بٸزدٸڭ بيلٸكتەگٸلەر مەملەكەتشٸل ەمەس, شارۋاشىلىقتىڭ عانا ادامدارى...

«شىننىڭ جٷزٸن» كٶردٸك. ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتپاپتى. تىنىس تارىلماعان ەكەن ول تۇستا. "قازاقستان" ارناسىنىڭ تٶرٸندە ٶتكٸر پٸكٸرلەر ايتىلعان ەكەن. قاسىم امانجولۇلىنىڭ قوناعى بولعان عالىم, جازۋشى اقسەلەۋ سەيدٸمبەكتٸڭ سۇحباتىن تۇشىنىپ تىڭدادىق. مارقۇم مەملەكەت, قوعام ٶمٸرٸندەگٸ ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ سٶز ەتٸپتٸ. قاعازعا تٷسٸردٸك. جارييالاعاندى جٶن كٶردٸك.

"بٸزدەگٸ تۇراقتىلىق, تاتۋلىق سٶز جوق نازارباەۆ باستاعان مەملەكەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ٸسكەرلٸگٸ مەن ماڭداي تەرٸنٸڭ ارقاسى.
ەكٸنشٸ, بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ كٶنتەرلٸگٸنٸڭ ارقاسى. كٶنتەرلٸ, شىدامدى...

ٷشٸنشٸ,

بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ مٸنەز-بولمىسىنا سوڭعى ەكٸ- ٷش عاسىردا سٸڭٸرٸلگەن ەزٸپ تاستاۋشىلىقتىڭ نەتيجەسٸ. 

"كٶتكە ۇرسا كٶندٸم, باسقا ۇرسا ٶلدٸم" دەگەن ماقال بار قازاقتا. بٸزدٸڭ حالىقتى سوڭعى ەكٸ-ٷش عاسىردا وتارشىلدىق وسىنداي كٷيگە تٷسٸردٸ.
باس كٶتەرسەڭ باسىڭدى قىرقادى, تومپىلداپ جٷرە بەرسەڭ يىعىڭا مٸنە بەرەدٸ.

وتارشىلدىق قالدىرعان زارداپ بٸزدٸڭ ەزٸلگەن ەڭسەمٸزدٸڭ كٶتەرٸلۋٸنە مۇرشا بەرمەۋدە. وتارشىلدىقتىڭ بولعانى راس. ونىڭ زاردابى دا راس. ەندٸگٸ جەردە ۇلتتىڭ ساناسى مەن ٶمٸرٸن وتارسىزداندىرۋ جوسپارى جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك ەدٸ. ول جوق...»

 ***

"...مەن بٸرنەرسەگە پۇشايمان بولام. بٸز ۋەدەگە بەرٸك حالىق ەدٸك, ۋەدەدەن تايدىق. 

مەنٸڭ ٸشٸمنەن شىققان بالام ٶزٸنە قاتىستى ٸس بولماسا بەرگەن ۋەدەسٸندە تۇرمايدى. ال ول بالا باسقاعا نە ٸستەيدٸ? جەنە دە بۇل جالعىز جارىم مٸنەز ەمەس ەكەنٸن دە جاقسى بٸلەم. 

بۇل بٸزدٸڭ حالىقتىڭ ۇلى قۇندىلىقتارىنىڭ بٸرٸ ەدٸ. 19-20-شى عاسىردا قازاق دالاسىنا كەلگەن ەيگٸلٸ ەتنوگرافتار: "بۇل دالاداعى ٶتە ٸرٸ, تاعدىرلى ٸستەر تەك قانا ۋەدەمەن شەشٸلەدٸ" دەپ تاڭعالعان. وسىنداي-وسىنداي جوعالتقان قۇندىلىقتارىمىز قانشاما...".

  ***

«20-شى عاسىردان باستاپ ادامزاتتىق دەڭگەيدە مەملەكەت باسقارۋدىڭ ٷردٸسٸ جالپى ساياسي احۋال مٷلدە بٶلەك سيپات الدى. بۇل بٶلەك سيپاتتىڭ ەڭ باستى بەلگٸسٸ مەملەكەت باسقارۋداعى يدەولوگييالىق ٶكتەمدٸك.

 ال يدەولوگييالىق ٶكتەمدٸك بەل العان زاماندا, قوعامدا ادامدار ٶزٸنەن-ٶزٸ بٸرىڭعايلانادى. ٶيتكەنٸ ٶكتەم يدەولوگييا بٸرىڭعايلانباعان ادامداردان قۇتىلعۋعا تىرىسادى. قۇتىلۋدىڭ جولدارىن تاريح جاقسى بٸلەدٸ.

 مۇنىڭ ەڭ جامان جولى – رەپرەسسييالىق تەسٸل.

ال ەڭ جۇمساق جولى قىزمەتتەن تايدىرۋ, بيٸك قىزمەتكە الماۋ. ادام, امال جوق قوعامنىڭ وسىنداي ٷردٸس-تەرتٸبٸنە بەيٸمدەلەدٸ. نەتيجەسٸندە قازٸرگٸ ادامدار ٶتە بٸر ٷلگٸلٸ. ستاندارتتى ادامدار دەۋگە بولادى.

ال كەشەگٸ باۋىرجان مومىشۇلى, اسقار سٷلەيمەنوۆ, اسقار توقپانوۆتا, نۇرعيسا تٸلەنديەۆتەر بولسا بۇرىنعى بٸزدٸ كٶشپەلٸ ٶمٸر-سالتتاعى مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ سوڭعى سارقىنشاقتارى.  دارىنى بۇل ادامداردان كەم ەمەس, بٸراق ستاندارتتى قالىپقا تٷسكەن ينتەلليگەنتسييا قازٸر بۇرىنعىعا قاراعاندا ٶتە كٶپ...».  

 ***

«سەبەت زامانىندا ەلدٸڭ, قوعامنىڭ قانداي بولۋى كەرەكتٸگٸن بٸلەتٸن باسشىلاردىڭ كەرەگٸ جوق ەدٸ. تەك شارۋاشىلىق باسشىسى كەرەك ەدٸ. تەۋەلسٸزدٸك الدىق. ەگەمەن ەل بولدىق. بٸراق وسى بٸر ٷردٸس, وسى بٸر جامان ەدەت ەلٸ جالعاسىپ كەلە جاتىر. مەملەكەتتٸڭ باسىندا وتىرعان باسشىلار, مينيسترلەر ٶز سالاسىنىڭ جۇمىسىن قالاي جٷرگٸزۋدە جاقسى بٸلۋٸ مٷمكٸن. ال بٸراق مەملەكەتتٸ قۇرىلىستى جەتٸلدٸرۋدٸ, سونىڭ اياسىنداعى ۇلتتىق تٶلتۋمالىعىن ساقتاپ قالۋدى, ۇلت بولمىسىن تانۋدىڭ, ۇلتقا اراشا تٷسۋدٸڭ تەتٸكتەرٸن مٷلدە بٸلمەيدٸ.

بىلايشا ايتقاندا, مەملەكەتشٸل, مەملەكەتتٸك تۇلعالار ەمەس. شارۋاشىلىقتىڭ عانا ادامدارى...

سەبەت زامانىندا نەگٸزگٸ ۇستانىم بولعان وسى ەدەت ەلٸ كٷنگە دەيٸن سٷيرەتٸلٸپ قالماي كەلەدٸ. ەلٸ كٷنگە دەيٸن مينيسترلەردٸ ٶز سالاسىن جاقسى بٸلگەنٸ ٷشٸن, ەكونوميكانى دۇرىس دٶڭگەلەتكەنٸ ٷشٸن, اقشانى جاقسى يگەرە الاتىنى ٷشٸن بولماسا باسقا جاناما فاكتورلارعا قاراپ تاعايىندايمىز. باسىمدىقتى سوعان بەرەمٸز. بۇلاي بولماۋى كەرەك.

بٸرٸنشٸ باسىمدىق, ۇلت بولمىسىن بٸلە مە, تاني ما? مەملەكەتتٸڭ ۇلتتىق مەملەكەت بولىپ ساقتالىپ قالۋى ٷشٸن قاي تەتٸكتٸ باسۋدى بٸلە مە? بٸزدٸڭ مينيسترلەردٸڭ 90 پايىزى «ەلٸم-اي» ەنٸن بٸلمەيدٸ. ال «ەلٸم-ايدى» بٸلمەۋ ۇلتتى بٸلمەۋ...»

 ***

مەنٸڭ مۇحتار شاحانوۆ دەگەن قۇرداسىم بار. قوي دەسەم قويمايدى. قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸن قازاقتاردى كٸنەلايدى. ەكە-شەشەسٸنٸڭ شىعارماسىن تٷپنۇسقاسىندا وقي المايتىن اقىن-جازۋشىلاردىڭ ٶزدەرٸن دە, بالالارىن دا كٸنەلايدى. بۇل سەبەپپەن ەمەس, سالدارمەن كٷرەسۋ.

 مەن ول جازۋشىلاردى كٸنەلاماس ەدٸم. قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸن ۇرپاقتى دا كٸنەلامايمىن. ول ونى قۇدايدان تٸلەپ العان جوق قوي. مۇنىڭ بەرٸ كەشەگٸ وتارشىلدىقتىڭ, سول وتارشىلىق ەزگٸدە ەبدەن سٶنگەن سانانىڭ, سونىڭ ەكپٸنٸنٸڭ زاردابى. بۇل زارداپپەن كٷرەسۋ مەملەكەتتٸك ٸس.

وتباسىمدا ٶتە قاتال اداممىن. مەنٸڭ نەمەرەلەرٸم بايقاماي ورىسشا سٶز قوسىپ قالسا, كٶزٸمنٸڭ قىرىمەن قاراعاندا جٷگٸرٸپ بارىپ اۋزىن جۋىپ كەلەدٸ. «اۋزىم ارام بولدى» دەپ...

مەن وسىنداي تەرٸپپەن ۇستاپ وتىرعان اداممىن. ەلدٸڭ بەرٸ مەن ەمەس. بٸرەۋٸنٸڭ رۋحى تٶمەن. بٸرەۋٸنٸڭ مٸنەزٸ جۇمساق. بٸرەۋٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى مۇرشا بەرمەيدٸ. مەنٸ ٷكٸمەتٸم ازاپقا سالىپ وتىر.

مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قازاق بولمىسى, قازاق تاعدىرىنا قاتىستى قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە شارا جاسالىپ وتىرعان جوق, تٸپتٸ جوسپارى دا جوق. وسىنى اشىق ايتاتىن, تالاپ ەتەتٸن كەزٸ كەلدٸ».      

دايىنداعان, دۋمان بىقاي