كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ ەكولوگييالىق احۋالى كٷننەن-كٷنگە ناشارلاپ بارادى. مەسەلەن, كەيٸنگٸ ۋاقىتتا جاعالاۋ ماڭىنان تٸرشٸلٸك يەلەرٸنٸڭ ٶلەكسەسٸ جيٸ كٶزگە تٷسەتٸن بولعان. ماماندار بۇل قۇبىلىستى كاسپيي ەكوجٷيەسٸنٸڭ بۇزىلۋىمەن بايلانىستىرادى. ال دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, كاسپيي تەڭٸزٸ سوڭعى 400 جىلدا ەڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيگە جەتكەن. عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنشە, تەڭٸز دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ ايماقتىق عانا ەمەس, جاھاندىق كليماتتىق ٶزگەرٸستەرگە دە تەرٸس ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. اتالعان جاعدايعا بايلانىستى قازاقستاندىق ەكولوگ ەدٸل قاسىم دا پٸكٸر بٸلدٸردٸ. ايتۋىنشا, كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ قازٸرگٸ احۋالىن نازارعا الماساق, جاقىن ارادا ەكٸنشٸ ارالدىڭ كٷيٸن كەشۋٸمٸز ەبدەن مٷمكٸن. بۇل تۋرالى ول Dalanews.kz تٸلشٸسٸنە مەلٸمدەدٸ.
تٸرشٸلٸك يەلەرٸنٸڭ ٶلەكسەلەرٸ مەن تەڭٸز دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ
2025 جىلى 25 سەۋٸردە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تٷپقاراعان اۋدانىنداعى كاسپيي تەڭٸزٸ جاعالاۋىنان 12 يتبالىق ٶلٸ تابىلدى. بۇل تۋرالى جايىق-كاسپيي وبلىسارالىق باسسەيندٸك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسيياسىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا باسقارماسى مەلٸمدەدٸ.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, يتبالىق ٶلەكسەلەرٸ قاتتى شٸرٸگەن كٷيدە بولعان.
سونىمەن قاتار سەۋٸر ايىنىڭ باسىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەكولوگييا دەپارتامەنتٸ اقتاۋ قالاسىنا جاقىن 4ا شاعىن اۋدانىنداعى تەڭٸز جاعاسىنان بٸرنەشە قۇستىڭ, ونىڭ ٸشٸندە اققۋلاردىڭ ٶلەكسەلەرٸ تابىلعانىن راستاعان ەدٸ. بۇل جاعداي 3 سەۋٸردە تٸركەلٸپ, سول كٷنٸ تەڭٸز سۋىنان سىناما الىنىپ, زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر باستالعان.
ەلەۋمەتتٸك جەلٸ قولدانۋشىلارىنىڭ حابارلاۋىنشا, قالا ماڭىنداعى جاعالاۋدا ەلسٸرەگەن جەنە ٶلٸ اققۋلار جيٸ كٶزگە تٷسەتٸن بولعان. تۇرعىنداردىڭ كەيبٸرٸ قۇستاردى قۇتقارۋ ٷشٸن ۆەتەرينارلارعا جٷگٸنگەنٸمەن, ولاردى امان الىپ قالۋ مٷمكٸن بولماعان.
اقتاۋلىقتاردى شايانداردىڭ ٶلەكسەسٸ دە الاڭداتا باستادى
ال كٷنٸ كەشە, ياعني 3 مامىر كٷنٸ Lada.kz رەداكتسيياسىنا سولدات جاعاجايىنداعى سۋ تٶگۋ ارناسىنان ونداعان ٶلٸ شايان تابىلعانى تۋرالى حابار تٷسكەن.
بۇل جاعداي اقتاۋ تۇرعىندارىنىڭ كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ تٸرشٸلٸگٸنە دەگەن الاڭداۋشىلىعىن ارتتىرا تٷستٸ. الايدا جاۋاپتى ورگاندار ولاردىڭ ناقتى ٶلۋ سەبەبٸنە بايلانىستى تولىققاندى مەلٸمەت بەرە الماي وتىر.
تەڭٸز دەڭگەيٸ مەن كليماتتىق ٶزگەرٸستەر
رەسەي عىلىم اكادەميياسىنىڭ وكەانولوگييا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى پەتر زاۆيالوۆتىڭ مەلٸمدەۋٸنشە, كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ دەڭگەيٸ سوڭعى 400 جىلداعى ەڭ تٶمەنگٸ كٶرسەتكٸشكە جەتٸپ, قازٸر –29,5 مەترگە دەيٸن تٶمەندەگەن. بۇل ٶز كەزەگٸندە ەكوجٷيەگە عانا ەمەس, كليماتقا, بيولوگييالىق ەرتٷرلٸلٸككە جەنە ايماقتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا دا تەرٸس ەسەر ەتٸپ وتىر. تەڭٸز اعىستارىنىڭ ٶزگەرۋٸ, پلانكتوننىڭ تارالۋى, تابيعي تەپە-تەڭدٸكتٸڭ بۇزىلۋى – بەرٸ ەكوجٷيەگە قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ.
زاۆيالوۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسپييدٸڭ ەكوجٷيەسٸ مەن گيدرولوگييالىق رەجيمٸن دۇرىس بولجاۋ ٷشٸن جاڭا عىلىمي مودەلدەر قاجەت. قازٸرگٸ كليماتتىق ٶزگەرٸستەر جاعدايىندا بۇرىنعى ەدٸستەمەلەر ەسكٸرگەن.
مىسالى, جەرگٸلٸكتٸ ۆيدەوگراف نۇركەن تەجٸباي تٷسٸرگەن ۆيدەودان كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ كەرٸ شەگٸنگەنٸن جەنە جاعالاۋ سىزىعىنىڭ ٶزگەرگەنٸن انىق بايقاۋعا بولادى.
كاسپيي يتبالىعىنىڭ جويىلۋى
كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ يتبالىعى – قىزىل كٸتاپقا ەنگەن بٸردەن-بٸر سٷتقورەكتٸ تەڭٸز جانۋارى. سوڭعى جىلدارى ونىڭ پوپۋلياتسيياسى بٸرنەشە ەسەگە ازايعان. عالىمدار بۇل جاعدايدىڭ سەبەپتەرٸن تەك كليماتتىق ٶزگەرٸستەرمەن عانا ەمەس, ادامنىڭ ەرەكەتتەرٸمەن (لاستانۋ, بالىق اۋلاۋ, كەمە قوزعالىسى) دە بايلانىستىرىپ وتىر.
قازاقستان ٷكٸمەتٸ حالىقارالىق اۋديتتەن باس تارتتى
كاسپيي ەكوجٷيەسٸنە قاتىستى جاعداي ۋشىعىپ تۇرعان سەتتە قازاقستان ٷكٸمەتٸ تەڭٸز قايراڭىنا حالىقارالىق ەكولوگييالىق اۋديت جٷرگٸزۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولداماعان. بۇل شەشٸم قوعامدا تٷرلٸ پٸكٸر تۋعىزدى. ەكولوگتار مەن جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن جان-جاقتى زەرتتەۋ جٷرگٸزۋدٸ ماڭىزدى دەپ سانايدى.
قازاقستاندىق ەكولوگ نە دەيدٸ?
ەكولوگ ەدٸل قاسىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇل تراگەدييا XX عاسىردا, دەل تەڭٸز تٷبٸنەن مۇناي مەن گاز قورلارى تابىلعان كەزدەن باستاۋ العان.
"سوناۋ 1996 جىلدان بەرٸ كاسپييدٸڭ سۋ دەڭگەيٸ ٷزدٸكسٸز تارتىلىپ كەلەدٸ. جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 70-تەن 100 سانتيمەترگە دەيٸن شەگٸنەدٸ. كەيبٸر ايماقتاردا تەڭٸز جاعالاۋى 50 شاقىرىمعا دەيٸن كەيٸن كەتكەن", – دەيدٸ ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل – تابيعي قۇبىلىس ەمەس, ادامنىڭ ەرەكەتٸنەن تۋىنداعان ٶزگەرٸس.
“عالىمداردىڭ بولجامى دا كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ: الداعى جىلدارى كاسپيي كٶلەمٸنٸڭ 25 پايىزىنا دەيٸن ازايىپ, تەڭٸزدٸڭ ٷشتەن بٸر بٶلٸگٸ تۇزدى شٶلگە اينالماق. بۇل –ميلليونداعان تٸرشٸلٸك يەسٸنٸڭ جويىلۋىنا سەبەپ بولۋى مٷمكٸن. ال كەيبٸرٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە جويىلىپ تا جاتىر”, — دەيدٸ ول.
ەكولوگ مۇنىڭ سالدارىمەن ەمەس, سەبەپتەرٸمەن كٷرەسۋٸ قاجەت ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
“قازٸرگٸ تاڭدا 4 مىڭعا جۋىق سكۆاجينسى بار تەڭٸزدٸ قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ەكولوگييالىق تالاپتارعا ساي كەلمەيدٸ", – دەيدٸ ەدٸل قاسىم.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, كاسپييدٸ قۇتقارۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن ادام قولىمەن جاسالعان كەسٸر ەرەكەتتەرگە توسقاۋىل قويۋ قاجەت.
“حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ مۇناي كومپانييالارىنىڭ – سونىڭ ٸشٸندە NCOC سەكٸلدٸ الپاۋىتتاردىڭ – جۇمىسىنا قاتاڭ باقىلاۋ ورناتىلۋى تيٸس. قاجەت بولسا, كەيبٸر جوبالارعا مٷلدە تىيىم سالۋ كەرەك”, — دەپ قوستى ول.
ايتۋىنشا, ناقتى شارالار قابىلدانباعان جاعدايدا كاسپيي ەكٸنشٸ ارالدىڭ كٷيٸن كەشۋٸ مٷمكٸن.
"كاسپييدٸڭ بٷگٸنگٸ احۋالى – قىل ٷستٸندە تۇرعان تەڭسەلگەن تاعدىر. ەگەر دەل قازٸر ناقتى شەشٸمدەر قابىلداماساق, ٷلكەن ەكولوگييالىق اپاتتىڭ اۋىلى الىس ەمەس. كاسپييدٸڭ ەكٸنشٸ ارالعا اينالۋى – ەندٸ تەك ۋاقىت ەنشٸسٸندە", – دەپ تٷيٸندەدٸ ەكولوگ.
