ە. مارالبايۇلى: «وتانداس-ەل» وتان ٷشٸن قىزمەت ەتەدٸ»

– ەركٸنتاي مارالبايۇلى, سوڭعى كەزدەرٸ «وتانداس-ەل» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ جۇمىسى جاندانا باستاعانىن بايقادىق. ەستۋٸمٸزشە, بۇل بٸرلەستٸك 2009 جىلى قۇرىلعان ەكەن. «وتانداس-ەل» ناقتى قانداي جۇمىستى قولعا الۋدى كٶزدەپ وتىر?

– «وتانداس-ەل» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸ تۋرالى ايتپاس بۇرىن, سٶزدٸ الدىمەن دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىن جەنە بٸرلەستٸكتٸ قۇرۋعا ۇيتقى بولعان مۇقان مامىتحان اعامىزدان باستاعان دۇرىس بولار. ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸز, قاۋىمداستىق تٶراعاسى جازۋشى, قوعام قايراتكەرٸ قالداربەك نايمانباەۆ بولاتىن. ال مۇقان اعامىز سول قالەكەڭنٸڭ قاسىندا, قاۋىمداستىقتا قىزمەت اتقاردى. ول – قازاق كٶشٸنٸڭ بٸر قارقىنداپ تۇرعان كەزٸ ەدٸ عوي, الىستان كەلگەن اعايىندى اتاجۇرتىنا ورنالاستىرۋدا قاۋىمداستىقتىڭ اتقارعان جۇمىسى ۇشان-تەڭٸز.

جۋىردا قاۋىمداستىقتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي شىعارىلعان «قازاق كٶشٸ – قازاقتىڭ قاۋىمداسۋى» دەگەن شەجٸرە كٸتاپتى اقتارىپ شىقتىم. قالداربەك نايمانباەۆتىڭ كەزٸندە ٷكٸمەت دەڭگەيٸندە بەكٸتٸلگەن قاۋىمداستىقتىڭ ارنايى باعدارلاماسى بولىپتى. ونىڭ سىرتىندا, قاۋىمداستىق كٶشٸ-قونعا بايلانىستى جۇمىستاردىڭ جاي قاتىسۋشىسى ەمەس, ۇيتقىسى, ۇيىمداستىرۋشىسى, كەرەك بولسا, رەتتەۋشٸسٸ رەتٸندە العى شەپتە جٷرٸپتٸ. كٶشٸ-قون ساياساتىمەن بايلانىسى بار بارلىق مينيسترلٸكپەن تىعىز بايلانىستا بولىپتى جەنە ولارعا سٶزٸن ٶتكٸزە بٸلگەن. الىستاعى بارلىق اعايىنعا قاتىستى مەدەني شارالاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە ٶتۋٸنە, ونىڭ دٷبٸرٸنٸڭ الىس-جاقىن شەتەلدەگٸ بار قازاققا جەتۋٸنە بارىن سالعان. مىسالى, اقيىق اقىن تاڭجارىق جولدىۇلىنىڭ 100 جىلدىعى... ەلگە ەلدە نەشە مەرتە كونتسەرتتٸك باعدارلامالارمەن قانداس ٶنەرپازداردان ۇيىمداسقان دەلەگاتسييالار شاقىرىپتى. سوسىن قاۋىمداستىق قاسىنان اشىلعان باسپادان شىققا كٸتاپتاردىڭ ساپاسىن ايتىڭىز...

2005 جىلى قالەكەڭ دٷنيە سالدى. مۇقان مامىتحان اعامىز قاۋىمداستىق تٶراعاسىنىڭ جاڭا ورىنباسارى تالعات ماماشەۆتىڭ كەڭەسشٸسٸ, قاۋىمداستىق قاسىنان اشىلعان «مەكەن» بيزنەس ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى بولىپ, جۇمىسىن جالعاستىرادى. بٸراق 3-4 جىلدان سوڭ, ول جۇمىستان كەتٸپ, 2009 جىلى وسى «وتانداس-ەل» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸن قۇرعان ەكەن.

مٸنە, سودان بەرٸ دە سەگٸز جىل ٶتە شىعىپتى. بۇل ارالىقتا كٶشٸ-قون ساياساتىندا كٷردەلٸ ٶزگەرٸستەر بولدى. تٸپتٸ, كٶش توقتاپ قالۋعا دەيٸن بارعان كەزدەردٸڭ كۋەسٸ بولدىق. سونداي بٸر قيىن شاقتا جەكەلەگەن تۇلعالار بولماسا, قانداستارىمىز ەسەبٸنەن قۇرىلعان بٸر دە بٸر قوعامدىق ۇيىم ٷن شىعارا المادىق. بٸر «وتانداس-ەل» عانا ەمەس, بارلىق ۇيىم سۋىرىلىپ شىعىپ, اشىق پٸكٸر بٸلدٸرۋگە جاراعان جوق. تەك, بٸردٸ-جار ازاماتتار شىعىپ, قاتاڭ قابىلدانىپ كەتكەن «حالىقتىڭ كٶشٸ-قونى تۋرالى» زاڭىنىڭ قالپىنا كەلۋٸنە ىقپال ەتتٸ.

ەندٸ سٸزدٸڭ «بٸرلەستٸك ناقتى قانداي جۇمىستى قولعا الۋدى كٶزدەپ وتىر?» دەگەن سۇراعىڭىزعا كەلسەك, قازٸر, قۇدايعا شٷكٸر, ەلباسىمىزدىڭ ارقاسىندا كٶشٸ-قون زاڭى ٶز ورنىنا كەلدٸ. سايابىرلاپ قالعان كٶش قايتا جانداندى. دەگەنمەن, بۇرىنعىداي اعىلىپ جاتقان جوق. زاڭنامالارداعى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەردٸ كٶشٸپ كەلگەن اعايىن جەتٸك تٷسٸنٸپ جاتپاعانى بەلگٸلٸ. اتقارۋشى بيلٸكتە دە تٷسٸنبەستٸكتەردٸڭ بولىپ جاتقانىن جاسىرۋعا كەلمەيدٸ. سونداي-اق, كٶشٸپ كەلۋشٸلەر مەن قونىس اۋدارۋشىلاردى ٷكٸمەتتٸڭ ارنايى بەلگٸلەنگەن جەتٸ وبلىسقا كٶشٸرۋ ساياساتىنىڭ دا ماڭىزى ٶتە زور ەكەنٸن بٸرەۋ بٸلسە, بٸرەۋ بٸلمەيدٸ. بۇل ساياسات قانداستارىمىزعا تٸپتٸ پايدالى. تەۋەلسٸزدٸكتەن بەرٸ وتانىمىزعا الىس-جاقىن شەتەلدەن ۇلتقا كەرەك قانشاما ماماندار مەن قايراتكەر تۇلعالار ورالدى. سولاردىڭ بەرٸ ٶز دەڭگەيٸندە باعالانىپ, وتانىنان ماراپاتىن العان جوق. ونىڭ ٷستٸنە, شەتەلدەگٸ بەس ميلليون قازاقتىڭ تاعدىرى قىل ٷستٸندە تۇرعانى اناۋ. تٸپتٸ, ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن ەلٸمٸزدە ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ جوبالار ٶتٸپ جاتىر, تىڭ باستامالار كٶتەرٸلٸپ جاتىر, سونداي تاريحي كەزەڭدە, قۋانىشتى سەتتٸ قۇتتىقتاپ, قولداپ, ەلدٸگٸمٸزدٸ كٶرسەتەتٸن, ىقىلاسىمىزدى بٸلدٸرەتٸن, راحمەت ايتاتىن جٶنٸمٸز بار عوي... وسى سەكٸلدٸ تولىپ جاتقان جۇمىستاردى بٸر-ەكٸ كٸسٸنٸڭ موينىنا ارتىپ قويىپ, قاراپ وتىرۋ جاراسپايدى. بٸز ارعى بەتتەن ورالعان بٸر توپ جٸگٸت سونىڭ بەرٸن ويلاسا كەلە, وسى شارۋالاردىڭ بٸر شەتٸنەن شىعايىق, بيلٸك پەن حالىقتىڭ اراسىنا دەنەكەر بولايىق, قانداستارىمىزدىڭ ٶتٸنٸش-تالابىن بيلٸككە جەتكٸزەيٸك دەگەن ماقساتپەن, جاڭا بٸر ۇيىم قۇرعىمىز كەلدٸ. ويدا جوقتا مۇقان مامىتقان اعامىز كەزدەسٸپ, «دايىن تۇرعان بٸرلەستٸكتٸ قايتا جانداندىرايىق تا!» دەدٸ. بٸز مۇقاڭمەن قۋانا-قۋانا كەلٸستٸك. وسىلايشا جۇمىس جٷرگٸزە باستادىق.

– بٸرلەستٸكتە قانشا مٷشە بار?

– جيىرمادان استام مٷشەمٸز بار. جۇمىستىڭ بارلىق اۋىرتپالىعىن ٶز مويىندارىنا العان نەگٸزگٸ توپ 9 ادامنان تۇرادى. ٶتكەدە «نۇر وتان» پارتيياسى تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى م. قۇل-مۇحاممەدتٸڭ اتىنا جازعان حاتىمىزدا دا ايتتىق, بٸرلەستٸك مٷشەلەرٸنٸڭ قاي-قايسىسى دا بٸرەۋدەن بٸردەمە دەمەتەتٸن, اتاق پەن ابىروي قۋعان جٸگٸتتەر ەمەس. بەرٸنٸڭ مۇندا ٶز تٸرشٸلٸگٸ, كٷنكٶرٸس كٶزٸ بار. ونىڭ سىرتىندا, ول جٸگٸتتەردٸڭ بەرٸ ارعى بەتتە وقىعان, جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان. مىسالى, بٸرلەستٸكتٸڭ قۇرۋشىسى, زاڭدى تٶراعاسى مۇقان مامىتحان اعامىز تۋرالى ايتار بولساق, ول كٸسٸ – بٸرٸنشٸدەن, بەلگٸلٸ قالامگەر-جازۋشى, زەرتتەۋشٸ. ەكٸنشٸدەن, قىتايدا ٸلە قازاق اۆتونومييالى وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ تٶراعاسى بولىپ قىزمەت اتقارعان. اتاجۇرتقا ورالعان سوڭ, قازاقستاننىڭ ساياسي ٶمٸرٸنە بەلسەنە ارالاستى. جوعارىدا ايتتىم عوي, دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىندا جۇمىس ٸستەدٸ دەپ. ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ كٶشٸ-قون كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى حابىلسايات ەبٸشەۆ بولىپ تۇرعان كەزدە مۇقان مامىتحانۇلىنىڭ كوميتەتتٸڭ قىتاي باعىتىنداعى قىزمەتٸنە قولعابىس ەتكەنٸن دە ايتا كەتكەن جٶن شىعار. ەكٸ ەلدە بٸردەي دٷركٸرەپ ٶتكەن تاڭجارىق اقىننىڭ 100 جىلدىعىنىڭ مەملەكەت دەڭگەيٸندە ٶتۋٸنە ىقپال ەتكەن كٸسٸ – وسى مۇقان اعا. تٸپتٸ, قالداربەك نايمانباەۆتىڭ قاسىندا جٷرٸپ, الماتىداعى قاۋىمداستىق ٷيٸنٸڭ ٸرگە تاسىنىڭ قالانۋىنا, قارجى تاپشى كەزدە قالتالى ازاماتتاردان قارجى جيىپ, وسى كٷنگٸ كٶرگەنٸڭٸزدەي كٶركەم عيماراتقا اينالۋىنا زور ەڭبەك ەتكەنٸ تاعى بار. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, مۇقان اعا ٷلكەن قوعام قايراتكەرٸ.

بٸرلەستٸك تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸنە سايلانعان نۇربوسىن ىسقاق جەنە بٸر مٷشەمٸز جۇبان ورالباي دەگەن ەكٸ ازامات بار. ەكەۋٸ دە ٸلە قازاق اۆتونومييالى وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ ورگانى «ٸلە» گازەتٸندە قىزمەت ەتكەن. ەكەۋٸ دە ىسىلعان جۋرناليست. ٶزٸم بولسام, بٸرلەستٸكتٸڭ اتقارۋشى تٶراعاسىمىن. ٸلە وبلىستىق كادرلەر باسقارۋ مەكەمەسٸندە باسشىلىق قىزمەتتە بولعام. حاتشىمىز جانبولات قۇرمان دا اقىن. وسىندا كەلٸپ, جوو-نان بٸلٸم الدى. ول دا ارعى بەتتە ٸلە ايماقتىق ۋەلي مەكەمەسٸندە قىزمەت ەتكەن ازامات. سوسىن, شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتٸن قىزىل ديپلوممەن تامامداعان, شىنجاڭ عىلىم اكادەميياسىندا جەمٸستٸ ەڭبەك ەتكەن, قازاقستانعا كەلٸپ حيمييا عىلىمىنان بٸرٸنشٸ بولىپ ورىس تٸلٸندە كانديداتتىق قورعاعان رايىس ەرٸپجان اعامىزدى مٷشەلٸككە ٶزٸمٸز اتتاي قالاپ شاقىرىپ الدىق. رەكەڭ بٸزدٸڭ ورتامىزدا ٶتە بٸلٸمدٸ, بەدەلدٸ تۇلعا. مۇقاتاي ابدوللا اعامىز قىتاي قازاقتارىنا تانىمال تٸس دەرٸگەرٸ. ول كەسٸبٸن وسىندا دا ٶركەندەتٸپ جاتىر. تاعى بٸر بەلسەندٸ مٷشەمٸز تۇرعانجان كاحاپ. ول شىڭجاڭ ٶلكەلٸك ٶلشەم بٸرلٸكتەردٸ ستاندارتتاۋ مەكەمەسٸندە قىزمەت ەتكەن, وسىندا كەلگەن سوڭ وقىپ, الماتىداعى قازاق اگرارلىق ۇلتتىق ۋنيۆەرسەتەتتٸڭ ماگيستراتۋراسىن بٸتٸرٸپ الدى. نۇرتۇرعان نۇردانبەك دەگەن بٸلٸمدٸ دە, كٸشٸپەيٸل ازامات بار. ارعى بەتتە ەسٸمٸ ۇستازدىقپەن تانىلعان. ەلگە كەلگەن سوڭ ٶز كەسٸبٸن باستاپ, ورتاسىنا سىيلى ازاماتقا اينالدى. ەركٸن سەرسەنباي بولسا, ميليتسييا بولعان. ٶزٸ بٸلٸمدٸ وتباسىندا ٶسكەن زييالى ازامات. جوعارى جالاقىسى بار قىزمەتٸن تاستاپ ەلگە كەلدٸ.

قىسقاسى, بۇل جٸگٸتتەردٸڭ بەرٸ قىتايدا جوعارى بٸلٸم الىپ, قىزمەت اتقارۋمەن بٸرگە نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قىرى مەن سىرىنا قانىققان. ەلگە كەلگەن سوڭ, مۇقان اعادان باسقاسى دەرلٸك كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىستى. قازٸر بەرٸنٸڭ جاعدايى جاقسى. بٸرلەستٸكتٸڭ جۇمىسىن دٶڭگەلەتٸپ ەكەتۋگە قارىمى دا, قاۋقارى دا جەتەدٸ.

وسى جەردە تاعى بٸر ەسٸمدٸ ەرەكشەلەپ ايتا كەتكٸم كەلٸپ وتىر. ول – اۋىت مۇقيبەك. اۋىتتى ٶزٸڭٸز دە جاقسى بٸلەسٸز. سوڭعى بەس-التى جىلدىڭ كٶلەمٸندە تەك قانا كٶشٸ-قون ساياساتىمەن اينالىسىپ كەلەدٸ. حات جازىپ, كٶشتٸڭ قيىن تاعدىرىن ەلباسىنا دەيٸن جەتكٸزدٸ. مەجٸلٸستەگٸ جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىندا بولىپ, «كٶشٸ-قون» زاڭىنىڭ ايتارلىقتاي تولىقتىرىلۋىنا, ٶزگەرۋٸنە ىقپال ەتتٸ. سٶيتە جٷرٸپ, ٶزٸ دە زاڭگەر بولىپ كەتتٸ. ەلباسىنىڭ كٶشٸ-قون ساياساتىن قازاق بيلٸگٸنٸڭ قاپەرٸنە سالۋدا, جٷرەك تٷكپٸرٸنە تەرەڭ ورناتۋدا اۋىتتاي ەڭبەك ەتكەن ەشٸم جوق بٸزدە. قىتايدان كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ تۇراقتى تٸركەۋگە تۇرۋىنا ەڭ بٸر قىرسىق كەدەرگٸ – «سوتتىلىق تۋرالى» انىقتاما ەدٸ, الىسىپ جٷرٸپ, ونىڭ دا كٷشٸن جويدى, دەمەك, اۋىت مۇقيبەك بۇل كٷندە ٶزٸمٸز باعالاي الماي جٷرگەنٸمٸز بولماسا, قازاق كٶشٸنٸڭ ەڭ بٸر جاناشىرىنا, تٸزگٸنۇستارىنا اينالدى. قىسقاسى, «كٶشٸ-قون» زاڭىنىڭ 2013 جىلعى توقىراۋىنان باستاپ, قازٸرگٸ كەمەلدەنگەن تۇسىنا دەيٸن ول جٸگٸت بٸر ساعات دامىلداعان جوق, ەلباسى ساياساتىن جان-تەنٸمەن قولداپ كەلەدٸ...

جاسىراتىنى جوق, «وتانداس-ەل» رقب-ىن قايتا جانداندىرۋ كەزٸندە بٸز بٸردەن اۋىت مۇقيبەككە سٷيەندٸك. ول بٸزدٸ قۋانا-قۋانا قولدادى. بٸزگە «بٸرلەستٸكتەرٸڭٸزدٸڭ ەكونوميكالىق جاعىندا جۇمىسىم جوق, ال ساياسي, اقپارات, بايلانىس جاعىنا, ٶزٸمٸزدٸڭ بيلٸكپەن جۇمىس ٸستەۋ جاعىنا كٶمەكتەۋگە دايىنمىن!» دەدٸ. وسىلايشا جۇمىستى باستاپ كەتتٸك. «وتانداس-ەل» رقب-نٸڭ بٸردەن جۇرت نازارىن اۋدارۋى, ەلدٸڭ بٸزگە ەلٸكتەپ شىعا كەلۋٸ سودان. بٸز قازٸر اۋىت مۇقيبەككە «بٸزدٸڭ بٸرلەستٸككە كەل!» دەپ, قولقا سالىپ جاتىرمىز. ەگەر ول جٸگٸت كەلٸسٸم بەرٸپ جاتسا, تەڭ تٶراعانىڭ بٸرٸ ەتٸپ الامىز, بٸر-بٸرٸمٸزدٸ قولداپ, قۋاتتاپ جۇمىس ٸستەمەكپٸز. قارجىسىن بٸرلەستٸك اتىنان تٶلەپ, ونى ارنايى زاڭ ماماندىعى بويىنشا وقىتساق دەگەن دە ويدامىز. قۇداي قالاسا, بولاشاقتا بٸرگە جۇمىس اتقارساق دەگەن ٷلكەن جوسپارلارىمىز بار...

– «بولاشاقتا بۇدان ٷلكەن جوسپارلارىمىز بار» دەپ جاتىرسىز. ەرينە, جوسپارسىز جۇمىس – بوس ەۋرە-سارساڭعا ۇرىندىرادى. كەيدە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ۇستانىمى بيلٸكتٸڭ كەيبٸر ساياساتىمەن كەلٸسپەي قالۋى دا مٷمكٸن. بۇل – ازاماتتىق قوعامنىڭ تابيعاتىنا جات ەمەس جاعداي. جالپى, «وتانداس-ەل» رقب-نٸڭ ۇستانىمى, جۇمىس باعىتى قالاي بولادى?

– دۇرىس سۇراق قويىپ وتىرسىز. جاسىراتىن ەشتەڭەسٸ جوق, «وتانداس-ەل» رقب ەلباسىمىز جولعا قويعان كٶشٸ-قون ساياساتىنىڭ شۋاعىندا اتاجۇرتىنا ورالعان جٸگٸتتەر جاعىنان قۇرىلىپ وتىر. الداعى اتقارايىن دەپ وتىرعان جۇمىسى دا سول كٶشٸ-قوننىڭ تٶڭٸرەگٸندە بولماق. دەمەك, وتان ٷشٸن قىزمەت ەتۋدٸ كٶزدەيمٸز. «كەلٸسپەۋ» قايدان شىعادى? ەدٸلەتسٸزدٸك پەن زاڭنىڭ دۇرىس قابىلدانباۋىنان! بۇل جاعىنان كەلگەندە, قازٸرگٸ تاڭدا بيلٸكپەن بٸز كەلٸسپەيتٸن دەنەڭە جوق. جوعارىدا ايتتىق قوي, «حالىقتىڭ كٶشٸ-قونى تۋرالى» زاڭى بٸز ارمانداعانداي بولىپ قابىلداندى. كەدەرگٸلەر جويىلدى. مٸنە, ەكٸ جىلعا تايادى, اتقارىلۋ ٷستٸندە. تەك سول زاڭ مەن قاۋلى-بۇيرىقتاردىڭ ٶز دەڭگەيٸندە اتقارىلۋى عانا قالدى. بٸزدٸڭ جۇمىس – سونى قاداعالاۋ, ورىندالماي جاتقان جەرٸن بيلٸككە جەتكٸزۋ, مەسەلەنٸ شەشۋ. قالاي جەتكٸزەمٸز? قالاي شەشەمٸز?

مەن جاڭا ٶزٸڭٸزبەن وسى سۇحباتقا وتىرعاندا سٶزدٸ دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنان تەگٸن باستاعام جوق. بيىل 23 ماۋسىمدا استانادا ٶتكەن دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا ەلباسى «دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ كەڭسەسٸن الماتىدان استاناعا كٶشٸرەتٸن ۋاقىت كەلدٸ. ول باسشىلاردىڭ جانىندا بولۋى كەرەك» دەي كەلٸپ, الداعى ۋاقىتتا قۇرىلاتىن «وتانداستار» قورى دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىمەن بٸرلەسٸپ, وتانداستارعا جان-جاقتى قولداۋ مەن كٶمەك كٶرسەتۋ ٸس-شارالارىن انىقتاپ, كەشەندٸ باعدارلاما ەزٸرلەۋٸ كەرەكتٸگٸن اتاپ ايتتى. ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, سول قۇرىلتايدا قاۋىمداستىققا جاڭا باسشىلار سايلاندى. زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ مىرزانىڭ ٶتە ىقپالدى, ٸسكەر, ديپلومات تۇلعا ەكەنٸن بٷكٸل قازاق بٸلەدٸ. داۋ جوق, ەندٸ بۇل ۇيىم جاڭا زامانعا ساي جوسپارلى, اۋقىمدى جۇمىس اتقارادى. بٸز سول دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىمەن مۇقان مامىتحان اعامىزدان باستالعان سەلبەستٸكتٸ قايتا جاڭعىرتۋدى ويلاستىرىپ, سوعان تالپىنىپ جاتىرمىز. ۇسىنىستار تٷستٸ, كەلٸسسٶزدەر باستالىپ كەتتٸ. سٶيتٸپ, قاۋىمداستىق ارقىلى كٶشٸ-قون مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىس-ٶتٸنٸشتەرٸمٸزدٸ ەكٸمدٸكتەرگە, مينيسترلٸكتەرگە, ٷكٸمەتكە جەتكٸزٸپ وتىرساق دەيمٸز. سول ماقساتتا جۇمىس جاساۋ ٷشٸن ۇيىم مٷشەلەرٸمەن جينالىس تا اشتىق.

سونداي-اق, «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ بٷگٸنگٸ تاڭدا اتقارىپ وتىرعان اۋقىمدى جۇمىستارىنا حالىق ريزا. سوڭعى جىلدارى rٶشٸ-قوننىڭ كٶپ مەسەلەسٸ وسى ,اس پارتييا ارقىلى شەشٸلٸپ جاتىر. قازاقستان حالىقتارىنىڭ اسسامبلەياسى دا ىقپالدى ۇيىم. ونىڭ ٷستٸنە بۇل ٷش ۇيىمنىڭ دا تٶراعاسى ەلباسىنىڭ ٶزٸ. بٸزدٸڭ يلەگەلٸ وتىرعان پۇشپاعىمىز دا سول ەلباسىنىڭ كٶشٸ-قون ساياساتى جەنە ونى قولداۋ. ەندەشە, ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە وسى ٷش ۇيىمعا سٷيەنەمٸز دەگەن ويدامىز. «نۇر وتان» پارتيياسىمەن قازٸردٸڭ ٶزٸندە بايلانىس ورناتىپ, قوداۋ تابا باستادىق. جٸبەرگەن ٶتٸنٸشتەرٸمٸزدٸ پارتييا مۇقييات قاراپ, قۇزىرلى ورىندارعا جٸبەرٸپ, تيٸستٸ جاۋاپتار الىپ بەرۋدە. جۋىردا عانا الماتى وبلىسى ەڭبەكپەن قامتۋ باسقارماسىنىڭ شاقىرۋىمەن پاۆلودار وبلىسى مەن شىعىس قازاقستان وبلىسى ەڭبەكپەن قامتۋ باسقارماسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ الماتى وبلىسىنا كەلٸپ كەتتٸ. اۋدان, اۋىل ەكٸمدەرٸ باستاعان توپتىڭ قاتىسۋىمەن «ەڭبەك كٷشٸن تارتۋ» جوباسى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان باسقوسۋعا شەتەلدەن كەلگەن اعايىندار كٶپ جينالدى. سولتٷستٸككە كٶشكٸسٸ كەلەتٸن وتباسىلاردىڭ ٶتٸنٸشٸن «نۇر وتان» پارتيياسى ارقىلى «وتانداس-ەل» رقب ۇسىنعان بولاتىن.

قىسقاسى, زامان تالابىنا ساي, ٶزدەرٸڭٸز سەكٸلدٸ بەدەلدٸ اقپارات قۇرالدارىنا سٷيەنە وتىرىپ, قازاق كٶشٸنە قاتىسى بار ٸشكٸ ٸستەر, ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ, سىرتقى ٸستەر, ەدٸلەت, دەنساۋلىق ساقتاۋ, دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸكتەرٸنٸڭ بەرٸمەن جۇمىس ٸستەۋ كەرەك بٸزگە.

– سوڭعى ايلاردا قىتايداعى قازاقتارعا تٷرلٸ قىسىم جاسالىپ جاتقانى جايىندا اقپارات جيٸ جارييالانىپ جاتىر. قازاقتاردىڭ پاسپورتتارىن جيناپ العانى تۋرالى بٸرنەشە مەرتە ايتىلدى. وسى مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە قىتايدان ارنايى دەلەگاتسييا دا كەلٸپ كەتتٸ. ەلٸمٸزدەگٸ قحر-نىڭ ەلشٸلٸگٸندە سول دەلەگاتسييامەن ٶتكەن باسقوسۋلاردا سٸزدەردٸڭ دە تٶبەلەرٸڭٸز كٶرٸنٸپ قالدى...

– قىتاي بٸزدٸڭ كٶرشٸمٸز. ٶزٸمٸز سول ەلدٸڭ قارماعىنداعى قازاق جەرٸندە تۋىپ ٶستٸك. تۋىسقاندارىمىز سوندا تۇرىپ جاتىر. شەتتەگٸ قازاقتىڭ قوماقتى بٶلٸگٸ سوندا قالىپ وتىر. سوڭعى كەزدەگٸ جاعداي قيىنداپ كەتتٸ. ونداعى قانداستارىمىز سوڭعى قىرىق جىلدا بولماعان قىسىمدى باستان كەشٸرٸپ جاتىر.

جالپى ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, اتا زاڭ بويىنشا سىرتقى ساياساتتى پرەزيدەنت جٷرگٸزەدٸ. قۇدايعا شٷكٸر, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى بۇل جاعىنان قازاقستاندى كەلٸسٸم مەن دوستىقتىڭ التىن ۇياسىنا اينالدىردى.

ازامات بولعان سوڭ, بٸر سەبٸ تيٸپ قالا ما دەپ قحر-نىڭ وسىنداعى ەلشٸلٸگٸندە ٶتكەن باسقوسۋلارعا بارعانىمىز راس. قىتايدان دەلەگاتسييا كەلٸپتٸ دەسە, بٸز كەدٸمگٸدەي ٷمٸتتەنٸپ, الاشاقپىن بولىپ جٷرٸپتٸك. جۇلقىنىپ جارىسسٶزگە شىقتىق, جازىپ اپارعان ٶتٸنٸشتەرٸمٸزدٸ قولدارىنا ۇستاتتىق. تٸپتٸ پەكينگە بارىپ كەلدٸك... بٸراق شىندىعىن ايتسام, ەزٸرگە وڭ شەشٸلگەن ەشتەڭە جوق. قاراپ وتىرساق, سونىڭ بەرٸ بوس سٶز, بوس دالاقتاۋ بولدى. بٸردەڭە ٸستەگەنسٸپ, كٷيبەڭدەگەنٸڭمەن, حالىقتى الداي المايسىڭ عوي, جۇرت بەرٸن كٶرٸپ وتىر. قىتاي بيلٸگٸ شىڭجاڭداعى قازاق مەسەلەسٸن قازاقستاداعى قىتاي ەلشٸلٸگٸندە ەكٸ-ٷش قوعامدىق ۇيىم مەن بٸر توپ قازاقتى جيىپ الىپ, شەشكەلٸ كەلٸپتٸ دەسە, ايتىڭىزشى, اقىلعا سىيا ما!? سول كەزدەسۋلەردەن كەيٸن جۇرت بٸزدٸ كٷلكٸگە اينالدىرا باستادى. قىتاي مەملەكەتتٸك مۇعاجىرلار ۇيىمىنىڭ قازاق مەسەلەسٸن شەشكٸسٸ كەلسە, قازاقستاندا نەسٸ بار? شىڭجاڭعا بارماي ما?! ودان قالا بەردٸ, تٸپتٸ كٷيٸنٸپ بارا جاتسا, قازاقستاننىڭ قۇزىرلى ورىندارىمەن سٶيلەسپەي مە?!

ەسٸڭٸزدە بولسا, استانادا ٶتكەن دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا وسى مەسەلەنٸ كٶتەرگەن ٶمٸرحان التىنعا ەلباسى «بٷگٸن قىتايمەن قازاق ەلٸنٸڭ قارىم-قاتىناسى ٶتە جاقىن. ٷلكەن تٷسٸنٸستٸكتە. ول جەردەگٸ سينتسزياندا بولعان نەشە تٷرلٸ جاعدايلار بار. تەرروريزم دە, سەپاراتيزم دە بار. بٸراق تا قازاقتارعا جاسالىپ جاتىر دەگەن قييانات مەنٸڭ قۇلاعىما كەلگەن جوق. بار بولسا, ەلشٸلٸك ارقىلى بٸلٸپ, سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ ارقىلى وعان بٸز تيٸستٸ كٶڭٸل اۋداراتىن بولامىز», – دەگەن جوق پا?!

دەمەك, بۇل مەسەلە ەلشٸلٸك پەن قوعامدىق بٸرلەستٸكتەردٸڭ كەزدەسۋٸمەن, «كەلٸسسٶزٸمەن» بٸتپەيدٸ. «ٷي ٸشٸنەن ٷي تٸگٸپ» جەلپٸلدەگەننەن گٶرٸ بٸز قىتايداعى قانداستارىمىزدىڭ مەسەلەسٸن ناقتىلى فاكتٸلەرمەن قر سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە ساۋاتتى ەتٸپ جەتكٸزە بٸلسەك, ول مەسەلەنٸڭ ەلباسى نازارىنا ۇسىنىلارى سٶزسٸز. سٶيتٸپ, كٶرشٸ, دوس ەكٸ ەل باسشىلارىنىڭ كەزەكتٸ كەزدەسۋٸندە بۇل تٷيٸن ورتاعا تٷسەدٸ, شەشٸلٸپ قالادى دەگەن سەنٸمدەمٸز. ودان باسقا مەحانيزم جوق. بٸز وسىعان توقتادىق.

الداعى جەردە «وتانداس-ەل» رقب-ٸن شەتەل ەلشٸلٸكتەرٸ جينالىسقا, قوناققا شاقىرعان جاعدايدا, تەك قوناق رەتٸندە بارىپ, تەڭ دەرەجەدە سٶيلەسٸپ, ٶتٸنٸشتەرٸن ايتۋى مٷمكٸن. بٸراق ەكٸ ەل اراسىندا بولاتىن ساياسي جۇمىسقا ەشقاشان ارالاسپايدى. ەشبٸر ەلشٸلٸكتٸڭ وسىنداعى ٶكٸلٸ دە, قولعاناتى دا بولمايدى. ەسەسٸنە ٶزٸمٸز كەسٸپكەر بولعاندىقتان, شەتەل كەسٸپكەرلەرٸمەن ساۋدا-ساتتىق بايلانىستى كٷشەيتۋگە كٷش شىعارامىز.

– سۇحباتىڭىزعا كٶپ راحمەت!

سۇحباتتاسقان ت. ٶسكەنباي