بٸز بەرٸنە تانىماو بولا باستاعاندا
وسى سەتتەن باستاپ, وتىز جىل بويى ٶزٸنٸڭ سىرتقى ساياسي باعىتىن بارلىق كٶرشٸلەر مەن سەرٸكتەستەرگە قاتىستى كٶپ ۆەكتورلى, تەڭگەرٸمدٸ ساياساتقا قاراي دامىتقاننان كەيٸن قازاقستان بۇۇ-نىڭ جاھاندىق حالىقارالىق پروبلەمالاردى شەشۋدەگٸ قىزمەتٸ مەن كٷش-جٸگەرٸن بەلسەندٸ جەنە تولىق قولدادى. سول سەبەپتەن دە ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ بەل ورتاسىنداعى رٶلٸ مەن ماڭىزى ٷنەمٸ ارتىپ كەلەدٸ.
حالىقارالىق قاتىناستار جٶنٸندەگٸ ساراپشى, جوو-دا حالىقارالىق قۇقىق پەنٸنٸڭ وقىتۋشىسى ەنۋار سەتباەۆ وسى ونجىلدىقتاردا قازاقستان مەن بۇۇ بەرٸك جەنە ٶزارا تيٸمدٸ قارىم-قاتىناس ورناتا الدى دەپ ەسەپتەيدٸ, بۇعان بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە ەرتٷرلٸ باعىتتاعى جوبالاردى جٷزەگە اسىراتىن بۇۇ-نىڭ 21 اگەنتتٸگٸنٸڭ قاتىسۋى دەلەل بولا الادى.
«وسى جەردە قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيٸن بەلگٸلەنگەن تۇراقتى دامۋدىڭ تاڭدالعان باعىتىنا بەيٸلدٸلٸگٸن ۇدايى كٶرسەتە وتىرىپ, الماتىدا بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازييا مەن اۋعانستان ٷشٸن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ ٶڭٸرلٸك ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كٶتەرگەنٸن ەسكە سالا كەتكەن جٶن. مۇنداي باستاما بۇۇ جۇمىسىن ٶزگەرتۋدٸڭ, وسى جاھاندىق ۇيىمنىڭ ايماقتىق دامۋىنىڭ تاماشا ٷلگٸسٸ بولىپ تابىلادى.
بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ تولىققاندى مٷشەسٸ بولا وتىرىپ, قازاقستان جەتەكشٸ حالىقارالىق قورلارمەن, قارجى اگەنتتٸكتەرٸمەن جەنە وسى كٶپجاقتى ۇيىمنىڭ باعدارلامالارىمەن تولىق بايلانىس ورناتۋعا, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋعا, ەكونوميكا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم بەرۋ, ەكولوگييا سالالارىنداعى ۇلتتىق مٷددەلەردٸ تابىستى قورعاۋعا مٷمكٸندٸك الدى. ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ باعىتىندا, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ وسى سالالارىندا ەلٸمٸزدٸڭ جيناقتالعان وڭ تەجٸريبەسٸن جەتكٸزۋگە دە جان-جاقتى جول اشىلدى», - دەپ اتاپ ٶتتٸ ەنۋار سەتباەۆ.
ونىڭ پايىمىنشا, قازاقستاننىڭ سيريياداعى سوعىستى توقتاتۋعا, سانكتسييالاردى الىپ تاستاۋعا كٶمەكتەسۋٸ بٸزدٸڭ سٶزسٸز تابىستارىمىز دەپ ساناۋعا بولادى. ەريترەيادان بۇۇ-مەن ىنتىماقتاستىق سالاسى, ليۆانعا بٸتٸمگەرشٸلٸك كٷشتەرٸن جٸبەرۋ, اۋعانستانداعى ميسسييا جەنە باسقا دا كٶپتەگەن جاھاندىق باستامالارىمىز دا ٶزٸنٸڭ جەمٸستٸ نەتيجەسٸن كٶرسەتتٸ.
سيريياعا كەڭٸرەك توقتالاتىن بولساق, بۇل ەلدەگٸ قاقتىعىستىڭ قارقىندىلىعىن تٶمەندەتۋدە قازاقستاندىق ديپلوماتييانىڭ ەڭ ماڭىزدى رٶل اتقارعانىن اتاپ ٶتۋ كەرەك. مەسەلەن, بٸزدٸڭ ديپلوماتتار سيريياداعى جاعدايدى رەتتەۋ ٷشٸن استانا پروتسەسٸنە باستاماشى بولدى. ول وسى ەلدٸڭ اۋماعىندا قاقتىعىسۋشى تاراپتاردىڭ سوعىس قيمىلدارىنان ازات دەەسكالاتسييا ايماقتارىن قۇرۋعا باعىتتالدى. بۇل باستامانىڭ سەتتٸلٸگٸ سيريياداعى ازاماتتىق سوعىس تاريحىندا بٸرٸنشٸ رەت بەيبٸت كەلٸسسٶزدەر كەزٸندە ەل بيلٸگٸ دە, ولارعا قارسى شىققان سودىرلار دا بەيتاراپ اۋماقتا اياقتالدى.
ەرقاشان بەلسەندٸ جەنە الداعىنى كٶرە بٸلدٸك
وسىدان وتىز جىل بۇرىن, قازاقستان ەگەمەندٸ مەملەكەت رەتٸندە بۇۇ-عا كٸرگەن كەزدە, رەسپۋبليكانىڭ وسى ەڭ ٸرٸ حالىقارالىق قۇرىلىممەن ستراتەگييالىق ىنتىماقتاستىعى باستالدى, ول وسى جىلدار بويى تابىستى جەنە دەيەكتٸ تٷردە دامىپ كەلەدٸ. وعان دەلەل – بۇۇ الاڭىندا جارييالانعان ەلٸمٸزدٸڭ كٶپتەگەن سىرتقى ساياسي جاھاندىق باستامالارىن ٸلگەرٸلەتۋٸ. بۇل باستامالار ەگەمەن ەلٸمٸزدٸڭ بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدەگٸ حالىقارالىق كٷش-جٸگەرٸنە ەلەۋلٸ ٷلەس قوسۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
سولاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ەيگٸلٸسٸ – ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸ (اٶسشك) شاقىرۋ, ونىڭ يدەياسىن بۇۇ-عا كٸرگەن جىلى – 1992 جىلى 5 قازاندا تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان بولاتىن. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسيياسى بٸزدٸڭ تاريحىمىزعا سونىسىمەن قاتتالدى. ەندٸ, مٸنە, وتىز جىلدان كەيٸن اٶسشك ازييا ايماعىنداعى قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا ارنالعان ەڭ ماڭىزدى ديالوگ الاڭى بولىپ تابىلادى, وعان قازٸردٸڭ ٶزٸندە 27 مەملەكەت قاتىسىپ جاتىر.
قازاقستاندى بۇۇ-نىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ رەتٸندە تاعى نە ايشىقتايدى?
«بٸرٸنشٸدەن, بٸز ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸنە يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى باستاما كٶتەردٸك, - دەپ اتاپ ٶتتٸ ساراپشى ەنۋار سەتباەۆ, - سونىمەن قاتار بٸز ازييادا سەنٸم شارالارىن قۇرۋ تۇجىرىمداماسىن ەزٸرلەي الدىق, وعان اقىرىندا ٷش ونعا جۋىق مەملەكەت قوسىلدى. قازاقستان ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ ينتەگراتسييالىق ٷدەرٸستەردٸڭ دامۋىنا تولىق ىقپال ەتتٸ, ٶركەنيەتتەر مەن دٸندەر ديالوگىن جاساۋشىلاردىڭ بٸرٸ بولدى. جەنە بۇل قادامداردىڭ بارلىعىن مەملەكەتٸمٸز بۇۇ جارعىسىنىڭ ماقساتتارى مەن قاعيداتتارىنا سەيكەس جاسادى».
ەرينە, وسىنىڭ اياسىندا بٸزدٸڭ رەسپۋبليكامىز بۇۇ-دا ەلەمدٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋدە سالماقتى جەنە سىندارلى كٶزقاراس ۇستاناتىن مەملەكەت رەتٸندە كەڭٸنەن تانىلدى. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى انتييادرولىق باستامالارى بۇۇ قىزمەتٸندە ەرەكشە ٷلەس بولىپ سانالادى. ال بٸزدٸڭ ەلٸمٸز يادرولىق ارسەنالعا يەلٸك ەتۋدەن ٶز ەركٸمەن باس تارتۋعا جەنە ونىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتۋعا بولاتىنىن كٶرسەتٸپ, بۇل مەسەلەدە ايرىقشا ٷلگٸ كٶرسەتتٸ.
مۇنىڭ ناقتى ايعاعى مىناۋ: بۇل بۇۇ-نىڭ ارنايى قارارىندا 29 تامىزدى حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ٸس-قيمىل كٷنٸ دەپ جارييالاۋ تۋرالى بٸراۋىزدان شەشٸم قابىلداۋىنا ەكەلدٸ. سونداي-اق بۇل جەردە قاراردىڭ ٶزٸ قازاقستان باستاماشى بولعانىن جەنە بۇۇ-نىڭ بارلىق مٷشەلەرٸنٸڭ قولداۋىن تاپقانىن ەرەكشە ايتا كەتكەن جٶن, بۇل دا ماڭىزدى.
سونىمەن قاتار, قازاقستان ەكونوميكا, ەكولوگييا, ەلەۋمەتتٸك دامۋ, ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ, سونداي-اق تەرروريزمگە, ادام ساۋداسىنا, ۇيىمداسقان قىلمىسقا جەنە ەسٸرتكٸگە قارسى كٷرەستە بۇۇ-مەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا جەتەكشٸ ەلدەردٸڭ بٸرٸنە اينالدى.
قاۋٸپسٸز بولاشاق ٷشٸن ەرەن ٸس تىندىردىق
بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستان مەن بۇۇ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق سالاسىنداعى جاعداي قالاي? ەنۋار سەتباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ول قازٸرگٸ ۋاقىتتا 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان ورنىقتى دامۋ جٶنٸندەگٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزدەمەلٸك باعدارلاماسى فورماتىندا جٷزەگە اسىرىلۋدا. ول ٷش باعىتتاعى جۇمىستى قامتيدى – ادام ٶلشەمٸ مەن تەڭ قاتىسۋ, تيٸمدٸ ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرۋ, ادام قۇقىقتارى مەن گەندەرلٸك تەڭدٸك, سونداي-اق قورشاعان ورتانى قورعاۋ جەنە ينكليۋزيۆتٸ ەكونوميكالىق دامۋ سالاسى.
وسى ۇيىمنىڭ رەسپۋبليكاداعى تۇراقتى ٷيلەستٸرۋشٸسٸ نوريماس شيمامۋرا بۇۇ-نىڭ الماتىداعى ٶكٸلدٸگٸنٸڭ اشىلعانىنا 30 جىل تولۋىنا ارنالعان سالتاناتتى شارا بارىسىندا اتاپ ٶتكەندەي, بۇل سەت – بۇۇ-نىڭ قازاقستانداعى كومانداسى ٷشٸن تاريحي وقيعا.
«بٸز قازاقستان ٷكٸمەتٸمەن جەنە حالقىمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭٸنە اياق باسىپ وتىرمىز. مۇنىڭ سوڭى عاسىرلارعا سوزىلاتىن ىنتىماقتاستىققا, بٸرلٸككە جالعاساتىنىنا كەمٸل سەنەمٸن. بٸزدٸڭ بٸرٸگٸپ اتقاراتىن شارۋالارىمىز ەلٸ دە كٶپ», - دەدٸ ول.
سونداي-اق ٶكٸل سوڭعى بٸرنەشە جىلدا قازاقستان ٷكٸمەتٸ مەن بۇۇ كومانداسى ٷلكەن كٶلەمدە بٸرلەسكەن جۇمىس اتقارعانىن اتاپ ٶتتٸ. جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارمەن جەنە بيلٸكپەن, ازاماتتىق قوعاممەن جەنە جەكە سەكتورمەن ٶنٸمدٸ ٶزارا ٸس-قيمىل جولعا قويىلعان. ۇيىم قازاقستانعا قولداۋ كٶرسەتۋدٸ مەيلٸنشە كەڭەيتە بەرۋگە مٷددەلٸ.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريشكە جولداعان جەدەلحاتىندا بىلاي دەيدٸ: «بٸز بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسىندا بەكٸتٸلگەن نەگٸزگٸ ماقساتتار مەن قاعيداتتاردى ساقتاۋعا جەنە قورعاۋعا تٸكەلەي جاۋاپتىمىز. قازاقستاننىڭ نەعۇرلىم تۇراقتى, قاۋٸپسٸز جەنە ينكليۋزيۆتٸ بولاشاقتى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بۇۇ-نىڭ ٸس-قيمىلدارىنا بەرٸك ۇستانىمىنا سەندٸرۋگە رۇقسات ەتٸڭٸزدەر».
وسىنىڭ ٶزٸنٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق ارەناداعى ادالدىعىن, بەلسەندٸلٸگٸن, بەرٸك دوستىققا نەگٸزدەلگەن نيەتٸن اڭعارۋعا بولادى.
