ساراپشى مامان ايبار ولجايەۆ ءبىر پالاتالى پارلامەنت نەمەسە قۇرىلتاي ۇلگىسىندەگى باسقارۋ جۇيەسى قازاقستان ەكونوميكاسىنا جىل سايىن شامامەن 3 ميلليارد دوللار قوسىمشا پايدا اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەدى. الايدا ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل ناتيجە اۆتوماتتى تۇردە ەمەس، ءبىرقاتار ماڭىزدى العىشارتتار ورىندالعان جاعدايدا عانا مۇمكىن بولادى، دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، ءبىر پالاتالى پارلامەنت جۇيەسىنە كوشۋ اياسىندا نەگىزگى ءۇش شارتتىڭ ءبىرى بۇگىندە وزدىگىنەن قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر.
«ءبىر پالاتالى پارلامەنت سيستەماسىنا كوشەتىن ەلىمىزدە ءۇش العىشارتتىڭ ءبىرى اۆتوماتتى تۇردە قامتاماسىز ەتىلدى. ول - ساياسي جانە زاڭنامالىق شەشىم قابىلداۋدى جەدەلدەتۋ»، - دەدى ايبار ولجايەۆ.
سونىمەن قاتار، ول قالعان ەكى ماسەلەنىڭ ءالى دە تۇبەگەيلى شەشىلۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«ەندى قالعان ەكەۋىن - زاڭنىڭ ساپالى بولۋىن جانە كەز كەلگەن قۇجات/باعدارلامانىڭ اياعىنا دەيىن دۇرىس ورىندالۋىن رەتتەۋ كەرەكپىز. تولىق رەفورما وسىنداي ساتتە عانا انىق اشىلىپ، بارلىق جەمىسىن ۇيىپ-توگىپ بەرە الادى».
زاڭ قابىلداۋ ۋاقىتى قىسقارادى
ايبار ولجايەۆ ەكى پالاتالى پارلامەنت جۇيەسىندە زاڭ شىعارۋ پروسەسى ۇزاققا سوزىلاتىنىن ەسكە سالدى.
ونىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى مودەلدە زاڭ جوباسى ماجىلىستەن وتكەن سوڭ سەنات سۇزگىسىنەن قايتا ءوتىپ، كەي جاعدايدا كەرى قايتارىلادى نەمەسە قابىلداۋ مەرزىمى ايتارلىقتاي باياۋلايدى.
«ال ءبىر پالاتالى مودەلدە زاڭ قابىلداۋ سيكلى قىسقارادى. بۇل ەكونوميكانىڭ بەلگىلى ءبىر سەكتورلارىنا تىكەلەي اسەر بەرەدى»، - دەدى ساراپشى.
ول اسىرەسە ينۆەستورلار ءۇشىن ۋاقىت شەشۋشى فاكتور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«ينۆەستورلار ءۇشىن ۋاقىت ەڭ ماڭىزدى رەسۋرس دەپ سانالادى. ەگەر مەملەكەت رەفورمالاردى تەز بەكىتىپ، نورماتيۆتىك بازانى جەدەل جاڭارتا السا، بيزنەس ورتاداعى “كۇتۋ كەزەڭى” ازايادى. ياعني ينۆەستيسيا شەشىمى جىلدام قابىلدانادى، جوبالار ەرتەرەك ىسكە قوسىلادى، ءوندىرىس سيكلى قىسقارادى».
قاي سالالارعا سەرپىن بەرەدى
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، زاڭداردىڭ جەدەل قابىلدانۋى ەڭ الدىمەن قۇرىلىمدىق رەفورمالاردىڭ قارقىنىن ارتتىرۋى مۇمكىن.
«قازاقستان ءۇشىن بۇل اسىرەسە سالىق ساياساتى، جەر قويناۋىن پايدالانۋ، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ، تاريفتىك رەتتەۋ، قارجى نارىعىن دامىتۋ سياقتى باعىتتاردا ماڭىزدى»، - دەدى ول.
ايبار ولجايەۆ قۇقىقتىق وزگەرىستەردىڭ ۋاقتىلى راسىمدەلۋى ەكونوميكانىڭ بەيىمدەلۋ جىلدامدىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«ەگەر قۇقىقتىق وزگەرىستەر 6–12 ايعا سوزىلماي، 2–3 اي ىشىندە راسىمدەلسە، ەكونوميكانىڭ بەيىمدەلۋ جىلدامدىعى وسەدى. مىسالى، جاڭا ينۆەستيسيالىق رەجيم ەنگىزىلسە نەمەسە كاسىپكەرلىكتى قورعاۋعا قاتىستى زاڭدار كۇشەيسە، بيزنەس سەنىمى تەز ارتادى».
ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل ىشكى ينۆەستيسيانىڭ دا، سىرتقى كاپيتال اعىنىنىڭ دا ۇلعايۋىنا جول اشادى.
جىلدامدىق پەن ساپا تەپە-تەڭدىگى
سونىمەن بىرگە ساراپشى زاڭ قابىلداۋدا جىلدامدىقتىڭ ساپامەن قاتار ءجۇرۋى قاجەت ەكەنىن ەسكەرتتى.
«ەكونوميكا ءۇشىن “تەز زاڭ” جاقسى، ءبىراق “ويلانباي قابىلدانعان زاڭ” ءقاۋىپتى»، - دەدى ايبار ولجايەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، ەگەر ءبىر پالاتالى جۇيەدە تالقىلاۋ مادەنيەتى السىرەپ، ساراپتامالىق سۇزگى قىسقارسا، نورماتيۆتىك تۇراقسىزدىق ءقاۋپى تۋىندايدى.
«بيزنەس ەڭ كوپ قورقاتىن نارسە - ەرەجەنىڭ ءجيى وزگەرۋى. بۇگىن قابىلدانعان زاڭ ەرتەڭ قايتا تۇزەتىلە بەرسە، بۇل ينۆەستور ءۇشىن تاۋەكەل».
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، ەكونوميكالىق ءوسىم تەك زاڭنىڭ جىلدام قابىلدانۋىمەن ەمەس، ونىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىعىمەن ولشەنۋى ءتيىس.
3 ميلليارد دوللارلىق ىقپال
ايبار ولجايەۆ قۇرىلتاي ەففەكتىسى ەكونوميكالىق وسىمگە ەلەۋلى سەرپىن بەرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
«قۇرىلتاي ەففەكتىسى ىشكى جالپى ءونىمدى 1 پايىزعا ارتتىرۋعا دەم بەرە الادى. اقشالاي بۇل جىلىنا 1،5 ترلن تەڭگە نەمەسە 3 ميلليارد دوللار».
ول حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ، ينستيتۋسيونالدىق رەفورمالاردىڭ ەكونوميكالىق وسىمگە قوسىمشا 0،5–1،5 پايىزدىق سەرپىن بەرە الاتىنىن اتاپ ءوتتى.
«قازاقستان سياقتى ەكونوميكا ءۇشىن بۇل وتە ءىرى كورسەتكىش. ەگەر 2027 جىلعى بىزدەگى ورتاشا ءوسىم 4% دەڭگەيىندە بولجانعانىن ەسكەرسەك، ءتيىمدى رەفورما ناتيجەسىندە 5% جانە ودان جوعارى ءوسۋ تراەكتورياسىنا شىعۋعا مۇمكىندىك بار».
الايدا ول بۇل كەپىلدەندىرىلگەن سەناريي ەمەس ەكەنىن دە باسا ايتتى.
«زاڭ تەز قابىلدانعانىمەن، ونىڭ ورىندالۋى ءالسىز بولسا دىم ناتيجە بولمايدى».
مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى
ساراپشى تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتورعا - مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە نازار اۋداردى.
«ءبىر پالاتالى جۇيە شەشىمدى تەز قابىلداتۋى مۇمكىن، ءبىراق باقىلاۋ مەحانيزمى السىرەسە، ەكونوميكالىق رەسۋرستاردىڭ دۇرىس بولىنبەۋ ءقاۋپى وسەدى».
سوندىقتان مۇنداي مودەلدە تاۋەلسىز اۋديت، قوعامدىق باقىلاۋ جانە پارلامەنتتىك تىڭداۋلار كۇشەيۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
«ايتپەسە جىلدامدىق ينۆەستيسيالىق سەنىمدى ارتتىرماي، كەرىسىنشە ساياسي تاۋەكەل رەتىندە قابىلدانۋى مۇمكىن».
ەكى سەناريي
ايبار ولجايەۆتىڭ ايتۋىنشا، ءبىر پالاتالى پارلامەنت نەمەسە قۇرىلتاي ۇلگىسىندەگى جۇيە قازاقستان ەكونوميكاسىنا ەكى ءتۇرلى سەناريي ۇسىنادى.
ءبىرىنشى جاعدايدا زاڭدار جەدەل قابىلدانىپ، رەفورمالار جىلدام جۇزەگە اسادى، بيزنەسكە بولجامدىلىق بەرىلەدى، ينۆەستيسيا كولەمى ارتىپ، ەكونوميكالىق ءوسىم 5 پايىزدان جوعارى دەڭگەيگە جەتۋى مۇمكىن.
ال ەكىنشى سەناريي ايتارلىقتاي ءقاۋىپتى.
«مۇندا شەشىمدەر اسىعىس، ساپاسىز قابىلدانىپ، زاڭ ءجيى وزگەرىپ، ينستيتۋسيونالدىق تۇراقسىزدىق پايدا بولادى. مۇنداي جاعدايدا ءوسىم ەمەس، كەرىسىنشە سەنىم داعدارىسى كۇشەيۋى مۇمكىن».
ساراپشى ءسوزىن تۇيىندەي كەلە، ماسەلە جۇيەنىڭ فورماسىندا ەمەس، ونىڭ ىشكى مادەنيەتىندە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«ماسەلە ءبىر پالاتالى جۇيەنىڭ تازا مەحانيكاسىندا ەمەس. ول جۇيەنىڭ ىشكى مادەنيەتى - تالقىلاۋ، ساراپتاما، باقىلاۋ جانە جاۋاپكەرشىلىك كومپونەنتتەرىنىڭ قاتار اتقارىلۋىنا جاتىر. وسى ورىندالسا قۇرىلتاي ەكونوميكا ءۇشىن ۇدەتكىش فاكتورعا، تۋربو موتورعا اينالادى».
