MakerSpace-تٸڭ امباسسادور جوباسى بويىنشا مەكتەپ وقۋشىسى دانا ەرلانوۆا ٶتكەن جازدا ەكٸ رەت امەريكادا بولىپ, كٶپ جاس باس سۇقپاق تٷگٸلٸ تەك ساڭىلاۋىنان سىعالاپ قاراۋدى ارمان ەتەتٸن عىلىمي تەجٸريبەلەر الاڭى - سيليكون القابىندا بولىپ قايتتى.
«بۇل مەنٸڭ ٶمٸرٸمدٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتكەن تەجٸريبە بولدى!», - دەيدٸ وقۋشى قىزدىڭ ٶزٸ دە.
بٸرٸنشٸ جوبا: SEQUENCE - اقىلدى دەرٸ قورابى
نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەبٸنٸڭ 12-سىنىپ وقۋشىسى دانا ەرلانوۆا 10 سىنىپتان باستاپ باعدارلامالاۋمەن اينالىسادى. ونىڭ ٸت سالاسىنداعى بٸلٸمٸن بٸلٸكپەن ەڭ العاش ۇشتاستىرعان جەرٸ دە MakerSpace الاڭى بولعان. وقۋشى قىز مۇنداعى ەرتٷرلٸ سەكتسييالاردا بولىپ, باعدارلامالاۋ قىرىن بايقاپ كٶرە باستاعان.
دەگەنمەن دانا بۇل تاقىرىپتى تولىق مەڭگەرۋ ٷشٸن اعىلشىن تٸلٸن جەتٸك مەڭگەرۋ كەرەكتٸگٸن ەبدەن تٷسٸنەدٸ. سوندىقتان ول بٸر جىل بويىنا MakerSpace الاڭىنا كەلٸپ, ونداعى اعىلشىن تٸلدٸ جاستارمەن دوستاسىپ, ولارمەن تىعىز بايلانىستا بولعان.
بٸر ايتا كەتەر جايت, بۇل كەڭٸستٸكتە بٸلٸمٸن ۇشتاپ جٷرگەندەر ٷشٸن ەرتٷرلٸ عىلىمي تاقىرىپتاعى ماقالالار اقىسىز ۇسىنىلادى, ونىڭ ٷستٸنە كومپيۋتەردٸ دە ەمٸن-ەركٸن پايدالانۋعا بەرەدٸ.
«مەن ۋاقىتتىڭ شەكتەۋلٸ ەكەنٸن تٷسٸندٸم, ماعان بەرٸن تەز ٷيرەنٸپ, العا جىلجي بەرۋ كەرەك بولدى. سوندا بولاشاقتا نە ٸستەيتٸنٸمدٸ, قاي ماماندىقتى تاڭدايتىنىم ايقىندالاتىن ەدٸ, سوندىقتان ماعان قولجەتٸمدٸ MakerSpace رەسۋرستارىنىڭ بارلىعىن بارىنشا پايدالانۋ كەرەك دەپ شەشتٸم.
11-سىنىپتا مەن ٶز جوبالارىمەن اينالىسا باستادىم, مەنٸڭ العاشقى جوبام - التسگەيمەر دەرتٸنە شالدىققان ادامدارعا ارنالعان يننوۆاتسييالىق تابلەتكا قورابى. مەنٸڭ باسىمدا مۇنداي يدەيا كەزدەيسوق پايدا بولعان جوق, نەگٸزٸنەن, ەجەم وسى اۋرۋدان زارداپ شەگۋشٸ ەدٸ», - دەيدٸ ول.
دانا اقىلدى دەرٸ قورابىن موبيلدٸ قوسىمشاعا جالعادى, وسى كەزدە «شەۆرون» كومپانيياسى حاكاتون بەيگەسٸن ۇيىمداستىردى. بۇل ٸس-شارانىڭ ٸلەسپە حابارلاماسىندا «شەۆرون» ٷزدٸك جوبالاردى دامىتۋ ٷشٸن ٷش جەڭٸمپازعا 500 دوللاردان اقشالاي سىيلىق ەزٸرلەپ جاتقانىن جارييالادى.
«مۇنىسى كەرەمەت بولدى. سەبەبٸ مەندە دەرٸ قورابىنا داتچيكتەر جەتٸسپەي تۇرعان. مەنٸڭ يدەيامدى جٷزەگە اسىرىپ, ەلەمنٸڭ كەز-كەلگەن نٷكتەسٸنەن ەجەمنٸڭ دەرٸ قابىلداعان-قابىلداماعانىن تەكسەرٸپ, بٸلە الاتىنداي بولۋىم ٷشٸن ماعان جوعارى ساپالى قىمبات داتچيكتەر قاجەت ەدٸ. بايقاۋدا جەڭٸمپاز اتانىپ, «شەۆرون» ماعان جوبامدى جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن 500 دوللار بەردٸ. مەن بٸردەن بارىپ, Arduino جابدىقتاعىشتارىن ساتىپ الا باستادىم, بۇل - ٶز الدىنا بٶلەك ديۆايس قۇرۋعا ارنالعان داتچيكتەردٸڭ شابلونى», - دەيدٸ دانا.
GOOGLESCIENCEFAIR جەنە سيليكون القابى
مٸنە, وسى بٸر جەتٸستٸكتەن سوڭ دانا حالىقارالىق حاكاتونعا قاتىسۋ ٷشٸن جولداما الادى. وعان 6 ەلدٸڭ وقۋشىلارى قاتىستى. سوندىقتان دانا ٸ-ورىندى يەلەنۋ ٷشٸن ەدەۋٸر تەر تٶگٸپ, مىقتى بەسەكەلەستەرگە تويتارىس بەرۋٸ كەرەك بولدى. بۇل ونىڭ قولىنان كەلدٸ. سٶيتٸپ قازاق قىزى بەيگە جٷلدەسٸ - 600 مىڭ تەڭگەنٸ ەنشٸلەدٸ.
«مەن قاراپايىم وتباسىندا دٷنيەگە كەلدٸم, ول كەزدە مەنٸڭ نوۋتبۋگىم دا جوق ەدٸ. سوندىقتان, مەن بۇل اقشاعا ەڭ بٸرٸنشٸ نوۋتبۋك ساتىپ الدىم, ول قولىما تيگەندە مەن ٶزٸمدٸ جوعارىلاپ كەتكەن ادام سەكٸلدٸ سەزٸندٸم», - دەيدٸ دانا.
سودان كەيٸن (ونىڭ ايتۋى بويىنشا) - 13 جاستان 18 جاسقا دەيٸنگٸ بالالار اراسىندا GoogleScienceFair-دىڭ بايقاۋ ٶتكٸزگەلٸ جاتقانىن كەزدەيسوق بٸلٸپ قالدىق. بۇل سايىستىڭ باستى ماقساتى - جاسٶسپٸرٸمدەر اراسىندا عىلىمدى كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋ.
«بٸز ول تۋرالى بايقاۋعا ٷش اپتا قالعاندا عانا بٸلدٸك, كٶپ قاعاز تولتىرىپ, ەسسە جازۋىمىز كەرەك ەدٸ, وندا دا بەرٸن اعىلشىن تٸلٸندە», - دەيدٸ دانا.
- بٸز ٸرٸكتەۋدٸڭ ٷش كەزەڭٸنەن ٶتتٸك, سٶيتٸپ 2019 جىلدىڭ مامىر ايىندا بٸز ەلەمنٸڭ 20 ٷزدٸك فيناليستەرٸ قاتارىنا ەندٸك. ال وعان دەيٸن بٸزدٸڭ كوماندا 100 فيناليست تٸزٸمٸنە ەنگەن بولاتىن. مٸنە, سول قاتارعا كٸرگەندە-اق بٸزگە ارنايى نوۋتبۋك بەرٸلەتٸنٸن ايتقان, قازٸر سونى كٷتٸپ جٷرمٸز. جازعان ەسسەمٸزدە, نەگٸزٸنەن, بٸزگە كٸمدەر كٶمەكتەسكەنٸن, عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىمىز تۋرالى جازدىق.
بۇل مەن جەڭٸسكە جەتكەن ەكٸنشٸ حالىقارالىق جارىس بولدى جەنە بٸز كاليفورنيياعا جول تارتتىق, - دەيدٸ ول.
دانانىڭ كاليفورنيياعا, سيليكون القابىنا ساپارى اتا-اناسىنسىز ٶز الدىنا بٶلەك شەتەلگە شىققان العاشقى كەزٸ بولىپتى. قىزدىڭ ساياحاتى 25 شٸلدەدە باستالىپ, 2019 جىلدىڭ 1 تامىزىندا اياقتالدى. امەريكاداعى جارىسقا ەرتٷرلٸ ەلدەردەن دانا سيياقتى 20 مىڭ جاسٶسپٸرٸم كەلگەن.
ٸ-ورىنعا بايقاۋدى ۇيىمداستىرۋشىلار كەز-كەلگەن امەريكاندىق ۋنيۆەرسيتەتتە بٸلٸم الۋ ٷشٸن 50 مىڭ دوللار تٸككەن. بايقاۋدىڭ باسقا سەرٸكتەستەرٸ, مىسالى, NationalGeographic, ScientificAmerica جەنە باسقالارى, ٶزدەرٸنٸڭ باسقا جەكە سىيلىقتارىن دايىنداپتى. مىسالى, 15 مىڭ دوللار, يرلانديياعا ساياحات نەمەسە NatGeoWild-پەن بٸرگە دەرەكتٸ فيلم تٷسٸرٸپ, ساياحاتتاۋ سىندى.
«10-سىنىپتا وقىپ جٷرگەندە سيليكون القابىندا بولسام عوي دەپ ارماندايتىنمىن, بٸراق مەن ٷشٸن ول الىس بولاشاقتا مٷمكٸن نەرسە سەكٸلدٸ كٶرٸنەتٸن, ٶيتكەنٸ وعان تەك كەسٸبي جوعارى دەڭگەيلٸ ماماندار عانا كٸرە الادى دەپ ويلاۋشى ەدٸم.
بۇل مەنٸڭ ٶمٸرٸمدٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتكەن سىناق بولدى! مەن سان-فرانتسيسكودا بولدىم, ەلەمدٸ كٶردٸم, تٷرلٸ ستارتاپتارمەن تانىستىم, بٸز بٸرنەشە كومپانييالاردى ارالادىق», - دەيدٸ دانا.
امەريكاداعى العاشقى كٷنٸ ولار كاليفورنييا, سان-فرانتسيسكو قالالارىنا ساياحات جاساعان. دانا كوماندا قۇرامىنداعى قىزدارمەن بٸرگە الدىمەن Google-دىڭ باس كەڭسەسٸندە بولىپ, وندا قازاقستاننىڭ جاستارىن كەزدەستٸرگەن. سونىمەن قاتار, سان-فرانتسيسكودا دانا 2016 جىلى GoogleScience بايقاۋىنىڭ جەڭٸمپازى بولعان بٸر قىزدى كەزدەستٸرٸپتٸ, قازٸر ول 20 جاستا ەكەن, ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتٸندە وقيدى.
«سول قىز مەنٸ بايقاۋعا قاتىس دەپ ىنتالاندىردى, مەن وعان ٶزٸمە تەلٸمگەر بولۋدى ٶتٸندٸم. ول باس تارتپادى, مەنٸ جارىسقا جاقسىلاپ دايارلادى, بەرٸ تاماشا بولدى! مەن ودان ۋنيۆەرسيتەت تۋرالى, وعان قالاي تٷسۋگە بولاتىنىن سۇراستىرىپ, بٸلٸپ الدىم», - دەيدٸ دانا.
جارىس باستالعانعا بٸر كٷن قالعاندا دانا كومانداسىنىڭ قىزدارىمەن بٸرگە ۋاقىت تاۋىپ, قالاعا سىتىلىپ شىعادى. ولار جەرگٸلٸكتٸ دەم -بۋرگەر مەن شوكولاد جەپ, ەيگٸلٸ «التىن كٶپٸر» بويىمەن جٷرٸپ, ChinaTown-عا بٸر-اق بارعان, قالا ورتالىعىنداعى ٷيسٸز-كٷيسٸز جانداردى كەزٸكتٸرگەن. وسىلاي كٷنٸ بويى قالا ارالاعان قىزدار شامامەن 16 شاقىرىم جەردٸ جاياۋ جٷرگەن.
بايقاۋدا ٸ-ورىندى مۇحيتتىڭ بەتٸنەن ۇساق پلاستيك زاتتاردى جيناۋ جوباسى جەڭٸپ الدى, ونىڭ اۆتورى – يرلاندييا جاسٶسپٸرٸمٸ. ول ٶز جوباسى تانىستىرىلىمىندا جىل سايىن ٶز ەلٸندە تەڭٸزدەگٸ قوقىستاردىڭ كەسٸرٸنەن ونداعان تاسباقا ٶلەتٸنٸن ايتتى. ونىڭ يدەياسى - ماگنيتتٸ پايدالانۋ ارقىلى مۇحيت بەتٸندە قالىقتاپ جٷرەتٸن شاعىن پلاستيك زاتتاردى جاعاعا الىپ شىعۋ.
بايقاۋ جەڭٸمپازدارىن ماراپاتتاۋعا اقش-تاعى ەڭ تانىمال بلوگەرلەردٸڭ بٸرٸ ديانا كوۆەرن قاتىسقان, ونىڭ جەلٸدە ميلليوننان استام جازىلۋشىسى بار.
«مەن ونداي ادامدى كەزدەستٸرگەنٸمە, ونىمەن سٶيلەسكەنٸمە ٶتە قۋانىشتىمىن. ديانا ماسساچۋسەتس تەحنولوگييالىق ينستيتۋتىن تەمامداعان. ونىڭ YouTube-تە Thephysicsgirl دەگەن ارناسى بار, وندا ول فيزيكانى عىلىم رەتٸندە ناسيحاتتايدى» , - دەيدٸ دانا.
اقش-تاعى كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸندە تاڭەرتەڭ ويانعان دانا ەيگٸلٸ بولىپ شىعا كەلگەنٸن بٸلمەپتٸ. سٶيتسە دانا جايلى Google-دٸڭ باستى پاراقشاسىندا ماقالا جارييالانىپتى. قاركٶز قىزىمىزعا سيليكون القابىندا بولعان كٷندەرٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن بەينەبٸر كٶرگەن تٷس سيياقتى كٶرەدٸ. تٶرت جۇلدىزدى قوناق ٷي, كٷن سايىن جاڭا وقيعالار, جاڭا سۋرەتتەر, كٷندە قالا ارالاتۋ, باستىسى وقۋشى قىز كٷندە Google كومپانيياسىنىڭ باس كەڭسەسٸندە بولا العان, ەرينە بۇل كەز كەلگەن جاستىڭ ٶمٸرٸندە ۇمتىلماس سەت.
«مەن عىلىمنىڭ كٶمەگٸمەن باسقا ادامدارعا كٶمەكتەسۋ ارقىلى ٷلكەن جەتٸستٸككە جەتۋگە بولاتىندىعىن تٷسٸندٸم. ەڭ باستىسى – ٶز ٸسٸڭٸزدٸ سٷيٸپ, ونى ىنتا-شىنتاڭمەن ورىنداۋ!», - دەيدٸ دانا.
سيليكون القابىنا ەكٸنشٸ ساپار. TECHNOVATIONCHALLENGE
اقش-تان ورالعاننان كەيٸن دانا Technovationchallenge-نٸڭ قىزدارعا ارنالعان بايقاۋىنا قاتىسادى.
«بٸزدٸڭ كوماندا 4 قىز جەنە تەلٸمگەردەن تۇردى. بٸز بالالارعا ارنالعان Teco ويىنىن قۇراستىردىق, وندا قوقىستى ٶڭدەپ وينايدى جەنە ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸڭ سالدارى مەن شەشٸمدەرٸ تۋرالى اقپارات الادى. مىسالى, ويىن كەزٸندە قوقىستى ارنايى ىدىسقا تاستاعاندارعا ۇپايلار بەرٸلدٸ. بۇل ۇپايلاردى كينو بيلەتتەرٸنە نەمەسە قانداي دا بٸر جەڭٸلدٸككە اۋىستىرۋعا بولادى. بٸزدٸڭ باسقا كومپانييالارمەن وسى باعىتتا بايلانىسىمىز بولدى», - دەيدٸ دانا.
وسىلايشا بٸزدٸڭ قىزدار ٸ-ورىنعا يە بولىپ, ەيگٸلٸ امەريكاندىق تەحنولوگييالار القابىنا تارتىپ كەتتٸ. بۇل ساپار 12 تامىزدان 24 تامىزعا دەيٸن 12 كٷنگە سوزىلعان. اقش-تاعى جارىسقا ارنالعان باعدارلامانىڭ تانىستىرىلىم مەتٸنٸ مۇقييات دايىندالدى, قىزدار ٶز سٶزدەرٸ مەن رٶلدەرٸن جاقسىلاپ جاتتاپ الدى, تٸپتٸ عارىشقا ارنالعان ارنايى كوستيۋم دە كيدٸ. اقىرى ولار ٸٸٸ-ورىندى يەلەندٸ.
جارىستان كەيٸن قىزدار قالانى ارالاپ, Uber, Facebook, NASA, Apple سيياقتى اتاقتى كومپانييالاردىڭ كەڭسەلەرٸندە بولىپتى. ەسٸرەسە, Facebook-تٸڭ زور عيماراتى قىزداردى تاڭ قالدىرعان. مۇندا جۇمىس ورنىنان بٶلەك كوۆوركينگ الاڭى, جەمٸس-جيدەك سۋسىنى مەن كوفەحانالار, تٷرلٸ ۇلتتىق تاعامداردىڭ مەيرامحانالارى سامساپ تۇرعان. بالمۇزداقتى تەگٸن جەپ, سۋىق باسسەينگە سٷڭگٸپ الۋعا دا رۇقسات ەكەن مۇندا.
- بۇل ارمانداعى ٷي دەپ ايتسا بولادى, - دەيدٸ دانا. ولارعا Facebook كومپانيياسىنداعىلار ٶزدەرٸنە جۇمىسقا تۇرعان جاسقا العاشقى ەكٸ ايدا ايلىقتان بٶلەك تاعى 70 مىڭ دوللار ٷستەماقى بەرٸلەتٸنٸن ايتقان. مۇنى ولار كادر اعىمى بولماس ٷشٸن جاسايتىنعا ۇقسايدى. قىزدار كومپانييا قىزمەتكەرلەرٸمەن سٶيلەسٸپ قانا قويماي, ۆەلوسيپەدپەن دە سول تەرريتورييادا سەرۋەندەگەن.
Google كومپانيياسىنداعىلار دا ٶز قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جاعدايىنا كٶپ كٶڭٸل بٶلەدٸ. مىسالى, مۇندا جۇمىسقا يتٸڭٸزدٸ الىپ كەلۋگە بولادى ەكەن, بٸراق مىسىققا رۇقسات جوق. بٸر قىزىعى, كومپانييانىڭ كەيبٸر كەڭسەلەرٸ اتاقتى مىسىقتاردىڭ قۇرمەتٸمەن اتالىپتى.
Apple كەڭسەسٸ مينيماليستٸك جەنە اسكەتيستٸك جاعىنان ەرەكشەلەنەدٸ, ولاردا تەگٸن تاماق دەگەن جوق, ٶيتكەنٸ بٸر كەزدەرٸ كومپانييانىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ستيۆ دجوبس اقىسىز تاماق تازارتىلماي, اقىرى ٷيٸندٸ قوقىسقا اينالادى دەپ ساناعان.
سيليكون القابىنا جاساعان ساپارى كەزٸندە قازاقستاندىق كومانداعا قىزىعۋشىلىق كٶپ بولعان, كٶپتەگەن ەيگٸلٸ امەريكاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قىزدارمەن سۇحباتتاسىپ, ولار ٷشٸن ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتٸ قابىرعاسىندا وقۋ ورىنى تۋرالى ارنايى بايانداما جاساعان.
UNICEF-تەن باعدارلاما
الماتىعا كەلگەننەن كەيٸن دە بٸر ورنىندا تىنىش وتىرا المايتىن دانا UnicefSummerresidencyinternship باعدارلاماسىن كەزٸكتٸرەدٸ. ول DataScience-دٸ زەرتتەپ, سول بٸلٸمٸ ارقىلى موبيلدٸ قوسىمشانى قۇرۋ ٷشٸن دەرەكتەردٸ قالاي پايدالانۋ كەرەكتٸگٸنە باس قاتىرا باستايدى. دانا قاسىنا ەكٸ بالانى ەرتٸپ, كوماندا جاساقتايدى. كاپيتانى ٶزٸ بولادى. ولار دامۋى تەجەلگەن بالالار پايدالانا الاتىن Yerekshe قوسىمشاسىن جاساپ شىعادى.
«وسىلايىنان ٷش جوباعا قاتىسىپ, مەنٸڭ جازعى دەمالىسىم كٶزدٸ اشىپ-جۇمعانشا ٶتە شىقتى. بۇل جىل مەن ٷشٸن جەمٸستٸ بولدى, مەن جوبالاردى دامىتۋعا بار ۋاقىتىمدى جۇمسادىم. باستىسى, سٷيگەن ٸسٸممەن شۇعىلداندىم. جاز تاماشا بولدى!», - دەپ كٷلەدٸ كەيٸپكەرٸمٸز.
ەزٸرلەگەن, كەمشات سەتيەۆا
