرلٸ ترەندتەر وسى. ولاردى ۋشىقتىرىپ وتىرعان جەمقورلىق مەسەلەسٸ, سەبەبٸ ول تەڭسٸزدٸكتٸ كٷشەيتە تٷسەدٸ. قۇدايعا شٷكٸر, كەشەگٸ بولعان وقيعالاردان بٸز امان-ەسەن شىقتىق. ازاماتتار ٶزدەرٸنٸڭ ساناسىنىڭ اشىق, رۋحى بيٸك ەكەندٸگٸن كٶرسەتتٸ. بٸراق مۇنداي جاعدايلار ورىن الا بەرەتٸن بولسا, باسقا دا ەلەۋمەتٸك توپتار تارتىلا بەرسە, سونىڭ ٸشٸندە جاستار جاعى بۇعان كٶپ ارالاسسا, بۇل ەرتەڭ قۇقىقتىق ارنادان شىعىپ كەتٸپ, كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزۋٸ مٷمكٸن. سەبەبٸ قازاق قوعامى بٸرتەكتٸ ەمەس. قازاقتىڭ ٸشٸندە بايى دا بار, كەدەيٸ دە بار. ٸسكەرٸ مەن جالقاۋى دا بار. بٸلٸمدٸسٸ مەن بٸلٸمسٸزٸ دە بار. سوندىقتان قازٸر بەرٸمٸز ٷشٸن سىن ساعات – بيلٸككە دە, زييالى قاۋىمعا دا, ساياسي كٷشتەرگە دە...
– سٸز قوعامدىق تالاپتار كٷردەلەنۋدە دەدٸڭٸز, بٸراق دەگەنمەن دە قازاق قوعامىندا قانداي ساياسي پلاتفورما, قانداي ساياسي ۇستانىم باسىمىراق دەپ ويلايسىز?
– سوڭعى وقيعالار قازاق قوعامىنداعى ساياسي كٶزقاراستاردىڭ الۋان تٷرلٸگٸن اڭعارتسا دا, قازاق قوعامى يدەولوگييا جاعىنان كٶبٸنەسە سولشىل باعىتتا ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. قازاق اۋديتوريياسىنداعى ديسكۋسسييالاردا بٸز كٶبٸنەسە بەرٸن بٸر شكالامەن ٶلشەپ كەلدٸك. قازاقى جەنە قازاقى ەمەس, ۇلتتىق جەنە ۇلتجاندى ەمەس دەپ ساياساتكەرلەر مەن قايراتكەرلەردٸ ەكٸگە جٸكتەدٸك. بٸراق بٸز تاعى بٸر نەرسەنٸ ۇمىتپاۋىمىز كەرەك, مۇندا كٶپ نەرسە حالىقتىڭ ۇلت تاقىرىبىنا كٶزقاراسىمەن عانا ەمەس, سونداي-اق, ساياسي كٶزقاراستارىمەن جٸكتەلەدٸ عوي. كەز كەلگەن قوعامدا وڭشىل جەنە سولشىل باعىتتان بٶلەك, تسەنتريستٸك باعىتتا, راديكالدى وڭشىل, راديكالدى سولشىل دەپ تە جٸكتەلەدٸ. بٸراق قازاق قوعامى نەگٸزٸنەن سولشىل كونسەرۆاتيۆتٸك باعىتتا. ياعني, مەملەكەتتٸڭ باسىم رولٸن قالايدى, قاراپايىم قازاق اينالاداعى پروتسەستەردٸ سولشىل كٶزقاراستارىمەن ٶلشەيدٸ. قازاق نە كٷتسە دە, ٷكٸمەت پەن مەملەكەتتەن كٷتەدٸ. اشىعىن ايتاتىن بولساق, ٶزٸنەن ەشنەرسەنٸ كٷتپەيدٸ جەنە ٶزٸنە كٶپ تالاپ قويا بەرمەيدٸ. تٷبەگەيلٸ رەفورمالاردان سەسكەنەدٸ, ولارعا دايىن ەمەس. جەردەن, تٸلدەن, ۇلتتىق بٸرەگەي سيپاتتان ايىرىلىپ قالامىز دەگەن قورقىنىش بار.
– بۇل قورقىنىش تەك بٸر عاسىردا قازاقتىڭ ەكٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس, اشتىق پەن رەپرەسسييا, قۋدالاۋ مەن الاش قايراتكەرلەرٸ سيياقتى ساياسي ەليتاسىنان ايىرىلعانىنان سوڭ تۋىنداپ وتىرعان جوق پا? جالپى, ۇلتتىڭ بويىندا ٶزٸن-ٶزٸ ساقتاۋ ينستينكتٸمەن قاتار, مەملەكەتتٸ ساقتاۋ تٷيسٸگٸ بولعانى دۇرىس ەمەس پە?
– دۇرىس ايتاسىز. بٸزدٸڭ ۇلت بٸر عاسىرلىق تاريح ٸشٸندە, باسقا قانداي دا بٸر ۇلتتىڭ باسىنان كەشٸرمەگەن تالاي ساياسي درامالىق, تراگەدييالىق جاعدايلاردى كەشتٸ. سوندىقتان ۇلتتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ ساقتاۋ ينستينكتٸ كٷشتٸ. بٸراق, مەنٸڭشە, ەل دامۋى ٷشٸن قازاق قوعامى ساپالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ قاجەتتٸلٸگٸن دە تٷسٸنٸپ, مويىنداۋى قاجەت. ونىڭ بٸر العىشارتى, يدەيالىق الۋان تٷرلٸلٸك. ۇلتتىق بۋرجۋازييانىڭ قالىپتاسپاي جاتقاندىعى, بەلكٸم, سودان شىعار. بٸزدە وڭشىل باعىتتاعى ينتەللەكتۋالداردىڭ ٷلكەن بٸر توبى دا جوق ەكەن. ايدوس سارىم, تٶلەگەن جٶكەەۆ سيياقتى بٸرەن-ساران وڭشىل كٶزقاراستاعى قايراتكەرلەردٸ اتاعاننان باسقا. جالپى, رەفورمالاردىڭ قاجەتتٸگٸن مەملەكەت تاراپىنان ەمەس, قوعام ٸشٸنەن جاقتاۋشىلار بار ما? جوق دەمەسەك تە, كٶپ ەمەس. تٸپتٸ, كەڭەستٸك يدەالدار ورنىققان رەسەي قوعامىنىڭ ٶزٸندە وڭشىل كٷشتەر مەن وڭشىل قايراتكەرلەر بار. ال قازاق قوعامىندا وندايلار از. تۇلعالار ەمەس, دوكترينالار از. جالپى, بٸز جەر كودەكسٸندەگٸ داۋ-دامايلاردان كەيٸن رەفورمالاردان مٷلدەم باس تارتپاۋىمىز كەرەك. قاتەلەسپەسەم, 2003 جىلى «جاس الاش» گازەتٸندە «ۇلتشىلدىق پەن ليبەراليزم» اتتى ماقالا جازعان ەدٸم. ياعني, قازاق قوعامىنىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆاسى وسى ەكٸ كٶزقاراستىڭ ٷيلەسٸمٸنە بايلانىستى بولاتىن سيياقتى. ياعني, ۇلتشىلدىعىنا – ۇلتتىق جەنە مەملەكەتتٸك مٷددەلەرگە بەرٸكتٸگٸمەن قاتار, ۇلتتىق-دەموكراتييالىق قۇندىلىقتارداعى ۇستانىمدارعا تەۋەلدٸ. وسى ەكٸ پلاتفورمانىڭ ٷيلەسٸمدٸلٸگٸ بٸزدٸڭ قوعامنىڭ جاڭا جاعدايلارعا, ەلەمدٸك كٷردەلٸ پروتسەستەرگە سول قارقىندا بەيٸمدەلۋٸمٸزدٸڭ كەپٸلٸ. بيلٸك تە قوعاممەن قارىم-قاتىناستى جەتٸلدٸرۋدەن باسقا جالپى قازاق قوعامىنىڭ بولاشاقتاعى قانداي ساپالى كٷيگە كٶشۋگە ۇمتىلۋى كەرەك, ەلەمدەگٸ پروتسەستەرگە قالاي بەيٸمدەلۋٸ كەرەك, جاڭا سىناقتارعا بايلانىستى قانداي شەشٸمدەر قابىلداۋى كەرەك دەگەندەي مەسەلەلەرمەن شۇعىلدانۋى تيٸس. بۇل وقيعالار بارلىق جاققا بٸردەي ساباق بولدى بيلٸكتەن باستاپ قوعامعا دا, زييالى قاۋىم مەن ۇلتشىلدارعا دا... ۇلتتىق سانا ٶزگەرٸس ٷستٸندە, بٸراق بۇل پروتسەسس قالاي جەنە قانداي قارقىندىلىقپەن جٷرٸپ جاتقانىن جالپى سەزسەك تە, تەرەڭ زەرتتەپ, ساراپتاپ جاتقان جوقپىز. قازاق قوعامىنداعى ٸشكٸ پروتسەستەردٸ, قۇندىلىقتاردىڭ ٶزگەرۋٸن, تانىمنىڭ ٶزگەرۋٸن, قازاقتى نە الاڭداتادى, نە بٸرٸكتٸرەدٸ, قازاق بولاشاقتان نە كٷتەدٸ, قانداي يدەالدارعا ۇمتىلادى نە بولماسا جاڭا قازاق قانداي بولۋى قاجەت دەگەن سيياقتى سۇراقتارعا جاۋاپتى بٸرگە ٸزدەۋٸمٸز قاجەت. ٶزگە پروتسەستەر مەن قۇبىلىستاردى زەرتتەيمٸز دەپ, ٶز قازاعىمىزدى بٸلمەي, تانىماي تۇرعان سيياقتىمىز. باياعى ٷردٸسپەن, باياعى ٶلشەممەن قاراپ كەلەمٸز, بٸراق ۇلت 25 جىلدا ٷلكەن ترانسفورماتسييانى باسىنان ٶتكٸزگەن, سوندىقتان ٸشكٸ مەسەلەلەرگە كٶڭٸل بٶلۋ قاجەت.
– تاعى بٸر سۇحباتىڭىزدا «تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن شىنايى كٷرەس تەۋەلسٸزدٸك العان كٷننەن باستالادى» دەگەن ەدٸڭٸز. رەسەي تاراپىنان وقتا-تەكتە كٶتەرٸلٸپ, حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزاتىن ورتاق ۆاليۋتا قۇرۋ سيياقتى باستامالار, ەكونوميكالىق وداقتى ساياسيلاندىرۋعا ۇمتىلۋ, تاعىسىن تاعىلارى تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەستٸڭ ەلٸ دە جالعاسىپ جاتقانىن اڭعارتپاي ما?
– نەگٸزٸنەن, بۇل ويدى ەلباسى تەۋەلسٸزدٸككە ارنالعان جيىنداردىڭ بٸرٸندە: «تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەس بٸز ەگەمەندٸككە قول جەتكٸزگەن 1991 جىلى اياقتالعان جوق, تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن ناعىز كٷرەس ەندٸ باستالدى» – دەگەن ەدٸ. شىندىعىندا دا سولاي. تەۋەلسٸزدٸكتٸ جارييالاۋ بٸر بٶلەك, ال تەۋەلسٸزدٸكتٸ قورعاۋ كٷندەلٸكتٸ جٷرەتٸن پروتسەسس. قاتەلەسپەسەم, بۇل سۇحباتتى وسىدان 4-5 جىل بۇرىن بەرٸپ, وسى مەسەلەنٸ ايتقانبىز. بەلكٸم, سول كەزدە وسى سٶزدەردٸ ايتا وتىرىپ, بٸز ونىڭ قانشالىقتى شىنايى, راس ەكەنٸن تەرەڭ ۇعىنباعان شىعارمىز. ودان كەيٸن ۋكراينا, سيرييانىڭ جاعدايلارىن كٶرە وتىرىپ, بۇل سٶزدٸڭ ماعىناسىن وقىرماندارمەن بٸرگە باسقاشا ۇعىنىپ-تٷسٸنە باستادىق. بۇل تٷسٸنٸك بٸزدٸڭ بويىمىزدا كٷندەلٸكتٸ بولۋى كەرەك. ەربٸر ازامات, ەربٸر تۇلعا قاي جاقتا بولماسىن جەنە سوڭعى وقيعالارعا سەيكەس داۋدىڭ قاي جاعىندا بولماسىن, ەشنەرسەنٸڭ دە مەملەكەتتٸلٸك پەن تەۋەلسٸزدٸك ۇعىمدارىنان جوعارى ەمەس ەكەنٸن تٷسٸنۋٸ كەرەك. بٸزدٸ بٸرٸكتٸرەتٸن سول ۇعىم بولۋى تيٸس.
فەيسبۋكتە جازعان بٸر جازبامدا «مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸ – مەملەكەتشٸل ازاماتتار مەن مەملەكەتقۇرۋشى ەليتا» دەگەن ەدٸم. سول كەزدە بٸرقاتار ەرٸپتەستەرٸم جەكەگە شىعىپ: «اعا, مەملەكەتقۇرۋشى ەليتا دەگەن نە? ول قانداي ۇعىم?» – دەپ تٶتەسٸنەن سۇراق قويدى. شىنىن ايتسام, بۇل سٶزدٸ ەرٸپتەستەرٸمنٸڭ, وقىرماندارىمنىڭ بايقاپ قالىپ, ساراپتاعانىنا ريزا بولدىم. راسىن ايتسام, بۇل دا مەنٸڭ ويلاپ تاپقان سٶزٸم ەمەس. وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن يمانعالي تاسماعامبەتوۆپەن وسىنداي كەزدەسۋ بارىسىندا ەلەمدەگٸ تٷرلٸ وقيعالاردى تالقىلاعانبىز. سوندا ول ۋكرايناداعى جاعدايدى مىسالعا كەلتٸرە وتىرىپ: «مەملەكەتتٸڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸ – ازاماتتاردىڭ, قوعامنىڭ بەلسەندٸلٸگٸمەن قوسا, ەليتانىڭ مەملەكەتشٸلدٸگٸنە دە بايلانىستى» – دەگەن ەدٸ. ياعني, كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸ – مەملەكەتقۇرۋشى ەليتاعا, ونىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە بايلانىستى ەكەن. سول ەلدەردەگٸ جاعدايدىڭ بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە قايتالانۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ ازدىعى – بٸزدٸڭ ەليتانىڭ مەملەكەتتٸلٸك ۇعىمى مەن قۇندىلىقتارىنا بەرٸكتٸگٸندە. شەنەۋنٸكتەردٸ قانشا سىناساق تا, قۇدايعا شٷكٸر, بٸزدٸڭ ەليتا مەملەكەتتٸلٸك يدەياسىنا بەرٸك. مۇحتار تايجاننىڭ فەيسبۋك پاراقشاسىندا جازىپ وتىرعان جازبالارى دا سودان دەپ ويلايمىن. ول ٶز پاراقشالارىندا وسى وقيعالار بويىنشا جازبالارىندا: «قانشا سىناساق تا, بۇل بيلٸك قازاقتىڭ ٸشٸنەن شىققان عوي» – دەپ ايتادى. بيلٸكتٸ, ەليتانى جاۋ دەپ قاراستىرماۋىمىز كەرەك. بەرٸمٸز بٸر ەلدٸڭ ازاماتتارىمىز. قازاق ساياساتىنىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ – بيلٸكشٸل نەمەسە وپپوزيتسيياشىل, وڭشىل نەمەسە سولشىل بولسىن, ساياساتتا جٷرگەن تۇلعالاردى مەملەكەتشٸل نەمەسە مەملەكەتشٸل ەمەس دەپ باعالايمىز. بۇل نەنٸ اڭعارتادى? بۇل قوعامدا سونداي ۇستانىمنىڭ بارىن كٶرسەتەدٸ. ياعني, ەگەر قوعام بەلگٸلٸ بٸر تۇلعالار بيلٸكتٸڭ قاي جاعىندا جٷرسە دە, وعان مەملەكەتشٸل دەپ باعا بەرسە, وندا ەربٸر قاراپايىم ازامات بۇل تۇلعادان مەملەكەتتٸلٸك قۇندىلىقتارعا بەرٸك بولعانىن قالايتىندىعىندا. وسىنداي ۇستانىم ساقتالا بەرسە, بٸز ەرقاشاندا مەملەكەت بولىپ قالا بەرەمٸز. قازاقتىڭ جەرٸ اقىرزامانعا دەيٸن قازاقتىڭ جەرٸ بولىپ قالادى.
– سۇحباتىڭىزعا راقمەت.
ەڭگٸمەلەسكەن كەمشات تاسبولات
