ساراپشى مامان ايبار ولجاەۆ بٸر پالاتالى پارلامەنت نەمەسە قۇرىلتاي ٷلگٸسٸندەگٸ باسقارۋ جٷيەسٸ قازاقستان ەكونوميكاسىنا جىل سايىن شامامەن 3 ميلليارد دوللار قوسىمشا پايدا ەكەلۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ. الايدا ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل نەتيجە اۆتوماتتى تٷردە ەمەس, بٸرقاتار ماڭىزدى العىشارتتار ورىندالعان جاعدايدا عانا مٷمكٸن بولادى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, بٸر پالاتالى پارلامەنت جٷيەسٸنە كٶشۋ اياسىندا نەگٸزگٸ ٷش شارتتىڭ بٸرٸ بٷگٸندە ٶزدٸگٸنەن قامتاماسىز ەتٸلٸپ وتىر.
«بٸر پالاتالى پارلامەنت سيستەماسىنا كٶشەتٸن ەلٸمٸزدە ٷش العىشارتتىڭ بٸرٸ اۆتوماتتى تٷردە قامتاماسىز ەتٸلدٸ. ول - ساياسي جەنە زاڭنامالىق شەشٸم قابىلداۋدى جەدەلدەتۋ», - دەدٸ ايبار ولجاەۆ.
سونىمەن قاتار, ول قالعان ەكٸ مەسەلەنٸڭ ەلٸ دە تٷبەگەيلٸ شەشٸلۋٸ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«ەندٸ قالعان ەكەۋٸن - زاڭنىڭ ساپالى بولۋىن جەنە كەز كەلگەن قۇجات/باعدارلامانىڭ اياعىنا دەيٸن دۇرىس ورىندالۋىن رەتتەۋ كەرەكپٸز. تولىق رەفورما وسىنداي سەتتە عانا انىق اشىلىپ, بارلىق جەمٸسٸن ٷيٸپ-تٶگٸپ بەرە الادى».
زاڭ قابىلداۋ ۋاقىتى قىسقارادى
ايبار ولجاەۆ ەكٸ پالاتالى پارلامەنت جٷيەسٸندە زاڭ شىعارۋ پروتسەسٸ ۇزاققا سوزىلاتىنىن ەسكە سالدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ مودەلدە زاڭ جوباسى مەجٸلٸستەن ٶتكەن سوڭ سەنات سٷزگٸسٸنەن قايتا ٶتٸپ, كەي جاعدايدا كەرٸ قايتارىلادى نەمەسە قابىلداۋ مەرزٸمٸ ايتارلىقتاي باياۋلايدى.
«ال بٸر پالاتالى مودەلدە زاڭ قابىلداۋ تسيكلٸ قىسقارادى. بۇل ەكونوميكانىڭ بەلگٸلٸ بٸر سەكتورلارىنا تٸكەلەي ەسەر بەرەدٸ», - دەدٸ ساراپشى.
ول ەسٸرەسە ينۆەستورلار ٷشٸن ۋاقىت شەشۋشٸ فاكتور ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«ينۆەستورلار ٷشٸن ۋاقىت ەڭ ماڭىزدى رەسۋرس دەپ سانالادى. ەگەر مەملەكەت رەفورمالاردى تەز بەكٸتٸپ, نورماتيۆتٸك بازانى جەدەل جاڭارتا السا, بيزنەس ورتاداعى “كٷتۋ كەزەڭٸ” ازايادى. ياعني ينۆەستيتسييا شەشٸمٸ جىلدام قابىلدانادى, جوبالار ەرتەرەك ٸسكە قوسىلادى, ٶندٸرٸس تسيكلٸ قىسقارادى».
قاي سالالارعا سەرپٸن بەرەدٸ
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, زاڭداردىڭ جەدەل قابىلدانۋى ەڭ الدىمەن قۇرىلىمدىق رەفورمالاردىڭ قارقىنىن ارتتىرۋى مٷمكٸن.
«قازاقستان ٷشٸن بۇل ەسٸرەسە سالىق ساياساتى, جەر قويناۋىن پايدالانۋ, مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋ, تاريفتٸك رەتتەۋ, قارجى نارىعىن دامىتۋ سيياقتى باعىتتاردا ماڭىزدى», - دەدٸ ول.
ايبار ولجاەۆ قۇقىقتىق ٶزگەرٸستەردٸڭ ۋاقتىلى رەسٸمدەلۋٸ ەكونوميكانىڭ بەيٸمدەلۋ جىلدامدىعىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«ەگەر قۇقىقتىق ٶزگەرٸستەر 6–12 ايعا سوزىلماي, 2–3 اي ٸشٸندە رەسٸمدەلسە, ەكونوميكانىڭ بەيٸمدەلۋ جىلدامدىعى ٶسەدٸ. مىسالى, جاڭا ينۆەستيتسييالىق رەجيم ەنگٸزٸلسە نەمەسە كەسٸپكەرلٸكتٸ قورعاۋعا قاتىستى زاڭدار كٷشەيسە, بيزنەس سەنٸمٸ تەز ارتادى».
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل ٸشكٸ ينۆەستيتسييانىڭ دا, سىرتقى كاپيتال اعىنىنىڭ دا ۇلعايۋىنا جول اشادى.
جىلدامدىق پەن ساپا تەپە-تەڭدٸگٸ
سونىمەن بٸرگە ساراپشى زاڭ قابىلداۋدا جىلدامدىقتىڭ ساپامەن قاتار جٷرۋٸ قاجەت ەكەنٸن ەسكەرتتٸ.
«ەكونوميكا ٷشٸن “تەز زاڭ” جاقسى, بٸراق “ويلانباي قابىلدانعان زاڭ” قاۋٸپتٸ», - دەدٸ ايبار ولجاەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر بٸر پالاتالى جٷيەدە تالقىلاۋ مەدەنيەتٸ ەلسٸرەپ, ساراپتامالىق سٷزگٸ قىسقارسا, نورماتيۆتٸك تۇراقسىزدىق قاۋپٸ تۋىندايدى.
«بيزنەس ەڭ كٶپ قورقاتىن نەرسە - ەرەجەنٸڭ جيٸ ٶزگەرۋٸ. بٷگٸن قابىلدانعان زاڭ ەرتەڭ قايتا تٷزەتٸلە بەرسە, بۇل ينۆەستور ٷشٸن تەۋەكەل».
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, ەكونوميكالىق ٶسٸم تەك زاڭنىڭ جىلدام قابىلدانۋىمەن ەمەس, ونىڭ ۇزاقمەرزٸمدٸ تۇراقتىلىعىمەن ٶلشەنۋٸ تيٸس.
3 ميلليارد دوللارلىق ىقپال
ايبار ولجاەۆ قۇرىلتاي ەففەكتٸسٸ ەكونوميكالىق ٶسٸمگە ەلەۋلٸ سەرپٸن بەرۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن ايتتى.
«قۇرىلتاي ەففەكتٸسٸ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمدٸ 1 پايىزعا ارتتىرۋعا دەم بەرە الادى. اقشالاي بۇل جىلىنا 1,5 ترلن تەڭگە نەمەسە 3 ميلليارد دوللار».
ول حالىقارالىق تەجٸريبەگە سٷيەنە وتىرىپ, ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردىڭ ەكونوميكالىق ٶسٸمگە قوسىمشا 0,5–1,5 پايىزدىق سەرپٸن بەرە الاتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
«قازاقستان سيياقتى ەكونوميكا ٷشٸن بۇل ٶتە ٸرٸ كٶرسەتكٸش. ەگەر 2027 جىلعى بٸزدەگٸ ورتاشا ٶسٸم 4% دەڭگەيٸندە بولجانعانىن ەسكەرسەك, تيٸمدٸ رەفورما نەتيجەسٸندە 5% جەنە ودان جوعارى ٶسۋ تراەكتوريياسىنا شىعۋعا مٷمكٸندٸك بار».
الايدا ول بۇل كەپٸلدەندٸرٸلگەن ستسەناريي ەمەس ەكەنٸن دە باسا ايتتى.
«زاڭ تەز قابىلدانعانىمەن, ونىڭ ورىندالۋى ەلسٸز بولسا دىم نەتيجە بولمايدى».
مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ
ساراپشى تاعى بٸر ماڭىزدى فاكتورعا - مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە نازار اۋداردى.
«بٸر پالاتالى جٷيە شەشٸمدٸ تەز قابىلداتۋى مٷمكٸن, بٸراق باقىلاۋ مەحانيزمٸ ەلسٸرەسە, ەكونوميكالىق رەسۋرستاردىڭ دۇرىس بٶلٸنبەۋ قاۋپٸ ٶسەدٸ».
سوندىقتان مۇنداي مودەلدە تەۋەلسٸز اۋديت, قوعامدىق باقىلاۋ جەنە پارلامەنتتٸك تىڭداۋلار كٷشەيۋٸ تيٸس ەكەنٸن ايتتى.
«ەيتپەسە جىلدامدىق ينۆەستيتسييالىق سەنٸمدٸ ارتتىرماي, كەرٸسٸنشە ساياسي تەۋەكەل رەتٸندە قابىلدانۋى مٷمكٸن».
ەكٸ ستسەناريي
ايبار ولجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بٸر پالاتالى پارلامەنت نەمەسە قۇرىلتاي ٷلگٸسٸندەگٸ جٷيە قازاقستان ەكونوميكاسىنا ەكٸ تٷرلٸ ستسەناريي ۇسىنادى.
بٸرٸنشٸ جاعدايدا زاڭدار جەدەل قابىلدانىپ, رەفورمالار جىلدام جٷزەگە اسادى, بيزنەسكە بولجامدىلىق بەرٸلەدٸ, ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ ارتىپ, ەكونوميكالىق ٶسٸم 5 پايىزدان جوعارى دەڭگەيگە جەتۋٸ مٷمكٸن.
ال ەكٸنشٸ ستسەناريي ايتارلىقتاي قاۋٸپتٸ.
«مۇندا شەشٸمدەر اسىعىس, ساپاسىز قابىلدانىپ, زاڭ جيٸ ٶزگەرٸپ, ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقسىزدىق پايدا بولادى. مۇنداي جاعدايدا ٶسٸم ەمەس, كەرٸسٸنشە سەنٸم داعدارىسى كٷشەيۋٸ مٷمكٸن».
ساراپشى سٶزٸن تٷيٸندەي كەلە, مەسەلە جٷيەنٸڭ فورماسىندا ەمەس, ونىڭ ٸشكٸ مەدەنيەتٸندە ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«مەسەلە بٸر پالاتالى جٷيەنٸڭ تازا مەحانيكاسىندا ەمەس. ول جٷيەنٸڭ ٸشكٸ مەدەنيەتٸ - تالقىلاۋ, ساراپتاما, باقىلاۋ جەنە جاۋاپكەرشٸلٸك كومپونەنتتەرٸنٸڭ قاتار اتقارىلۋىنا جاتىر. وسى ورىندالسا قۇرىلتاي ەكونوميكا ٷشٸن ٷدەتكٸش فاكتورعا, تۋربو موتورعا اينالادى».
