حح عاسىردا گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸندە امەريكاندىق عالىم روبەرت باررو حالىقتىڭ دٸندارلىعى مەن ەلدٸڭ ەكونوميكالىق ٶسٸمٸ اراسىنداعى بايلانىس تۋرالى زەرتتەۋ جٷرگٸزگە. بارلىعى 59 مەملەكەت عالىمنىڭ نىساناسىنا ٸلٸندٸ. پروفەسسور ٶز ەڭبەگٸن اللاعا سەنۋ, اقىرەت, جەننات, توزاق سيياقتى كاتەگورييالارعا بٶلگەن. نەتيجەلەرٸ بۇل فاكتورلاردىڭ ەكونوميكالىق ٶسۋگە قوسقان ٷلەسٸ تەڭ بولماسا دا, قاي كەزدە دە وڭ بولاتىنىن كٶرسەتكەن. مىسالى, توزاققا سەنۋدەن گٶرٸ, جۇماققا سەنۋ ەكونوميكالىق ٶسۋگە ەلدەقايدا از ىقپال ەتەدٸ.
«پوتەنتسيالدى توزاق تٷرٸندەگٸ قامشى ەلەۋەتتٸ جۇماق سەبٸزٸنەن ەلدەقايدا تيٸمدٸرەك بولىپ شىعادى», - دەگەن باررونىڭ ٶزٸ.
سونداي-اق, كانادا عالىمدارى ۋلريح بلۋم مەن لەونارد دادليدٸڭ پٸكٸرٸنشە, دٸن ٶتٸرٸك پەن جالعاندىققا تىيىم سالادى, بۇل ەكونوميكانىڭ ٶركەندەۋٸنە وڭ ەسەر ەتەدٸ.
بۇعان مىسال رەتٸندە رەسەي يمپەريياسىنداعى حٸح عاسىرداعى ەسكٸ سەنۋشٸلەر قاۋىمىن كەلتٸرۋگە بولادى. ول زاماندا ەلدٸڭ ٶنەركەسٸبٸ مەن ساۋداسىن بيلەگەن سولار ەدٸ. مۇنىڭ سىرى – بۇل قاۋىمداستىقتاردىڭ ادال سٶزگە سٷيەنٸپ, كەپٸلسٸز نەسيە بەرۋٸندە ەدٸ. كەيٸننەن ولار رەسەيدەن بٸر سەبەپتەرمەن ىعىستىرىلا باستاعاندا, باسقا ەلدەردە دە ولار جوعارى ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەرگە سەبەپ بولدى.
جالپى, عالىمداردىڭ ستاتيستيكاسى بويىنشا حريستيان ەلدەرٸ ەلەمدەگٸ ەڭ باي ەلدەردٸڭ قاتارىنا جاتادى. ولاردان كەيٸن يسلام كەلەدٸ. بۋدديزمدٸ, يندۋيزمدٸ جەنە اتەيزمدٸ ۇستاناتىن مەملەكەتتەر ەڭ كەدەي جەنە ەكونوميكالىق ٶسۋگە قابٸلەتتٸ ەمەس.
حريستياندىقتىڭ باعىتتارىن قاراستىراتىن بولساق, وندا, ەرينە, پروتەستانتتار تۋرالى ەرەكشە ايتىلادى. نورۆەگييا, شۆەيتسارييا, اقش, نيدەرلاندى, اۆسترالييا, گەرمانييا, شۆەتسييا جەنە كانادا سيياقتى مەملەكەتتەردٸڭ حالىقتارى بۇل ٷردٸستٸ كٶبٸرەك ۇستانادى. عالىم ماكس ۆەبەردٸڭ پٸكٸرٸنشە, كاپيتاليزمنٸڭ پايدا بولۋىنا نەگٸز بولعان پروتەستانتيزم بولدى. ٶيتكەنٸ, ولار ٷشٸن ەڭبەك پەن ساۋدا تەك پايدالى شارۋاشىلىق قىزمەتٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ٸزگٸلٸككە, مەيٸرٸمدٸلٸككە شاقىرادى. وسىلايشا, جاقسى اقشا تابۋعا جەنە پايدالى كەسٸپ قۇرۋعا دەگەن ۇمتىلىستى پروتەستانتتار ادال پارىزدى ورىنداۋ رەتٸندە قابىلدايدى.
سونىمەن بٸرگە, 1990 جىلداردىڭ اياعىندا ەۋروپانىڭ ٷش تٷرلٸ ايماعى – پولشا, گەرمانييانىڭ وڭتٷستٸك بٶلٸگٸ مەن يرلاندييا ەكونوميكالىق قارقىندى دامۋ جولىنا تٷستٸ. ولاردىڭ بارلىعىن كاتوليتسيزم بٸرٸكتٸردٸ. سونىمەن قاتار, بولجام بويىنشا ٶسۋگە 1962 جىلى جۇمىسقا دەگەن كٶزقاراس تۇجىرىمداماسىن ٶزگەرتكەن ەكٸنشٸ ۆاتيكان كەڭەسٸ ەسەر ەتتٸ. وسى ۋاقىتقا دەيٸن جۇمىس ادامنىڭ كٷنەسٸ ٷشٸن جٸبەرٸلگەن قارعىس بولىپ سانالدى, ال كەدەيلٸك دەگەنٸڭٸز قاسيەتتٸ احۋال سيياقتى تٷسٸنٸك بولعان. الايدا, بۇل كٶزقاراستى ٶزگەرتكەننەن كەيٸن 25 جىل ٶتتٸ جەنە كاتوليكتٸك ەكونوميكا كەرەمەت ٶركەندەۋگە قول جەتكٸزدٸ.
يسلامدا «جەكە مەنشٸك» نەمەسە جالپى «جەكە» دەگەن ۇعىمدار بولمايدى, ٶيتكەنٸ ادامنىڭ العانىنىڭ بەرٸ «امانات», ياعني ۋاقىتشا پايدالانۋعا بەرٸلگەن. تٷسٸنٸكتٸ تٸلمەن ايتقاندا, يسلام رەفورماتورى ەل-اۋعانيدٸڭ پٸكٸرٸنشە, يسلام سوتسياليزمگە ۇقسايدى, مۇنداعى باستى ماقسات ەكونوميكاداعى مەملەكەتتٸڭ رٶلٸن كٷشەيتۋ بولدى.
يسلام مەن قازاقستان, اتاپ ايتقاندا, تيتۋلدى ۇلت – قازاقتار اراسىنداعى بايلانىسقا كٶشپەس بۇرىن, شاعىن ەسكەرتپە جاساۋ كەرەك. كەز كەلگەن ۇلتتىڭ بولمىسى ەكٸ نەرسەگە بايلانىستى قالىپتاسادى: دٸنٸ مەن تٸلٸ. ال, زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, قازاق بولمىسى دٸننەن گٶرٸ ەتنيكالىق نەگٸزدە قالىپتاسقان.
«ورتالىق ازيياداعى ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ يسلامدىق قۇرامداس بٶلٸگٸ ەرقاشان ٷلكەن, ۇلتتان جوعارى يسلام قاۋىمداستىعىنا قاتىستى تەرەڭ سەزٸمدٸ الىپ كەلە بەرمەيدٸ. ولار ٷشٸن ەتنيكالىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ ماڭىزدىلىعى باسىمىراق», - دەپ تٷسٸندٸرەدٸ تاريح عىلىمىنىڭ پروفەسسورى ميۋريەل اتكين.
سونداي-اق, جازۋشى شاحيماردەن قۇسايىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بٸر كەزدەرٸ – حٸح عاسىردا تٷركٸ تايپالارىنىڭ قازاق, ٶزبەك بولىپ ەكٸگە بٶلٸنۋٸنە دەل وسى يسلام دٸنٸنە دەگەن ەرتٷرلٸ كٶزقاراستار سەبەپ بولعان. دەمەك, ٶزبەكتەر شاريعات (يسلام زاڭدارى), ال قازاقتار كٶنە تٷركٸ زاڭدارىن, ياعني يسلامعا دەيٸنگٸ زاڭداردى ۇستانعان. سونىمەن قاتار, حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸ ٶزٸن مۇسىلمانبىز دەپ سانايتىنىن جەنە بۇل مەملەكەتتٸڭ ساياساتى مەن ەكونوميكالىق دامۋىندا ٸشٸنارا كٶرٸنٸس تابۋىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. وسىلايشا, قازاقستان باسقا يسلام ەلدەرٸمەن ايتارلىقتاي ينتەگراتسييالانعان جەنە كٶپتەگەن وداقتار مەن دوستاستىقتاردىڭ مٷشەسٸ بولىپ تابىلادى.
سولاردىڭ بٸرٸ – قازاقستان 1995 جىلى قوسىلعان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى. اتاپ ايتقاندا, ونىڭ ەكٸ بٶلٸمشەسٸنٸڭ – ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ يسلام ۇيىمى مەن يسلام دامۋ بانكٸنٸڭ شتاب-پەتەرٸ سەيكەسٸنشە استانا جەنە الماتى قالالارىندا ورنالاسقان. يسلام دامۋ بانكٸ شاعىن بيزنەس, اۋىل شارۋاشىلىعى سيياقتى سالالارعا ينۆەستيتسييا سالىپ, ينفراقۇرىلىمدى قولداۋعا (مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار سالۋعا جەنە ت.ب.) گرانتتار بٶلە وتىرىپ, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ٸلگەرٸلەۋٸنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتۋدە.
يندۋيزمدە ٸستەر ەلدەقايدا كٷردەلٸ جەنە ەكونوميكانىڭ دامۋىنا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ. مىسالى, قايتا تۋىلۋ مەن كارماعا سەنۋ جانى بار تٸرشٸلٸك يەلەرٸنٸڭ بارلىعىن ٶلتٸرۋگە تىيىم سالادى. مۇنىڭ نەتيجەسٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى كٶپتەگەن كەمٸرگٸشتەردەن زارداپ شەگٸپ جاتادى. سونىمەن قاتار, بۇل دٸن كەڭ تاراعان ٷندٸ قوعامىندا كاستالىق جٸكتەلۋ بار. ەگەر ادام تٶمەنگٸ تاپقا جاتاتىن بولسا, ونىڭ بويىندا قانداي دا بٸر ەرەكشە قابٸلەت پەن دارىن بولسا دا, ونى بارىنشا كٶرسەتۋگە مٷمكٸندٸگٸ بولمايدى. ياعني, ەشقاشان ٶسپەيدٸ, كەمەلٸنە جەتپەيدٸ, مانساپتىق ٸلگەرٸلەۋگە قول جەتكٸزە المايدى.
بۋدديزم تۋرالى ايتاتىن بولساق, ولاردىڭ جاقتاۋشىلارى رۋحاني دامۋدى بٸرٸنشٸ ورىنعا قويادى جەنە كٶبٸنەسە ماتەريالدىق قۇندىلىقتارعا زييانىن تيگٸزەدٸ. باسقاشا ايتقاندا, ەڭبەكتەنۋگە, بايۋعا, ەلەۋەتتٸ نىعايتۋعا قارسى. مىسالى, بۋدديزمنٸڭ بٸر تارماعى لامايستەر ەگٸنشٸلٸكپەن مٷلدەم اينالىسپايدى.
حح عاسىردىڭ باسىندا عالىمدار شىعىس ازييانىڭ ارتتا قالۋىن كونفۋتسييشٸلدٸكتٸڭ كەڭ ەتەك جايۋىمەن بايلانىستىردى. كەيٸنٸرەك, سول عاسىردىڭ اياعىندا ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامۋى كونفۋتسييشٸلدٸكپەن دە تٷسٸندٸرٸلدٸ. مەسەلە مىنادا, بۇل دٸننٸڭ نەمەسە فيلوسوفييالىق اعىمنىڭ تۇجىرىمداماسى بويىنشا قوعام ٶز بيلەۋشٸلەرٸنە سٶزسٸز باعىنۋى تيٸس, ەكەسٸنە ۇلى سيياقتى باعىنعانى سيياقتى. ال كونفۋتسييشٸلدٸكتەگٸ كاتوليتسيزمنٸڭ ٷلگٸسٸ بويىنشا جۇمىسقا دەگەن كٶزقاراس ٶزگەردٸ, بۇل سول قىتايدىڭ ەكونوميكالىق كەرەمەتٸن ٸشٸنارا تٷسٸندٸرەدٸ.
يۋدايزمگە كەلەتٸن بولساق, جەكە بايۋ مەسەلەسٸ تەك ايىپتالىپ قانا قويمايدى, ادام تابيعاتىنىڭ تابيعي قاسيەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. قىسقاسى, ەۆرەيلەر ٷشٸن اقشاعا يە بولۋ جەنە ەكونوميكالىق قاجەتتٸلٸكتەردٸ قاناعاتتاندىرۋ قالىپتى جاعداي جەنە قۇپتالادى.
ادامزات ٶمٸرٸنٸڭ مىڭداعان جىلدارىندا دٸن سالتانات قۇرعان ەلدەردٸڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە, حال-احۋالىنا, دامۋىنا قانداي دا بٸر تٷردە ەسەر ەتكەنٸن جوعارىداعى مىسالدار تاعى دا دەلەلدەيدٸ. ەرينە, بٷگٸندە مەملەكەتتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ ٶزدەرٸن ەگەمەندٸ دەپ تانىتىپ, ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە باسقا دا شەشٸمدەردٸ قابىلداۋعا دٸننٸڭ ىقپالىن جوققا شىعارعان كەزدە, بۇل قارىم-قاتىناستار ٶزگەردٸ. دەگەنمەن, ەڭ باستىسى بۇرىنعىسىنشا قالىپ وتىر, مەسەلەن, قاندايدا بٸر كونفەسسييالاردىڭ ەرتٷرلٸ دەرەجەدە ىقپال ەتەتٸنٸ ەلدەردٸڭ دامۋىندا كٶرٸنٸس تابادى. ەگەر ەڭبەك, ەركٸندٸككە ۇمتىلۋ جەنە جەكە بايۋعا دەگەن تالپىنىس ايىپتالماسا جەنە باسقاشا ىنتالاندىرىلماسا, ەكونوميكا قارقىندى ٶسۋدٸ باستان كەشٸرەدٸ جەنە كەرٸسٸنشە بولۋى مٷمكٸن.
