ەل ەكونوميكاسىنا قاتىستى سىن ايتاتىندار كٶپ. دەسەك تە, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىمەن سالىستىرعاندا ەلٸمٸزدٸڭ ەڭسەسٸن تٸكتەپ, حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنىڭ جاقسارعانى جاسىرىن ەمەس. وسى ورايدا ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق دامۋى كەشە قانداي بولدى, بٷگٸن قانداي? ەل ەكونوميكاسىنىڭ كٶتەرٸلٸپ, حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا ەسەر ەتكەن قانداي فاكتورلار بار? ەكونوميكامىزدىڭ بۇدان ارى دامىپ, دامىعان ەلدەردٸڭ قاتارىنا ەنۋٸنە نە كەدەرگٸ? قايتسەك ەرتەڭٸمٸز بٷگٸنگٸدەن ارتىق بولادى? كٶكەيدەگٸ سۇراقتارىمىزدى ەلٸمٸزدەگٸ بەلگٸلٸ ەكونوميست ساراپشى ولجاس قۇدايبەرگەنوۆكە قويىپ, مەسەلەنٸڭ بايىبىنا ٷڭٸلٸپ, ەل دامۋى جولىنا كٶز جٷگٸرتكەن ەدٸك.
– مامان رەتٸندە ەلٸمٸزدە ەكونوميكانىڭ دامۋىن قالاي باعالايسىز?
– ەل ەكونوميكاسى دەگەندە بەرٸ كٶز الدىمىزدا ٶتٸپ جاتىر. جىلدار بويىنا ەلٸمٸزدٸڭ جاعدايى ساتىلاپ كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتقانىن كٶز كٶرٸپ وتىر. جىلدان جىلعا ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاقسارىپ كەلە جاتقانىن حالىق تا بايقاپ وتىر. قانشا جەردەن «ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسى بۇدان دا جاقسى بولۋى مٷمكٸن ەدٸ» دەپ ايتقانىمىزبەن سالىستىرمالى تٷردە تالاي ەلدەن الدا ەكەنٸمٸزدٸ مويىنداۋىمىز كەرەك.
حالىقتىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ جاقسارىپ, جىل سايىن مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ جالاقىسى, زەينەتكەرلەردٸڭ جالاقىسى, بالالاردىڭ جەردەماقىسى ٶسٸپ كەلەدٸ. مۇنىڭ بارلىعى جىل سايىنعى ٶزگەرٸستٸ, قىمباتشىلىقتى ەسكەرٸپ ٶسٸپ جاتقانىن ەسكەرسەك, بۇل تۇرعىدا ەل ٷكٸمەتٸنٸڭ حالىق جاعدايىن جان-جاقتى ەسكەرٸپ وتىرعانىن بايقايمىز.
ەگەر ەل ەكونوميكاسى شاتقاياقتاپ تۇرسا مۇنشالىقتى ٶزگەرٸس تە بولماس ەدٸ. سوندىقتان مۇنداي ٶزگەرٸستەردٸ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتقانىن بايقاتادى. بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىق بويىنشا ەلٸمٸزدە جالپى ٸشكٸ ٶنٸم 3,2%-عا ٶستٸ. ال ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن الساق, وندا 8%-عا ٶسكەن. نەگٸزٸ بۇل نەتيجە بىلتىرعىدان ازداۋ, بٸراق 10 وبلىستا سۋ تاسقىنى بولعانى دا بۇل كٶرسەتكٸشكە ەسەر ەتتٸ.
ەگەردە جالپى ديناميكاسىن الساق, شىنى كەرەك, ەكونوميكا جىل سايىن 10-15%-عا ٶسۋٸ مٷمكٸن. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە بٸراز شەشٸلمەگەن سۇراقتار بار, سوسىن ينفراقۇرىلىم ەبدەن توزعان. تەك وسى سۇراقتى تولىق شەشۋ ٷشٸن كەمٸندە 5 جىل جەنە 40 ميللارد دوللار كەرەك ەكەن. دەمەك, وسى سالانى جٶنگە كەلتٸرۋ ٷشٸن سونشا قارجى, سونشا ۋاقىت قاجەت. ياعني, مۇنىڭ بەرٸ بٸر كٷندە شەشٸلە سالاتىن مەسەلە ەمەس. وسىنىڭ بەرٸ ەرينە ەكونوميكانىڭ ٶسۋٸنە ٷلكەن ىقپال ەتەدٸ. جالپى, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ەسەر ەتەتٸن فاكتورلار كٶپ. ەكونوميكانىڭ ٶسۋٸ دەگەندە سولاردىڭ بارلىعىن ەسەپكە الۋ كەرەك.
– تەۋەلسٸزدٸك العان 30 شاقتى جىل ٸشٸندە ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىنا سەرپٸن بەرگەن نە نەرسە?
– ەڭ باستى درايۆەر – ەرينە ول شيكٸزات سەكتورى, ونىڭ ٸشٸندە مۇناي-گاز سەكتورى دەپ سەنٸممەن ايتۋعا بوالدى. بٸزگە ينۆەستيتسييانىڭ 80%-ى سول سەكتور ارقىلى كەلٸپ جاتىر. وسى جىلدار ٸشٸندە ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەڭسەسٸن كٶتەرٸپ, ەسٸن جيعىزۋعا مۇناي ايتارلىقتاي ەسەر ەتتٸ. «مۇنايىمىز بار نەگە ونداي ەمەس, مۇنداي ەمەس جاعدايىمىز» دەگەن نارازىلىق كٶپ ەستٸلەدٸ. بٸراق ەل ەكونوميكاسىنا سەرپٸن بەرگەن مۇنايدىڭ ٷلەسٸ ەكەنٸ داۋسىز.
– ەلٸمٸزگە ينۆەستيتسييا تارتۋ ەرەكەتتەرٸنە قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز? ۇتتىق پا, ۇتىلدىق پا?
– نەگٸزٸ ۇتتىق, ەسٸرەسە كٶرشٸ مەملەكەتتەرمەن سالىستىرساق ۇتقانىمىز انىق بايقالادى. بٸراق, ەلٸ دە بولسا ەلٸمٸزگە تارتىلاتىن ينۆەستيتسييا كٶلەمٸن 2 ەسە كٶبەيتۋگە بولادى. ەگەردە مەملەكەت جٷيەسٸندە ۇزاق-مەرزٸمدٸ بيۋدجەتتٸك جوسپارلاۋ, جەنە 3-5 جىلدىق كەلٸسٸم-شارتتار مەن ٶزارا قارىم قاتىناستاردى ەنگٸزسەك ەلٸ دە ۇتارىمىز كٶپ بولار ەدٸ.
سىرتتان كەلەتٸن ينۆەستيتسيياعا قورىقپاي كٸرٸسە بەرۋٸمٸز كەرەك. ولار جۇمىس كٶزدەرٸن كٶبەيتٸپ, ەل ەكونوميكاسىنا سەرپٸن بەرەدٸ. ەلٸمٸزدەگٸ ٶنەركەسٸپ ورىندارىن, زاۋىتتار سانىن ارتتىرادى. ينۆەستيتسييا نەگٸزٸ ۇزاق-مەرزٸمدٸ قاتىناستار بولسا عانا كەلەدٸ. وسىنى ەسكەرۋٸمٸز كەرەك.
– ەلٸمٸزدٸڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى باعىتىندا تالاي جوبا جٷزەگە استى. بٸراق ەلٸ كٷنگە دەيٸن شيكٸزات شىعاراتىن ەل رەتٸندە قالۋىمىز, بۇعان نە سەبەپ?
– ونىڭ باستى سەبەبٸ ينۆەستيتسييالاردىڭ 80-90%-ى شيكٸزات سەكتورىنا كەلەدٸ. سول پاراديگمانى اۋىستىرۋ ٷشٸن باسقا سەكتورلاردا قازاقستاندىق تاۋارلارمەن قامتۋ باعدارلاماسىن كٷشەيتۋ كەرەك. مىسالى, مەملەكەتتٸك ۇيىمدار تەك قازاستاندىق تاۋارلاردى ساتىپ الۋ كەرەك. كونتراكت جاساعان كەزدە, كەمٸندە 3 جىل, ال مٷمكٸندٸك بولسا 5 جىلعا سوزعان جٶن. سوندا ٶڭدەۋ سالاسى 2-3 ەسە ٶسەدٸ. نەگٸزٸ بۇل باعىتتا مٷمكٸندٸگٸمٸز زور.
ەلٸمٸزدٸڭ گەوگرافييالىق ورنالاسۋى, تابيعات جاعدايى اۋىلشارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ٶتە قولايلى. مەسەلەن, كٶپتەگەن دامىعان ەلدەردە تابيعي, ەش دەرٸلەنبەگەن ٶنٸمدەر ٷلكەن سۇرانىسقا يە. تٸپتٸ, تابيعي ٶنٸمنٸڭ باعاسى دەرٸلەنگەن ٶنٸمدەرگە قاراعاندا قىمباتىراق. وسى بٸر مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ, تالاي ەلدٸ تابيعي ٶنٸمدەرٸمٸزبەن جارىلقاپ تاستاساق تابىستى ەلگە اينالار ەدٸك.
شەتەلگە بارىپ كەلگەن تالاي ادام بٸزدەگٸ ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸنٸڭ دەمٸنٸڭ ەرەكشە ەكەنٸن بٸردەن بايقايدى. بۇل دا بولسا بٸزدٸڭ ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸمٸزدٸڭ ساپاسىن ارتتىرىپ سىرتقا كٶبٸرەك شىعارۋعا بٸر مٷمكٸندٸك بولار ەدٸ.
مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ ەتتٸ كٶبٸرەك شىعارۋعا كٷش سالۋىمىز كەرەك. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ مالىمىزدىڭ ەتٸ ٶتە دەمدٸ. كٶپ مالدى باعاتىن كەڭ بايتاق جەرٸمٸز بار. تەك نيەت ەتٸپ, ماشاقتانساق جەتٸپ جاتىر.
مۇنايدىڭ دا كٷنٸ بٸتەدٸ. ال اۋىلشارۋاشىلىعى مەن مال شارۋاشىلىعى اتا كەسٸپ رەتٸندە ەل ەكونوميكاسىن كٶتەرٸپ, ەلەمدٸك برەند رەتٸندە تانىتاتىن مٷمكٸندٸگٸ بار. حالىققا جۇمىس كٶزدەرٸ كٶبەيٸپ, ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن جاقسارتۋعا دا ىقپال ەتەرٸ سٶزسٸز. سوندىقتان ٶز باسىم بۇل باعىتتاعى ٶزگەرٸستەردٸ قۋانا قۇپتايمىن.
– قايتسەك قازاقستاندىق ٶنٸمنٸڭ ساپاسىن ارتتىرامىز? وتاندىق ٶنٸمنەن قاي تاۋارعا كٶڭٸلٸڭٸز تولادى?
– كٶبٸنەسە, قازاقستاندىق بيزنەس ساپاسى جاقسى تاۋارلاردى شىعارادى. بٸراق ەلەمدٸك دەڭگەيدە بەسەكەدە تٷسۋ ٷشٸن, ساپانى بارىنشا ارتتىرۋ كەرەك. بٸزدە وعان قاجەتتٸ كۆاليفيكاتسييا بار بولعانىمەن – قوسىمشا تەحنولوگييا, ينۆەستيتسييا قاجەت. سول پروتسەسستٸ تەزدەتۋ ٷشٸن ۇزاق-مەرزٸمدٸ كونتراكتتار كەرەك. مٸنە كٶردٸڭٸز بە, ەڭگٸمە باسىندا ايتقان سۇراققا قايتىپ كەلدٸك.
ەگەر دە بٸزدٸڭ مەملەكەت كازاقستاندىق ٶڭدەۋ بيزنەسٸنە سەنە باستاسا, وندا شەتەلدٸڭ ينۆەستورلارىدا سەنەتٸن بولادى. بٸراق, سەنٸمدٸ سٶزبەن ەمەس, ناقتى كونتراكتپەن كٶرسەتۋ كەرەك.
ەلٸمٸزدەگٸ بٸراز ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ تاۋارى كٶڭٸلدەن شىعادى. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ ٶندٸرٸلەتٸن تاۋارلار سالىستىرمالى تٷردە ساپاسى ٶتە جاقسى, تابيعي. سوندىقتان ەكسپورتقا شىعارساق ولارعا سۇرانىس تا جوعارى بولارى سٶزسٸز. وسى مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانساق جاقسى بولار ەدٸ.
مەسەلەن اۋعانستانعا ۇن شىعاردىق. جاقىندا بٸر جەردەن وقىپ قالدىم, اۋعاندىقتار بٸزدٸڭ ۇننىڭ ساپاسىنا ريزا ەكەن. نەگٸزٸ ۇنىمىزدى تالاي ەلگە ۇيالماي ۇسىنۋعا بولادى. تٷرٸكتەردٸڭ پاحلاۆاسى وسى تالاي تۋريستەردٸڭ سٷيٸكتٸ اسىنا اينالىپ كەتتٸ عوي. سول سەكٸلدٸ سٶك پەن تالقاندى, جەنتتٸ, قۇرتتى ۇسىنۋ جولدارىن تاپساق جاقسى ەدٸ.
جۇرتتىڭ بەرٸ تەتتٸ ٶنٸمدەردەن باس تارتىپ جاتقاندا قۇرتتىڭ جارناماسىن ارتتىرىپ, ۇسىنا بٸلسەك, دەمٸن قاتتى اششى قىلماي, تۋريستەرگە ۇسىنا بٸلسەك, كەيٸن ەكسپورتقا شىعارۋعا دا مٷمكٸندٸك تۋار ەدٸ. جۇرتتىڭ فاست-فۋدى, دەنساۋلىققا زيياندى تاعامىنا دەيٸن حالقىمىزدى باۋراپ الدى عوي. ەيتپەسە قاي اتامىز چيكەن جەپ, پيتستسانى كەشكٸ تاعامى قىلىپ, فريمەن بالدارىنىڭ قارنىن تويعىزىپ ەدٸ?! بەرٸ سول جارنامانىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ اسقازانى كوسموپوليتتەنٸپ بارا جاتقانىن اڭعارماي قالىپ وتىرمىز.
سول سەكٸلدٸ ەبٸن تاۋىپ سىرتقا شىعارا بٸلسەك, بٸزدٸڭ دەنساۋلىققا پايدالى, قۇرامى تازا تابيعي, ەل كٶڭٸلٸنەن شىعاتىن ٶنٸمدەرٸمٸز بارشىلىق. سول سەكٸلدٸ قىزىلوردانىڭ كٷرٸشٸ, سارىعاشتىڭ قۇلپىنايى, اقتٶبەنٸڭ تارىسى, قازالىنىڭ اششى كەمپيتٸ, تٷركٸستاننىڭ جەمٸسٸ, جاڭارقانىڭ قىمىزى, ٶسكەمەننٸڭ بالى سەكٸلدٸ تالاي سىرتقا ۇيالماي كٶرسەتەتٸن تاۋارىمىز بار. تەك باعالاماي وتىرمىز.
قازٸر بۇل سالاداعى كٶپتەگەن مەسەلەلەر شەشٸلدٸ. بٸراق ەلٸ دە بولسا 3 نەرسە ٸستەسە بولادى. بٸرٸنشٸدەن ەكسپورتتىق نەسيەلەردٸڭ ستاۆكاسىن تٷسٸرسە بولادى. ەكٸنشٸدەن, بيۋروكراتييالىق پروتسەدۋلارىن 2 اپتاعا سىيدىرۋ كەرەك. ەيتپەسە كليەنت كەتٸپ قالۋى مٷمكٸن. سۇراقتار ٶتە تەز شەشٸلۋٸ كەرەك. ٷشٸنشٸدەن, ەكسپورتتىق قولداۋعا جٸبەرٸلەتٸن اقشا كٶلەمٸن كەمٸندە جٸٶ-نٸڭ 1%-نا دەيٸن كٶبەيتۋ كەرەك. جالپى ەلٸمٸزدەگٸ تاۋار ٶندٸرۋشٸلەرگە ولار ەسٸن جيناپ العانشا كٶپ جاعداي جاساپ, قامقورلىق تانىتۋىمىز كەرەك. سوندا ولار دا تەز اياققا تۇرىپ كەتەدٸ.
– كٶپ جاعدايدا ەلٸمٸزدەگٸ تاۋار قۇنى حالىقتى قىنجىلتىپ جاتادى. باعانى تۇراقتاندىرۋ ٷشٸن نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك?
– ەگەردە جەمقورلىق جويىلسا, بيۋروكراتييا ازايسا, نەسيەلەردٸڭ ستاۆكالارى ەكٸ ەسە ازايسا, ۇزاق-مەرزٸمدٸك كونتراكتٸلەر ەنگٸزٸلسە, وندا تاۋارلاردىڭ باعالارى كەمٸندە 30%-عا دەيٸن تٷسەر ەدٸ.
سوسىن تەك ۇزاق-مەرزٸمدٸ كونتراكتٸلەر ارقىلى باعانى تۇراقتاندىرۋعا بولادى. ەل ٸشٸندەگٸ باعالارعا دا باقىلاۋدى كٷشەيتۋ كەرەك. كەيدە باعانى قولدان ٶسٸرۋ فاكتٸلەرٸ كەزدەسٸپ قالادى. مەسەلەن, قۇربان ايتتىڭ قارساڭىندا سۇرانىسقا بولا قۇرباندىق مالدىڭ باعاسىن ۇشىرىپ جٸبەرۋ دۇرىس ەمەس. مۇنداي اشكٶزدەرگە تىيىم كەرەك.
سوناۋ بٸر ەلدە دوللار باعاسى كٶتەرٸلٸپ كەتٸپتٸ دەگەندٸ ەستي سالا دٷكەن سٶرەسٸندەگٸ زاتىنىڭ باعاسىن ىشقىنتا قوياتىن ساۋداگەرلەردٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋ كەرەك. ەگەر قاتتى قاداعالاۋ بولسا ولار ولاي بەتٸمەن كەتپەس ەدٸ.
ەلٸمٸزدە دەرٸ-دەرمەكتٸڭ دە باعاسى كٶپ جاعدايدا كٶتەرٸلٸپ تۇرادى. ونى كٶرگەن حالىق اشۋ ىزاعا بەرٸلەدٸ. راس, دەرٸ سىرتتان كەلەتٸن شىعار. بٸراق بٸر قالاداعى ەكٸ تٷرلٸ دەرٸحاناداعى بٸر دەرٸنٸڭ باعاسى ويلاندىرۋى كەرەك. باعا تۇراقتى بولسا حالىقتىڭ دا كٶڭٸل كٷي شات بولادى.
ايتپاقشى, زەينەتاقى كٶلەمٸ ٶستٸ ەكەن دەپ جاڭا جىل كەزٸندە باعانى كٷرت كٶتەرۋدٸ دە قويۋ كەرەك. كٶتەرٸلگەن جالاقى مەن زەينەتاقى, جەردەماقىنى قىمباتشىلىق «جەپ قويسا» وندا ونىڭ كٶتەرٸلگەنٸنەن پايدا بار ما?! سوندىقتان وسىنداي ۇساق تٷيەك مەسەلەلەردٸ شەشۋٸمٸز كەرەك. باعا تۇراقتىلىعى حالىقتىڭ كٶڭٸل كٷيٸنە ەسەر ەتەتٸنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
– ەلٸمٸزدە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعى قورعالعان با?
– ەرينە. بۇل جەردە بٸراز شارا قابىلداندى. قازٸر تاعى ەكٸنشٸ فاكتور پايدا بولدى – ول ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر. كليەنتتەر جازسا, كومپانييا تەز ارادا كليەنتپەن حابارلاسىپ, پروبلەماسىن شەشۋگە تىرىسادى. بۇل جاقسى ٷردٸس. وسىنداي زاماناۋي ەلەكتروندى قۇرالداردىڭ مٷمكٸندٸگٸن پايدالانىپ تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جولدارىن جاقسارتا بەرۋٸمٸز كەرەك.
بۇل ٷردٸستٸ باعا قىمباتتاۋىنا قاتىستى دا ەنگٸزۋگە بولادى. سوندا حالىق باعانى جٶنسٸز كٶتەرەتٸن نٷكتەلەردٸ تەز تيٸستٸ ورىندارعا حابارلاپ وتىرسا, قاداعالاۋ ارتىپ, باعا تۇراقتىلىعى قالىپتاسار ەدٸ.
حالىق پەن باعانى تيٸستٸ قاداعالاۋشى ورگاندار اراسىندا وسىنداي بٸر بايلانىس ورناتۋىمىز كەرەك. جالپى كٶپ جاعدايدا دٷكەندەر, ساۋدا نٷكتەلەرٸ حالىقپەن ساناسا بەرمەيدٸ. ەگەر حالىقتىڭ ٶزٸنٸڭ باعا تۇراقتىلىعىن قالىپتاسۋعا تىرىسىپ, ىقپال ەتٸپ جاتقانىن كٶرسە ولار دا اياعىن اڭداپ باسار ەدٸ. ەلٸمٸزدەگٸ باعا تۇراقتىلىعىنىڭ, تۇتىنۋشىلار قۇقىعىنىڭ قورعالۋىنىڭ ماڭىزى زور!
