قازاقستاندا قوسىمشا قۇن سالىعىن (ققس) 12%-دان 20%-عا دەيٸن بٸردەن ٶسٸرۋ تۋرالى كٷبٸر-سىبىر ەڭگٸمە جىل اياعىندا ايتىلا باستاعان. سودان كٷنٸ كەشە, 23 قاڭتاردا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ ساراپشىلاردى, ەكونوميستەر مەن بيزنەس ٶكٸلدەرٸن ٷكٸمەت ٷيٸنە ارنايى شاقىرتىپ الىپ, جاساعان جيىنىندا ول تالقىلانعان №1 مەسەلەگە اينالىپ شىعا كەلدٸ. يە, سالىق كودەكسٸنٸڭ تۇجىرىمداماسىنا قاتىستى ۇسىنىستاردى تالقىلاۋ ٷشٸن جان-جاقتان بٸلٸكتٸ دەگەن بارلىق ماماندار استاناعا ارنايى الدىرتىلدى. سوعان قاراعاندا بٷگٸنگٸ ٷكٸمەت وتىرىسىندا وسى ٶزگەرٸستٸڭ ەنگٸزۋ جايى جارييالانىپ تا قالۋى مٷمكٸن بە, قالاي? سوندىقتان ەندٸ وسى مەسەلە تٷيتكٸلٸنە ٷڭٸلسەك. ساراپشىلار نە دەگەنٸن ٶز نازارلارىڭىزعا ۇسىنا وتىرالىق, دەپ جازادى Dalanews.kz.
وسى سيپاتتاعى سۇراققا جاۋاپ بەرگەن ساراپشىلار Forbes Kazakhstan پورتالىنا ٷكٸمەتكە بۇل ٶزگەرٸس بيۋدجەت جىرتىقتارىن جاماۋ ٷشٸن كەرەك بولىپ وتىرعانىن ايتىپتى. وندا دا ٷكٸمەت بٸر ققس كٶلەمٸن ارتتىرعانعا قاناعاتتاناتىن تٷرٸ جوق, ٶزگە دە كەسٸپكەرلەرگە ارنالعان بۇعان دەيٸنگٸ جەڭٸلدەتٸلگەن سالىقتىق رەجيمدەردٸڭ دە كٷشٸن جويماق نيەتتە كٶرٸنەدٸ.
"بٸر ايلىق جالاقىڭدى مەملەكەتكە بەر…"
"ۋچيوت" كومپانييالار توبىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, سالىق مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ ساراپشى ماكسيم بارىشەۆ ققس مٶلشەرلەمەسٸن 20%-عا كٶتەرۋگە تٷبەگەيلٸ قارسى. ونىڭ پايىمىنشا, مۇنداي قادام حالىققا ەدەۋٸر سالماق تٷسٸرەدٸ:
"مەنٸڭ قولىمداعى ەسەپ بويىنشا, بۇل ٶزگەرٸستەر قابىلدانسا, بيۋدجەتكە شامامەن 7,5 ترلن تەڭگە كٶلەمٸندە قوسىمشا كٸرٸس تٷسەدٸ دەپ بولجانادى. وندا دا بۇل اقشا سٸز بەن بٸزدٸڭ قالتامىزدان شىعادى. باسقاشا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ەربٸر ازاماتى, كٸشكەنتاي سەبيلەردٸ دە قوسىپ العاندا, جىل سايىن قوسىمشا 375 مىڭ تەڭگە سالىق تٶلەيدٸ دەگەن سٶز. ەلدەگٸ ورتاشا جالاقى 390 328 تەڭگە بولسا, ققس كٶتەرٸلگەن جاعدايدا ەر قازاقستاندىق جىلىنا بٸر ايلىق تابىسىن سالىققا بەرۋٸ كەرەك بولادى".
ماماننىڭ ەسەبٸنشە, ققس شەگٸن جىلىنا 15 ملن تەڭگەگە دەيٸن تٶمەندەتۋ ارقىلى ققس تٶلەۋشٸلەردٸڭ قاتارىنا قازٸرگٸ 110 مىڭ ۇيىمعا قوسىمشا تاعى 300 مىڭعا جۋىق شاعىن بيزنەس سۋبەكتٸسٸ تٸركەلمەك. بۇل, بٸرٸنشٸدەن, بۋحگالتەرلٸك قىزمەت نارىعىندا الاساپىران تۋعىزادى, ەكٸنشٸدەن, ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرالار مەن سالىق ەسەپتٸلٸگٸن تاپسىرۋداعى ساۋاتسىزدىق كٶبەيٸپ, ايىپپۇل مەن ەسەپشوتتاردىڭ بۇعاتتالۋى جيٸلەيدٸ. بۇل, سٶزسٸز, كەسٸپكەرلٸك بەلسەندٸلٸككە اۋىر سوققى بولماق.
باعا ٶسٸمٸ
ققس ستاۆكاسىنىڭ ٶسۋٸ رەسمي تٷردە ساتىلاتىن بارلىق تاۋار مەن ٶنٸمنٸڭ قىمباتتاۋىنا ەكەلٸپ سوعادى. بارىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇعان قوسا شاعىن جەنە ورتا بيزنەس تۇرالاسا, ورتا مەرزٸمدە ەكونوميكانىڭ باياۋلاپ, تٸپتٸ توقىراۋى دا ىقتيمال. ول "ەلەمنٸڭ ەشبٸر ەلٸندە سالىقتى ٶسٸرۋ ەكونوميكالىق ٶرلەۋگە جول اشپاعانىن" قاداپ-قاداپ ايتادى.
ساراپشى سوڭعى بٸرنەشە جىلدا قازاقستاندا قوسىمشا سالىقتار ەنگٸزٸلگەنٸن ايتا كەتتٸ: ديۆيدەندكە سالىناتىن سالىق, جالاقىدان الىناتىن مٸندەتتٸ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جارنالارى جەنە جۇمىس بەرۋشٸنٸڭ مٸندەتتٸ زەينەتاقى اۋدارىمدارى. سونىڭ سالدارىنان كٶلەڭكەلٸ ەكونوميكانىڭ ٷلەسٸ كٶبەيٸپ, بيۋدجەت كٸرٸسٸ, كەرٸسٸنشە ازايىپ وتىرعانىنا نازار اۋدارتتى.
"ەستەرٸڭٸزدە مە, 2000 جىلدان 2009 جىلعا دەيٸن ققس مٶلشەرلەمەسٸ 20%-دان 12%-عا دەيٸن بٸرتٸندەپ ازايتىلعان جىلدارى ەكونوميكامىز 10%-دان استام ٶسٸمدٸ كٶرسەتتٸ. 2010-2011 جىلدارداعى 12% ققس كەزٸندە دە ٶسٸم 7%-دان استى. ەكونوميكانىڭ دامۋى سالىقتىڭ كٶبەيۋٸنە ەمەس, ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ ارتۋىنا بايلانىستى بولادى", – دەيدٸ ول.
بارىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, دەل قازٸر ساۋدا, قوعامدىق تاماقتانۋ جەنە قۇرىلىس سالالارى ەكونوميكانىڭ نەگٸزگٸ تٸرەكتەرٸ بولىپ تابىلادى. مەيرامحانا سيياقتى قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىنداعى قارقىن – وسى سالاعا ارنالعان جەڭٸلدەتٸلگەن (روزنيچنىي نالوگ) سالىقتىڭ ارقاسى. قۇرىلىس سالاسى دا جەكە تۇلعالار ٷي ساتىپ العان كەزدە ققس تٶلەۋدەن بوساتىلعان سوڭ ٶسٸم بەرۋدە. ەندٸ رەتروسپەكتيۆاعا قارسى قادام جاسالىپ, دەمحانا-مەيرامحانا سالاسىن قولداپ كەلگەن سالىق جەڭٸلدٸگٸ توقتاتىلۋى مٷمكٸن, ال پەتەر ساتىپ الۋشىلاردى ققس-قا قايتا تارتۋ جايى تالقىلانىپ جاتىر.
"سۇرانىس يكەمدٸلٸگٸنٸڭ فاكتورى ٸسكە قوسىلعاندا, ساتىپ الۋشىلار سانى ازايىپ, اقشالاي اينالىم بەلكٸم كٶپ ٶزگەرمەۋٸ مٷمكٸن, بٸراق ساتىلاتىن تاۋار نەمەسە كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەت كٶلەمٸ كٷرت تٶمەندەيدٸ. ەگەر 2030 جىلعا قاراي ەكونوميكا كٶلەمٸن ەكٸ ەسە ارتتىرۋدى كٶزدەسەك, ققس-تى كٶتەرمەۋٸمٸز كەرەك. كەرٸسٸنشە بيزنەسكە قولداۋ كٶرسەتٸپ, ٸشكٸ تۇتىنىس پەن ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا باعىتتالعان ىنتالاندىرۋ شارالارىن ويلاستىرۋ قاجەت. ونى قازٸرگٸ 12% دەڭگەيٸن ساقتاپ تۇرىپ-اق جٷزەگە اسىرۋعا, سونىمەن بٸرگە جالاقىعا تٷسەتٸن سالىق اۋىرتپالىعىن دا ازايتۋعا بولادى", – دەپ سٶزٸن تٷيٸندەيدٸ بارىشەۆا.
قوعامدىق كەلٸسٸمگە سەلكەۋ تٷسٸرگەن كٸم?
AERC كومپانيياسىنىڭ باس ديرەكتورى, Tengenomika تەلەگرام-ارناسىنىڭ اۆتورى, ەكونوميست عالىمجان ايتقازين بيۋدجەت پەن سالىق جٷيەسٸندەگٸ ٶزگەرٸستەردٸڭ قاجەت ەكەنٸن مويىنداي وتىرىپ, ونىڭ حالىق پەن بيزنەسكە اۋىر تيەتٸنٸن جوققا شىعارمايدى:
"ققس – تٷپتەپ كەلگەندە تۇتىنىسقا سالىناتىن سالىق. سوندىقتان ول بٸرٸنشٸ كەزەكتە قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسىن قاعادى. الايدا سالىق-بيۋدجەت ساياساتىن قايتا قاراۋىمىزعا بٸرنەشە فاكتور تٷرتكٸ بولىپ وتىر. مەسەلەن, 2019 جىلدان 2023 جىلعا دەيٸن بيۋدجەتتٸڭ كٸرٸسٸ مەن شىعىسى اراسىنداعى ايىرماشىلىق 5,2 ترلن تەڭگەدەن 10,7 ترلن تەڭگەگە دەيٸن ٶستٸ. بۇل تاپشىلىقتى جابۋ ٷشٸن ٷكٸمەت قارىز الۋعا جەنە ۇلتتىق قوردىڭ ترانسفەرتٸن پايدالانۋعا مەجبٷر. ال ۇلتتىق قورعا قاتىستى جاعداي مەز ەمەس: سوڭعى 10 جىلدا قوردان 40 ترلن تەڭگە الىنعان, بۇل سول كەزەڭدەگٸ تٷسٸمنەن 10 ترلن تەڭگەگە ارتىق. ال مۇنداي ٸس-قيمىل ەكونوميكا بۋفەرٸ بولىپ تابىلاتىن قوردى ەيتەۋٸر بٸر كٷنٸ تٷگەسۋگە ەكەلٸپ سوعادى".
ەكونوميست قازٸرگٸ كەزدە ينفراقۇرىلىم (ەنەرگەتيكا, سۋ شارۋاشىلىعى, كٶلٸك-لوگيستيكا) كٷردەلٸ جاڭعىرتۋدى تالاپ ەتەتٸنٸن, بۇل بيۋدجەتتٸڭ موينىنا ارتىلعان ٷلكەن جٷك بولىپ وتىرعانىن ەسكە سالدى. بۇل سالاعا قارجى سالماساق, ەكونوميكامىز توقىراپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس.
"سالىق جٷيەسٸندەگٸ ٸرگەلٸ ٶزگەرٸستەر – "قوعامدىق كەلٸسٸم" ۇعىمىنا ەسەر ەتەتٸن قادام. دەمەك مەملەكەت مۇندايدا قارسى تاراپقا دا مٸندەتتەمەلەر ۇسىنىپ, مەملەكەتتٸك قارجىنى باسقارۋ ٸسٸن جەتٸلدٸرۋٸ كەرەك. دەل وسى تۇستا حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگٸزۋ, بيۋدجەتتٸ قاتاڭ باقىلاۋ, ەكونوميكاداعى مەملەكەتتٸك ٷلەستٸ ازايتۋ جەنە شىنايى بەسەكەنٸ دامىتۋ ماڭىزدى", – دەيدٸ ايتقازين.
ونىڭ ايتۋىنشا, ٷكٸمەتتٸڭ سالىق جٷكتەمەسٸن ٶسٸرۋدٸ كٶزدەۋٸ بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە تٷسٸنٸكتٸ بولعانىمەن, بيزنەس-قاۋىمداستىق مۇنىڭ سالدارىن جاعىمسىز جاعىن كٶرٸپ وتىر. كٶبٸ بٸردەن "شاعىن جەنە ورتا بيزنەس قاراڭعىلىققا تاپ بولادى, ەكونوميكادا توقىراۋ باستالادى, كەسٸپورىندار بانكروتتىققا ۇشىرايدى" دەگەن بولجام جاسايدى.
"تەسٸكتٸ جامايمىز" دەپ وسىنداي قۇرباندىققا بارۋعا بولادى ما?
"قوعامدىق تاماقتانۋ ۇيىمدارىنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋ قاۋىمداستىعىنىڭ" تٶراعاسى ۆەرونيكا داۋگاليەۆا شاعىن جەنە ورتا بيزنەسكە, ونىڭ ٸشٸندە مەيرامحانالارعا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن مۇنداي ۇسىنىس سالانىڭ تٷبٸنە جەتٸپ تىنادى ما دەپ الاڭدايدى. ەلٸمٸزدە 60 مىڭنان استام كەسٸپورىن شوب قاتارىندا بولسا, سونىڭ 50 مىڭعا جۋىعى – قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارى (دەمحانا-مەيرامحانالار).
"شاعىن بيزنەس – حالىقتى جىل بويى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان نەگٸزگٸ سەكتور. قازٸردٸڭ ٶزٸندە جالعا الۋ, كوممۋنالدىق تٶلەمدەر ەكٸ-ٷش ەسەگە ٶسكەن. وعان سالىق اۋىرتپالىعى دا قوسىلسا, كٶپ كەسٸپورىندار مۇندايعا تٶتەپ بەرە المايدى".
ۆەرونيكانىڭ ەسەبٸنشە, ەگەر ققس 20%-عا كٶتەرٸلسە ەرٸ بٶلشەك سالىق الىپ تاستالسا, ققس شەگٸ تٶمەندەتٸلسە, 24 مىڭعا جۋىق بيزنەس نىسانى جابىلىپ, 600 ملرد تەڭگە بەرەشەك بويىنشا بانكروتقا ۇشىراۋى مٷمكٸن. ونىڭ 200-250 ميللياردى عانا قايتارىلۋى ىقتيمال, قالعان سوما مٷلدە ٶتەلمەي قالادى, ٶيتكەنٸ كٶپتەگەن كەسٸپكەرلەردٸڭ ساتاتىن مٷلكٸ دە جوق.
بۇل پٸكٸردٸ Lanzhou جىلدام تاماقتانۋ جەلٸسٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, «قوعامدىق تاماقتانۋ قاۋىمداستىعىنىڭ» كەڭەسشٸسٸ ەرٸ ورتالىق ازييا فرانچايزينگ قاۋىمداستىعىنىڭ تٶرايىمى گٷلبانۋ مايگارينا دا قۋاتتايدى:
"قازاقستانداعى سالىق جٷيەسٸ "پايدا تاپپاس بۇرىن سالىق تٶلە" دەگەن قاعيداعا نەگٸزدەلگەن. مىسالى, جالاقى تٶلەي سالىسىمەن بٸردەن 40% سالىق كەتەدٸ. ال ققس شەگٸ 15 ملن تەڭگەگە تٷسٸرٸلسە, بۇل كەسٸپكەرلەردٸ توقسان سايىن سالىق تٶلەۋگە مٸندەتتەيدٸ. كەي كەزدەرٸ تازا پايدا جوق بولسا دا, تٶلەم جاسالادى. بۇل "بيۋدجەت تەسٸكتەرٸن" جاماۋدىڭ جولى بولعانىمەن, بۇدان ەڭ الدىمەن شاعىن جەنە ورتا بيزنەس زارداپ شەگەتٸن بولادى".
مايگارينانىڭ پايىمىنشا, ققس پەن ونىڭ شەگٸن وسىلاي ٶزگەرتكەنشە, قازٸر جۇمىس ٸستەپ تۇرعان تيٸمدٸ مەحانيزمدەردٸ ساقتاعان جٶن: مىسالى, بٶلشەك سالىق. "بۇل شوب ٷشٸن ٶتە ىڭعايلى, قاراپايىم جەنە تٷسٸنٸكتٸ قۇرال, ٶز تيٸمدٸلٸگٸن دەلەلدەدٸ دە", – دەيدٸ ول.
"بٶلشەك سالىققا قاتىستى قانداي دا بٸر ٶزگەرتۋدٸ ەنگٸزبەس بۇرىن, ونىڭ ٸس جٷزٸندەگٸ تيٸمدٸلٸگٸنە تالداۋ جٷرگٸزۋ كەرەك. ودان كەيٸن بارىپ قانا شەشٸم قابىلداۋ لوگيكالىق تۇرعىدا دۇرىس بولار ەدٸ. جٷيەنٸ سول كٷيٸندە قالدىرعانىمىز جٶن. تٸپتٸ, كەسٸپكەر تٶلەمدٸ ەر چەكتەن اۆتوماتتى تٷردە اۋدارىپ وتىراتىن بٸرىڭعاي ستاۆكا ەنگٸزگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە بيزنەسكە تٷسەتٸن سالماق ارتا قويمايدى. ال مەملەكەت ٷشٸن تٷسٸم تۇراقتى ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ بولادى", – دەپ سٶزٸن تولىقتىرادى مايگارينا.
"پٸل ەسەرٸ"
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قاجەتتٸ بۇيىمدار مەن ازىق-تٷلٸك ٶندٸرەتٸن كەسٸپورىنداردىڭ يەسٸ الماس مۇحامەتوۆ بۇل ۇسىنىستى ابسۋرد دەپ اتاپ, مۇنى "بيزنەسكە كەدٸمگٸدەي قىرعيداي تييۋ" دەپ سانايدى. ونىڭ سٶزٸنشە, سالىقتىڭ مۇنداي ٷلكەيتٸلگەن مٶلشەرٸن تەز قابىلداپ, دەرەۋ ٸسكە قوسۋ – ورىنسىز قادام.
"ەگەر ققس-تى بٸردەن 20%-عا ٶسٸرسەك, تاۋار قۇنى كەمٸندە 30%-عا قىمباتتايدى. ٶيتكەنٸ نان پٸسٸرەتٸن ناۋبايحانانى الايىق: ول 100 تەڭگەنٸڭ ۇنىن ساتىپ العان كەزٸندە 12% ققس تٶلەپ وتىر. ەندٸ سوڭىندا شىعاتىن دايىن ٶنٸم – نان – 200-300 تەڭگە ارالىعىندا ساتىلادى, بۇل باعاعا دا ققس كٸرەدٸ. سوندا شيكٸزات ٷشٸن تٶلەنگەن, دايىن تاۋاردان تٷسەتٸن سالىق جەنە تاعى باسقا شىعىندار بٸر-بٸرٸنە قوسىلىپ, كەسٸپورىننىڭ موينىنا اۋىر سالماق تٷسٸرەدٸ. ولار امالسىزدان باعانى ودان ەرٸ كٶتەرمەك. نەتيجەسٸندە نان, بٸر عانا 8%-دىق ٶسٸم ەمەس, ەكٸ ەسە قىمباتتاۋى مٷمكٸن. سوندا ونى كٸم ساتىپ الادى? بۇل, ەسٸرەسە شاعىن بيزنەس ٷشٸن وراسان قاۋٸپ. مۇندايدا ينفلياتسييا دەڭگەيٸ 8 نەمەسە 15%-بەن شەكتەلٸپ قالماسى انىق", - دەيدٸ ول.
"ەكونوميكادا "كٶبەلەكتٸڭ قاناتى" نەمەسە "پٸل ەسەرٸ" دەگەن ۇعىم بار: كٸشكەنتاي وقيعا ٷلكەن سالدار تۋدىراتىن كەزدە ايتىلادى.
"مۇندايدا سول "پٸل ەسەرٸ" ٸسكە قوسىلادى. ققس مٶلشەرٸن 8 پايىزدىق پۋنكتكە عانا كٶتەرۋ ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي زاردابىن تيگٸزٸپ, جۇمىسسىزدىقتى, ينفلياتسييانى ارتتىرادى دا, تۇتىنۋ تٶمەندەيدٸ. بيزنەس قازٸرگٸ جاعدايدا دا ەرەڭ كەلەدٸ. بۇلاي سالىقتى ٶسٸرۋ – سوڭعى سوققى ٸسپەتتٸ", – دەيدٸ ول.
مۇحامەتوۆتىڭ سٶزٸنشە, ەگەر سالىقتى وسىلاي كٶتەرسە, كەسٸپكەرلەردٸڭ تەڭ جارتىسى كٶلەڭكەلٸ نارىققا كەتەدٸ نەمەسە "شىنايى ٶندٸرٸسپەن اينالىسقاننان گٶرٸ, قىتايدان ارزانىراق تاۋار تاسىپ ساتقان تيٸمدٸ" دەگەن ويعا كەلٸپ, بەرٸ ساۋداعا قاراي اۋۋى مٷمكٸن.
"ۋاقىتتىڭ اۋىسۋىنا قاتىستى مەسەلە شەشٸمٸندە حالىقتىڭ سٶزٸ ەسكەرٸلمەدٸ. ەندٸ مىنا سالىق تۋرالى ٶزگەرٸستٸ دە قاپەرگە الماسا, جاعداي قيىن بولادى. بۇل – بيزنەس ٷشٸن, شىن مەنٸندە, توقىراۋ بولماق. نەتيجەسٸندە مەملەكەت تە سالىقتان تٷسەتٸن تابىسىنان ايىرىلىپ, كەرٸ كەتۋٸ مٷمكٸن", – دەپ سٶزٸن قورىتتى ول.
"بارشا كەسٸپكەردٸ كٶلەڭكەدەن شىعارۋعا تيٸسپٸز!"
ٷكٸمەتتە ايتىلىپ جاتقان ۇسىنىستاردى مەجٸلٸس تولىق قولداپ وتىرعان جوق. مىسالى, دەپۋتات ايتۋار قوشمامبەتوۆ "ققس-تى 20%-عا دەيٸن كٶتەرۋ – تىم اۋىر جەنە تيٸمسٸز شەشٸم" ەكەنٸن اشىق ايتادى:
"بيزنەس مۇنداي شەشٸمگە قۋانا قويماسى انىق. مەجٸلٸستە, ەزٸرگە بۇل مەسەلە تالقىلانعان جوق. تەك ٷكٸمەت دەڭگەيٸندە, ساراپشىلار وتىرىسىندا عانا سٶز بولدى. ەگەر پارلامەنتكە رەسمي تٷردە كەلسە, ٶز باسىم قارسى بولامىن".
قوشمامبەتوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, زاڭدى تٷردە سالىق تٶلەپ جٷرگەن كەسٸپكەرلەرگە ودان بەتەر قىسىم جاساعاننان گٶرٸ, "كٶلەڭكەلٸ نارىققا" كەتكەن سۋبەكتٸلەردٸ جارىققا شىعارۋ ماڭىزدى. سونداي-اق ەكونوميكاداعى مەملەكەتتٸك ٷلەستٸ ازايتىپ, كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردى قىسقارتۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى:
"بٸزدەگٸ ەدٸلەتسٸزدٸكتٸڭ بٸرٸ – بٸرەۋلەر مٷلدەم سالىق تٶلەمەيدٸ, ال ادال جۇمىس ٸستەپ جٷرگەندەردٸ ودان سايىن قىسا بەرەمٸز. الدىمەن وسى كٶلەڭكەلٸ ەكونوميكانى تىيىپ, بەرٸن بٸر دەڭگەيگە قويعان دۇرىس. ودان كەيٸن بارىپ قانا سالىق مٶلشەرٸن تالقىلاۋعا بولادى".
ساراپشىلار دامىعان ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸن دە ٷلگٸ ەتەدٸ. مەسەلەن, بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸگٸندە ققس 5% بولسا, سينگاپۋردا – 9%, شۆەيتسارييادا – 8,1%, وڭتٷستٸك كورەيادا – 10%. تٸپتٸ اقش-تىڭ كەيبٸر شتاتىندا مۇنداي سالىق اتىمەن جوق.
"بٷكٸل ەلەمدە سالىقتى كٶتەرۋ ەكونوميكانى ٶشٸرەتٸنٸن كٶرٸپ كەلەمٸز. بٸزگە ەڭ باستىسى – وڭتايلى ستاۆكامەن بٸرگە كٶلەڭكەلٸ بيزنەستٸ زاڭداستىرۋ جەنە بيۋدجەت قارجىسىن باسقارۋدى تەرتٸپكە كەلتٸرۋ", – دەيدٸ ماماندار.
